GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Bắc Trung Bộ

Thổ cẩm miền tây Thanh Hoá, Nghệ An: khung cửi người Thái, cạp váy người Mường

Hồ sơ nghề dệt của người Thái, người Mường miền tây Thanh Hoá, Nghệ An: từ cây bông, nhuộm chàm, khung cửi dưới sàn tới cạp váy Mường và khung cửi hôm nay.

Indigo-dyed cotton skeins hanging to dry under a wooden stilt house, a Thai woman in traditional dress checking the colour, green valley behind, soft morning light

Ở miền núi phía tây Thanh Hoá và Nghệ An, dưới gầm nhiều nếp nhà sàn của người Thái, người Mường vẫn còn chiếc khung cửi. Người Thái nổi tiếng với vải bông, vải tơ tằm nhuộm chàm, dệt hoa văn trên chân váy, mặt chăn, mặt gối; bản Hoa Tiến ở vùng Quỳ Châu cũ của Nghệ An là một trong những nơi có tiếng nhất. Người Mường xứ Thanh lại dồn tài dệt vào một dải vải hẹp: chiếc cạp váy, nơi hoa văn rồng, chim, hoa lá được dệt dày đặc, có khi mất nhiều tháng mới xong.

Hồ sơ này không đi tìm cái lạ, mà ghi lại một nghề đầy kỹ thuật và kiên nhẫn: từ cây bông, con tằm, qua bật bông, se sợi, nhuộm chàm, mắc go, tới lúc dệt và cài hoa văn; tấm vải gắn với cưới hỏi, của hồi môn ra sao; và hôm nay ai còn ngồi bên khung cửi. Các bản nói trong bài đều thuộc tỉnh Thanh Hoá và tỉnh Nghệ An, hai tỉnh được giữ nguyên khi sắp xếp năm 2025.

Khung cửi miền tây: ai dệt, ở đâu, nhận ra thế nào

Bảng dưới phác nhanh các nhóm dệt chính. Tên vùng là tên cũ để định vị, vì nay không còn cấp huyện; trong mỗi vùng có nhiều bản, không phải bản nào cũng còn dệt.

Người dệtVùng cũ để định vịSản phẩm chínhDấu hiệu dễ nhận
Người Thái, Nghệ AnQuỳ Châu, Quế Phong, Con Cuông, Tương Dương cũVáy, khăn, chăn, mặt gối, túiNền chàm hoặc đen, hoa văn nhiều màu ở chân váy, mặt chăn
Người Thái, Thanh HoáBá Thước, Quan Hoá, Quan Sơn, Lang Chánh, Thường Xuân cũVáy, áo, khăn, chăn đệmGần với Thái Nghệ An, mỗi bản có mẫu riêng
Người Mường, Thanh HoáBá Thước, Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành cũVáy đen dài, cạp váy, khănCạp váy dệt dày hoa văn, nổi bật trên nền váy đen trơn
Các dân tộc khácVùng cao giáp biên giớiVải, đồ đanNghề quy mô nhỏ, theo từng gia đình

Đừng dựa vào bảng để đoán người mặc thuộc dân tộc nào: hoa văn và màu sắc thay đổi theo bản, theo thế hệ, và giao lưu giữa các cộng đồng đã kéo dài nhiều trăm năm. Cách đúng nhất vẫn là hỏi chính người dệt.

Từ cây bông tới tấm vải

Xưa kia, một tấm vải của người Thái, người Mường đi trọn từ cánh đồng bông tới khung cửi trong cùng một gia đình. Các bước chính:

  1. Trồng bông, nuôi tằm. Bông trồng trên nương; nhiều gia đình người Thái còn nuôi tằm lấy tơ để dệt vải mỏng, khăn.
  2. Cán và bật bông. Bông hái về được cán để tách hạt, rồi bật cho tơi bằng cây cung bật; bông tơi được cuộn thành con bông.
  3. Se sợi. Con bông được kéo, se thành sợi trên xa quay; đây là việc của phụ nữ lúc nông nhàn, có khi cả đêm bên bếp lửa.
  4. Hồ sợi. Sợi được ngâm, nấu với nước cơm hoặc bột cho cứng, đỡ xù, dễ dệt.
  5. Nhuộm. Chàm là màu chủ đạo; ngoài ra nhuộm đỏ, vàng, đen từ vỏ cây, củ, lá rừng. Sợi để cài hoa văn có khi mua sẵn màu.
  6. Mắc go, lên khung. Sợi dọc được căng lên khung cửi, luồn qua go theo mẫu; khâu này đòi tính toán kỹ vì quyết định cả tấm vải.
  7. Dệt và cài hoa văn. Chân đạp go, tay đưa thoi; với vải hoa, người dệt dùng que nhặt sợi dọc theo mẫu, đưa sợi màu qua từng đoạn để hoa văn hiện dần.

Cả quy trình xưa có thể kéo dài từ mùa bông này sang mùa bông khác. Ngày nay nhiều bản mua sợi công nghiệp để rút ngắn khâu trồng bông, se sợi, nhưng khâu nhuộm chàm và dệt hoa văn vẫn giữ cách làm tay.

Chàm: màu xanh thẫm của bản

Chàm là loại cây cho thuốc nhuộm xanh, gần như bản nào cũng trồng. Lá chàm được ngâm, ủ trong vại với nước vôi cho lên men, tạo thành cao chàm. Sợi hay vải được nhúng vào nước chàm, vắt, phơi, rồi nhúng lại nhiều lần; nhúng càng nhiều lần màu càng thẫm, từ xanh nhạt tới gần như đen. Người dệt lâu năm nhìn màu nước, ngửi mùi vại chàm mà biết chàm đã chín chưa.

Dưới gầm nhà sàn, những con sợi vừa nhuộm treo thành dãy trên sào tre, còn nhỏ từng giọt xanh xuống nền đất. Người phụ nữ đứng giữa dãy sợi, lật từng con lên soi dưới nắng, đôi bàn tay xanh thẫm màu chàm đến tận cổ tay. Bà bảo màu này phải phơi thêm mấy nắng, nhúng thêm mấy lượt nữa mới đủ đậm.

Bên cạnh chàm, người Thái, người Mường còn biết lấy màu đỏ từ vỏ một số loài cây, màu vàng từ củ nghệ, màu đen từ việc nhuộm chàm chồng nhiều lớp cho tới khi sẫm hẳn. Mỗi nhà có công thức riêng, và màu tự nhiên luôn có chút lệch từ mẻ này sang mẻ khác, thứ mà người dệt coi là dấu riêng của tay mình.

Đôi tay nhuộm chàm là dấu hiệu quen thuộc của phụ nữ làm nghề, cả tháng không phai. Vải nhuộm chàm thủ công càng giặt càng dịu màu, mặc lâu mềm, khác hẳn vải nhuộm công nghiệp. Nhiều bản còn giữ vại chàm riêng trong nhà, coi việc ủ chàm là việc của người phụ nữ có kinh nghiệm nhất.

Cạp váy Mường xứ Thanh: cả một thế giới trên dải vải hẹp

Váy của phụ nữ Mường thường là váy dài màu đen hoặc chàm thẫm, trơn; toàn bộ sự công phu dồn vào phần cạp, dải vải hoa văn quấn quanh eo, nối thân váy với dây thắt. Cạp váy được dệt riêng trên khung với rất nhiều màu, hoa văn dày đặc: hình rồng, chim, hươu, hoa, cây, những hình kỷ hà nối tiếp nhau thành từng khổ.

Người nghiên cứu văn hoá Mường thường coi cạp váy như một kho hoa văn của cộng đồng: có những mẫu rồng uốn khúc, chim đối nhau qua cây, những hình mà theo lời người làng là kể chuyện trời đất, mùa màng. Một chiếc cạp váy đẹp có thể mất nhiều tháng dệt, được giữ gìn cẩn thận, có khi truyền từ mẹ sang con gái.

Ở các vùng Mường xứ Thanh, phụ nữ lớn tuổi vẫn mặc váy cạp trong dịp lễ, Tết, cưới hỏi, và một số người trẻ học dệt lại để giữ mẫu. Khi xem cạp váy, bạn sẽ thấy hoa văn luôn được đặt sao cho khi quấn lên người, phần đẹp nhất nằm ở phía trước, đúng tầm mắt người đối diện. Đó là chi tiết nhỏ cho thấy người dệt nghĩ đến tấm vải khi mặc, không chỉ khi trải ra.

Tấm vải, của hồi môn và lễ cưới

Với người Thái, việc dệt gắn chặt với cuộc đời người con gái. Theo nếp xưa, cô gái học dệt từ nhỏ, đến tuổi lấy chồng phải tự dệt được chăn, đệm, gối, khăn để mang về nhà chồng và tặng họ hàng bên chồng. Số chăn gối và độ khéo của hoa văn được người ta nhìn vào để biết cô dâu chăm chỉ, khéo tay đến đâu.

Ở người Mường, váy cạp, khăn, chăn cũng là phần quan trọng trong lễ vật cưới hỏi. Những tấm vải đẹp nhất được cất trong rương, chỉ lấy ra trong dịp trọng đại. Khi có người mất, vải dệt cũng có mặt trong nghi lễ tiễn đưa. Vì thế với người dệt, tấm vải không chỉ là đồ mặc mà còn là thứ gắn với những mốc đời người.

Ngày nay nếp ấy đã nhẹ đi, nhiều đám cưới dùng chăn đệm mua sẵn. Nhưng ở nhiều bản, các bà, các mẹ vẫn dệt một bộ chăn gối cho con gái, như một lời dặn dò không nói thành lời.

Đan lát dưới gầm sàn: ép xôi, giỏ cá, nong nia

Bên cạnh khung cửi của phụ nữ, đàn ông Thái, Mường giữ nghề đan. Mây, tre, giang, nứa lấy từ rừng được chẻ nan, vót mỏng, phơi khô, có khi hun trên gác bếp cho nan bền và lên màu nâu bóng. Sản phẩm là những thứ dùng hằng ngày: ép đựng xôi có nắp, giỏ đeo hông đi bắt cá, gùi, nong, nia, mâm mây, ghế mây.

Chiếc ép xôi của người Thái là ví dụ đẹp về nghề đan: thân và nắp đan khít, có quai đeo, giữ xôi ấm và thơm suốt buổi lên nương. Nhiều ép có hoa văn đan bằng nan nhuộm màu. Đan một chiếc ép đẹp cần cả tuần làm lúc rảnh, và người đan giỏi được cả bản biết tên.

Đan lát của bản ít khi thành làng nghề theo nghĩa sản xuất để bán, mà là nghề của từng gia đình, làm đủ dùng và để tặng. Gần đây một số bản làm thêm đồ đan cho khách, nhưng nghề vẫn phụ thuộc vào nguồn mây tre trong rừng, thứ mà người làng nói đang phải đi xa hơn mới lấy được.

Buổi tối bên bếp lửa, ông cụ ngồi vót nan, con dao nhỏ lướt dọc thanh tre, nan mỏng cong lại như sợi ruy băng. Đứa cháu ngồi bên nhặt nan xếp thành bó, chốc chốc lại được ông đưa cho một nan hỏng để tập đan.

Khung cửi hôm nay và đến thăm cho phải phép

Khung cửi miền tây Thanh – Nghệ hôm nay sống theo hai hướng. Một là dệt cho gia đình và cộng đồng như xưa, chủ yếu ở các bà, các mẹ. Hai là dệt cho khách: khăn, túi, vải may áo, những sản phẩm nhỏ gọn hơn, màu sắc hợp với người thành phố. Các nhóm dệt ở bản Hoa Tiến và nhiều bản khác đã đưa sản phẩm đi xa, nhờ đó phụ nữ trẻ có thêm lý do ngồi lại bên khung cửi. Bên cạnh đó cũng có nỗi lo vải in công nghiệp giả hoa văn thổ cẩm, rẻ và nhanh, lấn chỗ của vải dệt tay.

Nếu đến bản, bạn nên đi cùng người địa phương, chào chủ nhà trước khi bước lên sàn hay đứng xem dưới gầm. Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là chụp người già, trẻ nhỏ; không tự ý ngồi vào khung cửi, không kéo sợi trên khung. Khi được giải thích hoa văn, hãy lắng nghe như nghe một câu chuyện của cộng đồng, và đừng gọi trang phục của họ bằng những chữ như kỳ lạ hay hoang sơ. Nếu bản đang có việc lễ, hãy hỏi xem khách có nên có mặt không.

Câu hỏi thường gặp

Thổ cẩm Thái ở Nghệ An có ở đâu?

Nghề dệt của người Thái có ở nhiều bản miền tây Nghệ An, thuộc các vùng Quỳ Châu, Quế Phong, Con Cuông, Tương Dương cũ. Bản Hoa Tiến ở vùng Quỳ Châu cũ là một trong những nơi có tiếng nhất, với nhóm dệt đưa sản phẩm đi nhiều nơi.

Cạp váy Mường là gì?

Cạp váy là dải vải hoa văn quấn quanh eo của chiếc váy phụ nữ Mường, nối thân váy đen trơn với dây thắt. Cạp được dệt riêng, dày hoa văn rồng, chim, hươu, hoa lá và hình kỷ hà, có khi mất nhiều tháng mới xong một chiếc.

Nhuộm chàm được làm như thế nào?

Lá chàm được ngâm, ủ trong vại với nước vôi cho lên men thành cao chàm. Sợi hoặc vải được nhúng vào nước chàm, vắt, phơi rồi nhúng lại nhiều lần; nhúng càng nhiều màu càng thẫm, từ xanh nhạt đến gần như đen.

Vì sao vải dệt tay quan trọng trong cưới hỏi của người Thái?

Theo nếp xưa, cô gái Thái phải tự dệt chăn, đệm, gối, khăn mang về nhà chồng và tặng họ hàng bên chồng. Số lượng và độ khéo của hoa văn được coi là biểu hiện của sự chăm chỉ, khéo tay, nên việc học dệt bắt đầu từ khi còn nhỏ.

Làm sao phân biệt vải dệt tay với vải in hoa văn?

Vải dệt tay có hoa văn tạo bằng sợi màu đan vào, nhìn mặt trái vẫn thấy sợi chạy theo mẫu, bề mặt hơi gồ và không thật đều. Vải in chỉ có màu trên mặt, mặt trái nhạt hoặc trơn, hoa văn đều tăm tắp. Hỏi người dệt cũng là cách chắc nhất.

Đến bản xem dệt thổ cẩm cần lưu ý gì?

Nên đi cùng người địa phương, chào chủ nhà trước khi lên sàn, hỏi trước khi chụp ảnh và không tự ngồi vào khung cửi. Hãy lắng nghe phần giải thích hoa văn với sự tôn trọng, tránh những lời nhận xét coi trang phục của cộng đồng là kỳ lạ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138