GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Bắc Trung Bộ

Làng nghề Nghệ An: rèn Nho Lâm, nồi đất Trù Sơn, tương Nam Đàn và khung cửi miền tây

Hồ sơ làng nghề Nghệ An: lò rèn Nho Lâm, nồi đất Trù Sơn nặn không bàn xoay, tương Nam Đàn, khung cửi người Thái, nghề đến từ đâu và làng hôm nay.

Woman potter walking slowly backwards around a fixed wooden stand, shaping a clay cooking pot with both hands, small courtyard, soft afternoon light, seen from the side

Nghệ An không có những làng nghề tinh xảo kiểu kinh kỳ, nhưng có những nghề làm ra đồ dùng thiết thân của người nông dân và nghề nào cũng cứng cáp như tính người xứ Nghệ. Đáng biết nhất là lò rèn Nho Lâm ở vùng Diễn Châu cũ, chuyên dao, rựa, cuốc, liềm; làng gốm Trù Sơn ở vùng Đô Lương cũ, nơi phụ nữ nặn nồi đất mà không cần bàn xoay, người thợ tự đi vòng quanh cái nồi; và tương Nam Đàn, thứ nước chấm có mặt trong bữa cơm của cả tỉnh.

Lên phía tây là khung cửi của người Thái ở vùng Quỳ Châu, Quế Phong, Con Cuông cũ, với bản dệt Hoa Tiến có tiếng. Hồ sơ này đi qua từng nghề: nghề từ đâu theo lời truyền, làm ra sản phẩm qua những bước nào, làng hôm nay ra sao và một vài hiểu lầm người ngoài hay mắc khi nghe kể về nghề xứ Nghệ.

Nghề xứ Nghệ nằm ở đâu

Nghệ An được giữ nguyên khi sắp xếp năm 2025, các làng dưới đây đều thuộc tỉnh Nghệ An; tên vùng cũ dùng để định vị vì nay không còn cấp huyện.

LàngNghềVùng cũNgười làm chủ yếuSản phẩm
Nho LâmRènDiễn Châu cũĐàn ông, thợ cả và thợ phụDao, rựa, cuốc, liềm, búa
Trù SơnGốm nồi đấtĐô Lương cũPhần lớn là phụ nữNồi đất, niêu, ấm sắc thuốc
Các làng làm tươngLàm tươngNam Đàn cũCả nhàTương đậu nành ủ chum
Bản Hoa Tiến và các bản TháiDệt vải, thổ cẩmQuỳ Châu cũ và miền tâyPhụ nữ TháiVáy, khăn, chăn, túi
Nhiều vùng ven biểnLàm muối, đan lướiQuỳnh Lưu cũ và dọc biểnDiêm dân, ngư dânMuối, lưới, ngư cụ

Ba nghề đầu là xương sống của hồ sơ này. Tương được nhắc ngắn vì thuộc nhóm làng nghề ẩm thực, còn dệt của người Thái và nghề muối có bài sâu riêng trong cùng danh mục Bắc Trung Bộ.

Nho Lâm: tiếng búa quai từ trước khi gà gáy

Làng rèn Nho Lâm có tiếng khắp xứ Nghệ và ra cả ngoài tỉnh. Theo lời truyền trong làng, nghề có từ nhiều trăm năm, ban đầu rèn nông cụ cho chính người trong vùng rồi đi bán xa theo những chuyến gánh hàng. Các cụ trong làng còn nhớ thời con trai mười lăm, mười sáu tuổi đã được cha cho đứng kéo bễ, vài năm sau mới được cầm búa tạ, và phải rất lâu nữa mới được đứng vị trí thợ cả, người giữ phôi và quyết định từng nhát đập. Đồ rèn Nho Lâm nổi danh vì sắc và bền, nhất là dao phay, dao rựa, những thứ người miền Trung cần để phát rẫy, chặt củi, làm bếp.

Lò rèn mở từ lúc trời còn tối. Ánh than đỏ hắt lên mái tôn, thợ cả kẹp thanh sắt nung đặt lên đe, gõ búa con một tiếng làm hiệu, rồi hai thợ phụ thay nhau quai búa tạ, nhịp đều như giã gạo. Cứ mươi nhát lại đưa vào lò nung lại. Tiếng búa từ nhiều nhà vọng ra đầu ngõ, thành thứ đồng hồ báo thức của cả làng.

Ngày trước lò dùng ống bễ kéo tay, mỗi lò cần một người chuyên kéo bễ. Nay quạt điện thổi gió và búa máy làm phần quai nặng nhọc, nhưng công đoạn trui thép (nung đỏ rồi nhúng cho lưỡi cứng lại), thứ quyết định con dao sắc hay cùn, giòn hay dẻo, vẫn nằm trong tay và mắt người thợ cả.

Một con dao rựa ra đời thế nào

Thứ tự các bước rèn ở Nho Lâm khá giống nhiều làng rèn khác; điểm khác nằm ở kinh nghiệm chọn thép và trui lưỡi.

  1. Chọn phôi. Thợ ưa thép nhíp xe cũ hoặc thép tấm có độ cứng tốt; sắt mềm chỉ dùng cho phần sống, phần chuôi.
  2. Cắt và nung. Phôi cắt theo cỡ, đưa vào lò than nung tới đỏ cam, nhìn màu lửa mà biết đủ độ.
  3. Đập tạo hình. Thợ cả giữ phôi và chỉ chỗ, thợ phụ quai búa; mỗi lượt đập thép nguội lại phải nung lại, một con dao qua nhiều lần như thế.
  4. Chuốt lưỡi. Khi đã ra hình, thợ đập mỏng dần phía lưỡi, sửa sống, sửa mũi cho cân.
  5. Trui. Nung phần lưỡi rồi nhúng vào nước hoặc chất lỏng riêng theo bí quyết từng nhà; thời điểm nhúng và độ sâu nhúng là thứ người làng ít khi nói rõ.
  6. Mài và tra cán. Mài trên đá hay máy mài cho bén, tra cán gỗ, bọc khâu sắt.

Bạn có thể hỏi về nghề, nhưng đừng tò mò hỏi dồn bí quyết trui thép; với làng rèn, đó là thứ được giữ như của riêng mỗi nhà.

Trù Sơn: nồi đất nặn bằng đôi chân đi lùi

Làng gốm Trù Sơn làm nồi đất theo một cách khiến người lần đầu đến xem không tin mắt. Không có bàn xoay. Cục đất đặt trên một cái bàn kê cố định, người thợ, thường là phụ nữ, vừa vuốt đất vừa bước lùi vòng quanh bàn, đôi chân thay cho chiếc bàn quay. Theo lời các bà trong làng, ai làm lâu thì một ngày đi bộ quanh bàn không biết bao nhiêu vòng, và đôi chân quen nhịp đến mức nhắm mắt cũng không vấp.

Đất sét lấy quanh vùng, trộn thêm cát cho nồi chịu được lửa, nhào bằng chân và tay cho thật dẻo. Nồi nặn xong để se, dùng bàn vỗ và hòn kê để vỗ mỏng thành, rồi phơi. Cách nung truyền thống cũng đặc biệt: nồi xếp thành đống ngoài trời, phủ rơm rạ, lá khô, củi nhỏ rồi đốt, gọi nôm na là nung lộ thiên, không cần lò xây. Lửa rơm cháy nhanh, khói bốc trắng cả một khoảng ruộng. Nung xong, nồi được gõ thử từng chiếc: tiếng trong là nồi tốt, tiếng rè là nồi có vết nứt ngầm, phải để riêng. Màu nồi không đều, chỗ đen chỗ đỏ, vì lửa rơm không đều như lửa lò; người dùng lâu năm lại thích chính vẻ loang lổ ấy.

Nồi đất Trù Sơn dùng để kho cá, nấu cơm, sắc thuốc; người xứ Nghệ nói cá kho nồi đất ngon hơn nồi kim loại. Khi bếp ga và nồi inox vào từng nhà, nghề co lại nhiều, số hộ còn làm ít hơn hẳn trước. Nhưng chính cách làm lạ lùng và mộc mạc ấy khiến làng được nhiều nhà nghiên cứu gốm tìm về.

Ba hiểu lầm về nghề xứ Nghệ

Nghe kể qua lời người khác, người ngoài hay hình dung sai về mấy nghề này. Đối chiếu nhanh:

Hiểu lầmĐiều đúng
Nồi đất Trù Sơn nặn trên bàn xoay như mọi làng gốmBàn đứng yên, người thợ đi vòng quanh; đây chính là nét riêng của làng
Làng rèn nay toàn máy, không còn tay nghềMáy làm phần quai búa nặng, còn trui thép, chuốt lưỡi vẫn cần tay thợ cả
Tương Nam Đàn là tương ớtTương xứ Nghệ làm từ đậu nành rang, xôi nếp lên mốc và muối, ủ chum phơi nắng nhiều tuần
Thổ cẩm chỉ dệt để bán cho kháchPhần lớn vẫn dệt cho chính gia đình: váy, khăn, chăn, đồ cưới hỏi

Những điều đúng này cũng là chỗ thú vị nhất khi tìm hiểu nghề: chúng cho thấy người làng đã tự tìm ra cách làm hợp với đất, với chất liệu và với nhu cầu của chính họ, không cần chép ai.

Tương, nhút và những nghề trong bếp

Tương Nam Đàn là nghề của nhiều gia đình ở vùng Nam Đàn cũ. Đậu nành rang vàng, xay vỡ, ngâm nước; xôi nếp ủ cho lên mốc vàng; rồi trộn với muối và nước đậu, cho vào chum để ngoài nắng, ngày ngày mở nắp khuấy. Mùa làm tương đẹp nhất là lúc nắng to, sân nhà nào cũng có một dãy chum sành. Tương xứ Nghệ có vị ngọt bùi, màu vàng nâu, chấm rau luộc, kho cá đều hợp. Người làm tương lâu năm nhìn màu mốc trên xôi mà biết mẻ tương có thành hay không; mốc xanh đen là hỏng, phải bỏ cả mẻ.

Cùng nhóm với tương là nhút Thanh Chương, món mít non muối chua, và nhiều thứ bánh quê. Đây là những nghề gắn với bữa ăn hơn là với chợ, nên con cháu xa quê vẫn nhờ mẹ, nhờ bà làm gửi theo. Phần chi tiết của các nghề ăn uống này thuộc nhóm làng nghề ẩm thực, hồ sơ tỉnh chỉ ghi để bạn biết vị trí.

Điểm chung của chúng với rèn và gốm là cùng sinh ra từ cái nghèo của đất: đất ít, mùa màng bấp bênh, người ta phải làm thêm nghề phụ, rồi nghề phụ thành nghề chính của cả làng.

Làng nghề xứ Nghệ hôm nay và đến thăm cho phải phép

Nho Lâm vẫn sống khoẻ nhờ nông cụ và dao bếp còn cần; nhiều hộ đã lên xưởng, có máy, bán hàng đi khắp nơi. Trù Sơn khó hơn, nghề phụ thuộc vào thói quen dùng nồi đất, nên người làng đang thử làm thêm đồ trang trí, đồ gốm nhỏ cho khách. Tương Nam Đàn chuyển dần từ chum nhà ra cơ sở làm quy mô lớn hơn. Còn khung cửi người Thái vẫn kêu lách cách dưới gầm sàn, xen với máy dệt mới.

Điều đáng lo nhất ở cả bốn nghề là tuổi của người thợ. Ở Trù Sơn, người nặn giỏi phần nhiều là các bà, các mẹ đã lớn tuổi; ở bản Thái, các cô gái trẻ biết dệt ít hơn thế hệ mẹ. Một số lớp truyền nghề, một số dự án đưa sản phẩm làng ra thị trường đã giúp níu lại phần nào, nhưng giữ nghề vẫn chủ yếu dựa vào chính từng gia đình còn thương nghề.

Nếu ghé thăm, bạn đi vào ban ngày, chào chủ nhà và xin phép trước khi bước vào lò rèn hay sân gốm. Ở lò rèn, đứng xa đe và lò than, không đứng ở hướng tia lửa bắn, không cho trẻ em lại gần. Ở bãi nung lộ thiên, khói và lửa rơm bùng rất nhanh, hãy đứng đầu gió theo chỉ dẫn, giữ khoảng cách với đống rơm đang cháy và để ý vạt áo, khăn quàng. Với bản làng người Thái, hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ, và đừng tự ý ngồi vào khung cửi.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ An có những làng nghề truyền thống nào đáng biết?

Đáng biết nhất là làng rèn Nho Lâm ở vùng Diễn Châu cũ, làng gốm nồi đất Trù Sơn ở vùng Đô Lương cũ, nghề làm tương ở vùng Nam Đàn cũ, nghề dệt của người Thái ở miền tây như bản Hoa Tiến, cùng nghề làm muối và đan lưới dọc vùng biển.

Vì sao gốm Trù Sơn không dùng bàn xoay?

Theo lời người làng, cách làm này có từ xưa và được giữ nguyên qua nhiều thế hệ: cục đất đặt trên bàn cố định, người thợ vừa vuốt đất vừa bước lùi quanh bàn. Cách này chỉ cần một chiếc bàn kê và đôi tay, hợp với những chiếc nồi cỡ vừa và với điều kiện của các gia đình nông thôn xưa.

Dao rèn Nho Lâm nổi tiếng vì điều gì?

Dao rựa, dao phay Nho Lâm nổi tiếng sắc và bền nhờ thợ chọn thép tốt và có kinh nghiệm trui lưỡi. Mỗi nhà có cách trui riêng, quyết định lưỡi dao cứng mà không giòn, nên người dùng ở nhiều tỉnh vẫn tìm đồ rèn của làng.

Tương Nam Đàn được làm từ những gì?

Tương làm từ đậu nành rang xay vỡ, xôi nếp ủ cho lên mốc vàng, muối và nước. Hỗn hợp cho vào chum sành phơi nắng, khuấy hằng ngày trong nhiều tuần cho tới khi tương ngấu, có màu vàng nâu và vị ngọt bùi.

Có thể xem người Thái ở Nghệ An dệt vải không?

Có thể, ở nhiều bản miền tây như vùng Quỳ Châu cũ. Bạn nên đi cùng người địa phương, hỏi ý chủ nhà trước khi xem và chụp ảnh, không tự ngồi vào khung cửi, và nhớ rằng phần lớn vải vẫn được dệt cho chính gia đình họ dùng.

Nồi đất Trù Sơn còn được làm nhiều không?

Số hộ còn làm đã ít hơn trước nhiều vì bếp ga và nồi kim loại phổ biến. Người làng vẫn giữ nghề với nồi kho cá, ấm sắc thuốc và đang thử làm thêm đồ gốm nhỏ, đồ trang trí để có thêm nguồn tiêu thụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138