GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Bắc Trung Bộ

Làng nghề Thanh Hoá: đá núi Nhồi, chum Lò Chum, cói Nga Sơn và đồng Trà Đông

Hồ sơ làng nghề Thanh Hoá: chạm đá dưới chân núi Nhồi, gốm chum vại bên sông Mã, cói Nga Sơn, đúc đồng Trà Đông, công đoạn và làng hôm nay.

A grey stone guardian lion half emerging from a rough block, chisel and mallet resting beside it, dusty open yard below a limestone hill, soft morning light, carver seen from behind

Thanh Hoá có một thứ mà ít tỉnh nào có đủ: nghề làm ra những vật nặng và bền. Dưới chân núi Nhồi, sát trung tâm tỉnh, người làng An Hoạch đục đá xanh thành cối, bia, chân tảng và những con nghê ngồi trước đình. Bên sông Mã, làng Lò Chum từng nung chum vại cho cả một vùng. Xa hơn về phía biển là cói Nga Sơn, về phía tây bắc là làng đúc đồng Trà Đông và làng bạc Định Công. Đó là những nghề lấy đá, đất, đồng làm chất liệu, cần sức vóc và cần cả sự nhẫn nại của nhiều đời.

Hồ sơ này đi theo bản đồ: làng nào làm nghề gì, nay thuộc đâu, nghề đến từ đâu theo lời truyền trong làng, các công đoạn chính của nghề đá và nghề gốm, và làng sống với nghề ra sao khi máy cắt đá, gạch men và đồ nhựa đã đổi hẳn nếp cũ. Những làng đã có hồ sơ riêng ở nơi khác như cói Nga Sơn hay đồng Trà Đông chỉ được nhắc một dòng để bạn biết chúng nằm ở đâu trên tấm bản đồ chung của xứ Thanh.

Bản đồ nghề xứ Thanh: làng nào, nghề gì, nay thuộc đâu

Từ ngày 1/7/2025 không còn cấp huyện, nên tên vùng dưới đây là tên cũ để bạn định vị; các làng đều nằm trong tỉnh Thanh Hoá, tỉnh được giữ nguyên khi sắp xếp. Bảng chỉ gồm những làng có tiếng rõ ràng, chưa kể hàng chục nơi làm nghề phụ lúc nông nhàn.

Làng hoặc vùngNghềVùng cũ để định vịSản phẩm tiêu biểuGhi chú
An Hoạch, chân núi NhồiChạm đáVen trung tâm Thanh HoáCối, bia, chân tảng, nghê, tượngNghề chính của hồ sơ này
Lò Chum, bên sông MãGốm đất nungKhu Hàm RồngChum, vại, nồi, chậuNay thưa lò
Các làng cói ven biểnTrồng cói, dệt chiếu, đan cóiNga Sơn cũChiếu, thảm, túi, hộp cóiĐã có hồ sơ riêng nơi khác
Trà ĐôngĐúc đồngThiệu Hoá cũChuông, đồ thờ, nồi đồngĐã có hồ sơ riêng nơi khác
Định CôngChạm bạc, kim hoànYên Định cũTrang sức, đồ bạcĐã có hồ sơ riêng nơi khác
Tứ TrụLàm bánh gaiThọ Xuân cũBánh gai lá chuối khôThuộc nhóm nghề ẩm thực
Các bản Thái, Mường phía tâyDệt vải, cạp váy, đan látMiền núi xứ ThanhVải bông, cạp váy, ép xôiNghề của bản làng vùng cao

Nhìn bảng sẽ thấy một trục rất rõ: đồng bằng sông Mã, sông Chu làm nghề kim loại, đá, gốm; vùng biển làm cói; vùng núi dệt và đan. Ba dải địa hình cho ba nhóm chất liệu, và nghề của mỗi làng gắn chặt với thứ đất ấy có sẵn.

Đá núi Nhồi: nghề của tiếng đục

Núi Nhồi là một khối núi đá vôi xanh nằm sát trung tâm Thanh Hoá. Thứ đá ở đây hạt mịn, chắc, gõ vào nghe tiếng đanh, nên từ lâu người làng An Hoạch dưới chân núi đã sống bằng việc khai đá và đục đá. Theo lời truyền trong làng, nghề có từ rất xa, thợ đá xứ này từng được gọi đi làm cho nhiều công trình lớn; nhưng con số năm và tên người khởi nghề thì mỗi người kể một khác, nên chỉ nên hiểu đó là niềm tự hào chung của làng hơn là một mốc sử.

Sản phẩm của làng xưa phục vụ đời sống nông thôn trước hết: cối giã gạo, cối xay, máng nước cho trâu bò, chân tảng kê cột nhà, bậc thềm. Sau đó là đồ cho đình, đền, lăng mộ: bia, lư hương, voi đá, nghê đá, lan can chạm hoa lá. Ngày nay đồ trang trí sân vườn, tượng, phù điêu cho công trình mới chiếm phần lớn.

Buổi sớm ở đầu làng, tiếng đục chưa đều đã nghe tiếng máy mài rít lên rồi tắt. Một người thợ ngồi xổm cạnh khối đá cao ngang ngực, tay trái giữ mũi đục, tay phải gõ búa nhỏ từng nhịp ngắn, thỉnh thoảng thổi phù lớp bụi trắng bám trên đường mực vừa vạch. Con nghê mới thấy được cái đầu, phần thân còn là đá thô.

Điều người ngoài hay bất ngờ là thợ đá giỏi nhìn đá như thợ mộc nhìn gỗ: đá có thớ, có vân, có chỗ rạn ngầm. Đục ngược thớ là vỡ, đục trúng vết rạn là hỏng cả khối. Phần khó nhất của nghề vì thế không phải ở sức tay mà ở con mắt đọc đá trước khi đặt mũi đục.

Từ khối đá thô tới con nghê: các công đoạn

Các bước dưới đây là cách làm một món đá chạm truyền thống; xưởng hiện đại rút ngắn bằng máy cắt, máy mài nhưng thứ tự cơ bản không đổi.

  1. Chọn đá. Thợ gõ thử nghe tiếng, xem màu và thớ; khối có vết rạn hay ổ mềm bị loại ngay vì chạm tới đó sẽ bong.
  2. Pha đá. Xưa dùng nêm sắt đóng dọc thớ để tách khối, nay phần lớn dùng máy cắt; mục đích là có khối gần đúng kích thước sản phẩm, đỡ phí sức đục bỏ.
  3. Vạch mẫu. Người thợ cả vẽ phác đường lớn lên mặt đá bằng mực hoặc phấn, chia tỉ lệ đầu, thân, chân của con vật hay khung của tấm bia.
  4. Đục thô. Dùng đục to, búa nặng phá bỏ phần thừa cho ra khối hình; đây là đoạn tốn sức và bụi nhất.
  5. Chạm chi tiết. Đục nhỏ, đục lá, đục tròn tạo lông bờm, vảy, nếp mây, cánh hoa; công đoạn này quyết định món đồ có hồn hay không và thường do thợ lâu năm làm.
  6. Mài và hoàn thiện. Mài bằng đá mài, giấy nhám hoặc máy mài tay; có món để mặt đục thô cho cổ, có món mài nhẵn bóng tuỳ người đặt.

Một con nghê cỡ vừa có thể mất vài tuần, một bộ lan can chạm hoa lá cho đình mất nhiều tháng. Khách đến xưởng nên đứng xa vùng máy cắt, đeo khẩu trang vì bụi đá rất mịn, và không chạm vào đồ nghề đang đặt dở.

Lò Chum bên sông Mã: làng gốm của chum, vại

Làng Lò Chum nằm ở khu Hàm Rồng, sát bờ sông Mã. Tên làng đã nói gần hết nghề: nơi có lò nung chum. Đất sét lấy ở bãi bồi ven sông, nhào kỹ, vuốt thành chum to đựng nước, vại muối dưa cà, nồi niêu, chậu trồng cây. Thứ đồ này không cầu kỳ hoa văn mà cần dày, chắc, nung chín đều để khỏi rỉ nước, đúng với nhu cầu của những gia đình nông thôn xưa, nhà nào cũng có vài chiếc chum hứng nước mưa đặt dưới hiên.

Các bước của gốm chum khá giống những làng gốm thô khác: đánh đất cho mịn và dẻo, nặn đáy, vuốt thân theo từng vòng đất nối lên, để se mặt rồi mới ghép miệng, phơi trong bóng râm cho khô dần, cuối cùng xếp lò nung. Lò xưa đốt củi, nhiều ngày đêm, thợ canh lửa thay ca. Chum to phải vuốt từng phần, để đất se lại mới đắp tiếp, nếu nóng vội thân chum sẽ sụp vì chính sức nặng của nó.

Ngày nay làng đã thưa lò. Chum nhựa, bồn inox và nước máy thay chỗ chum vại; đô thị lan tới tận bờ sông. Một số hộ chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí, số khác bỏ nghề. Lò Chum là ví dụ rõ về cách một làng nghề gắn với nhu cầu cũ phải tự đổi sản phẩm để sống, và không phải lò nào cũng đổi kịp.

Những nghề khác trong hồ sơ xứ Thanh

Thanh Hoá còn nhiều nghề có tiếng xa mà hồ sơ này chỉ ghi một dòng để giữ chỗ trên bản đồ, vì chúng đã có bài chuyên sâu riêng hoặc thuộc nhóm nghề khác.

  • Cói Nga Sơn: vùng cói ven biển phía bắc tỉnh, nổi tiếng với chiếu và đồ đan cói; ruộng cói lấn biển là cảnh rất riêng của vùng này.
  • Đúc đồng Trà Đông: làng đúc ở vùng Thiệu Hoá cũ, làm chuông, đồ thờ và đồ gia dụng bằng đồng theo phép đúc khuôn đất.
  • Chạm bạc Định Công: làng kim hoàn ở vùng Yên Định cũ, nghề chạm, trổ, kéo sợi bạc làm trang sức.
  • Bánh gai Tứ Trụ: nghề làm bánh của một làng ở vùng Thọ Xuân cũ, thuộc nhóm làng nghề ẩm thực.
  • Nem chua: món gắn với tên tỉnh, làm ở nhiều nơi chứ không riêng một làng.
  • Dệt và đan của người Thái, người Mường: nghề của các bản miền tây xứ Thanh, có hồ sơ riêng cùng các bản miền tây Nghệ An.

Giữ những dòng này ngắn là cố ý: hồ sơ một tỉnh cần cho bạn thấy toàn cảnh trước, còn mỗi làng có tiếng xứng đáng một bài đọc chậm của riêng nó.

Tục thờ tổ và nếp làng nghề xứ Thanh

Như nhiều vùng ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, các làng nghề xứ Thanh thường có tục thờ tổ nghề, người được cho là đã dạy nghề cho làng. Nơi thờ có khi là đình làng, có khi là một miếu nhỏ hay một ban thờ trong nhà trưởng họ. Lễ giỗ tổ nghề là dịp con cháu làm nghề đi xa trở về, thắp hương, ăn bữa cơm chung, kể chuyện nghề. Tên tổ nghề và ngày giỗ ở từng làng nên hỏi chính người làng; sách vở chép mỗi nơi một khác.

Nếp làng nghề cũng có những lệ riêng. Ở các làng nghề nặng như đá, đồng, nghề thường truyền theo dòng họ, con trai theo cha từ nhỏ, việc nhẹ như mài, đánh bóng có khi giao cho phụ nữ. Bí quyết pha hợp kim, chọn đá, trui mũi đục ngày xưa được giữ kín trong nhà. Ngày nay khi xưởng thuê thợ từ nơi khác, ranh giới ấy đã mờ đi nhiều.

Điều đáng giữ là cảm giác gắn bó: người làng đá nói về núi Nhồi như nói về người nuôi mình; người làng gốm nhớ mùa nước sông Mã lên xuống để biết lúc nào lấy được đất tốt.

Làng nghề xứ Thanh hôm nay

Hai câu chuyện chạy song song. Một là máy móc: máy cắt đá, máy tiện, khuôn đúc mới giúp làng làm nhanh hơn, nhận được đơn lớn cho công trình. Hai là chất liệu và nhu cầu: đá núi ngày càng bị hạn chế khai thác để giữ cảnh quan và an toàn, đồ gốm thô mất chỗ trong bếp hiện đại, cói phải cạnh tranh với hàng công nghiệp. Làng nào tìm được sản phẩm mới hợp thời thì giữ được thợ trẻ, làng nào không thì nghề co lại trong vài gia đình.

Chuyện môi trường làng nghề cũng có mặt: bụi đá, khói lò, nước thải đúc kim loại. Đây là thách thức chung của nhiều làng nghề cả nước, không riêng xứ Thanh, và cách giải quyết thường là gom xưởng ra khu riêng, thay lò củi bằng lò ga, lắp hệ thống hút bụi.

Còn về người thợ, câu hỏi lớn nhất vẫn là ai nối nghề. Người trẻ có học thường đi làm khu công nghiệp hoặc ra thành phố; những người ở lại thì vừa làm nghề vừa học thêm vẽ mẫu, học dùng máy, học bán hàng qua mạng. Nghề không chết, nhưng hình dạng của nó đã khác hẳn thời ông cha.

Đến thăm cho phải phép

Làng nghề không phải khu trưng bày, đó là nơi người ta đang làm ăn. Nếu muốn ghé, bạn nên đi vào giờ làm việc ban ngày, chào chủ nhà trước khi bước vào sân xưởng và hỏi xem có được đứng xem, chụp ảnh không. Ở xưởng đá, hãy đứng đúng chỗ chủ dặn, cách xa máy cắt và khối đá đang kê, đeo khẩu trang và giày kín mũi.

Ở lò gốm hay lò đúc, tuyệt đối không tự ý chạm vào đồ nghề, không lại gần miệng lò khi đang đốt; trẻ em phải có người lớn giữ tay. Nếu đúng ngày làng có lễ giỗ tổ hay lễ hội đình, hãy ăn mặc kín đáo, đứng ngoài vòng nghi lễ và chỉ chụp ảnh khi thấy mọi người đều chụp. Một câu hỏi chân thành về nghề thường mở ra nhiều câu chuyện hơn bất cứ tấm ảnh nào.

Câu hỏi thường gặp

Thanh Hoá có những làng nghề truyền thống nào nổi tiếng?

Những tên có tiếng nhất gồm làng chạm đá An Hoạch dưới chân núi Nhồi, làng gốm Lò Chum bên sông Mã, vùng cói Nga Sơn, làng đúc đồng Trà Đông, làng chạm bạc Định Công, cùng nghề làm bánh gai Tứ Trụ và nghề dệt của người Thái, người Mường ở miền tây tỉnh.

Đá núi Nhồi khác đá ở nơi khác thế nào?

Đá núi Nhồi là đá vôi xanh hạt mịn, chắc và đanh tiếng khi gõ, nên giữ được nét chạm sắc và bền ngoài trời. Thợ làng An Hoạch quý loại đá này vì nó ít rạn ngầm, chạm được những chi tiết nhỏ như lông bờm hay cánh hoa mà không bị bong.

Làng gốm Lò Chum làm ra những sản phẩm gì?

Truyền thống của làng là đồ gốm thô dày, chắc như chum đựng nước, vại muối dưa, nồi và chậu. Khi chum nhựa và bồn inox phổ biến, một số hộ chuyển sang làm chậu cảnh và đồ trang trí, số lò còn đỏ lửa ít hơn nhiều so với trước.

Sau sắp xếp năm 2025, các làng nghề này còn thuộc tỉnh Thanh Hoá không?

Còn. Thanh Hoá là một trong những tỉnh được giữ nguyên khi sắp xếp, nên các làng nghề vẫn thuộc tỉnh Thanh Hoá. Điều thay đổi là không còn cấp huyện, vì vậy khi tìm hiểu bạn sẽ gặp tên vùng cũ như Nga Sơn hay Thiệu Hoá dùng để định vị.

Đi xem làng đá có an toàn cho trẻ nhỏ không?

Được, nếu người lớn giữ trẻ sát bên và cả nhà đứng đúng chỗ chủ xưởng chỉ. Xưởng đá có máy cắt, máy mài và khối đá nặng kê tạm, bụi đá rất mịn, nên cần khẩu trang, giày kín mũi và không cho trẻ chạy nhảy hay leo lên đá.

Ở đâu có thể tìm hiểu về tổ nghề của từng làng xứ Thanh?

Cách đáng tin nhất là hỏi người cao tuổi trong làng hoặc ban quản lý đình, miếu nơi thờ tổ, nhất là vào dịp lễ giỗ tổ nghề. Sách và bài báo có khi chép tên tổ, ngày giỗ khác nhau, nên lời kể của chính người làng thường là nguồn gần nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138