Dọc bờ biển Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, nhiều làng sống bằng nghề làm muối theo cách gọi là phơi cát: người ta không phơi thẳng nước biển như ở các đồng muối phía nam, mà tưới nước biển lên cát, phơi cho muối bám vào hạt cát, rồi lọc cát lấy thứ nước mặn đặc gọi là nước chạt, đem đổ lên những ô sân láng gọi là ô nề để phơi thành hạt muối. Đó là cách làm vất vả bậc nhất trong các nghề ven biển, và gắn chặt với cái nắng, cái gió Lào của dải đất này.
Ở Nghệ An, đồng muối có tiếng ở vùng Quỳnh Lưu cũ; ở Hà Tĩnh và Thanh Hoá, nhiều làng ven biển có diêm dân, tức người làm muối. Hồ sơ này kể nghề muối phơi cát làm thế nào, mỗi ngày của người làm muối ra sao, vì sao gió Lào lại là bạn của nghề này, và vì sao nhiều đồng muối đang thu hẹp.
Muối phơi cát và muối phơi nước khác nhau thế nào
Việt Nam có hai lối làm muối thủ công chính. Bắc Trung Bộ và một phần Bắc Bộ chủ yếu phơi cát; các đồng muối Nam Trung Bộ nắng nhiều hơn, phần lớn phơi nước.
| Tiêu chí | Phơi cát | Phơi nước |
|---|---|---|
| Nguyên lý | Tưới nước biển lên cát, lọc cát lấy nước chạt mặn đặc, phơi nước chạt | Dẫn nước biển qua nhiều ô cho bốc hơi dần, kết tinh ở ô cuối |
| Nơi thường gặp | Ven biển Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và một số nơi Bắc Bộ | Nhiều đồng muối Nam Trung Bộ |
| Sức người | Rất nhiều: tưới, cào, gánh cát, lọc mỗi ngày | Ít hơn ở khâu cát, nhiều ở khâu canh nước, cào muối |
| Hợp với | Nơi nắng không quá dài, cần làm đặc nước nhanh | Nơi nắng dài, ít mưa, mặt bằng rộng |
| Hạt muối | Thường hạt nhỏ, vị mặn đậm | Hạt to hơn, tuỳ cách phơi |
Lối phơi cát ra đời vì khí hậu: mùa nắng ở Bắc Trung Bộ không dài và xen mưa bất chợt, nên người làm muối phải dùng cát như một tấm lọc để làm đặc nước biển nhanh, rút ngắn thời gian phơi ở ô nề.
Một ngày trên đồng muối phơi cát
Ngày làm muối bắt đầu từ sáng sớm và kéo đến chiều muộn. Các công đoạn chính theo đúng thứ tự diêm dân vẫn làm; mỗi làng có thể khác đôi chút về dụng cụ và giờ giấc:
- Rải và san cát. Lớp cát mịn được rải đều trên nền ruộng muối đã nện chặt bằng đất sét, san phẳng để nước thấm đều.
- Tưới nước biển. Nước biển dẫn vào mương quanh ruộng, người làm muối dùng gáo cán dài hoặc thùng gánh tưới khắp mặt cát.
- Phơi và cào cát. Nắng và gió làm nước bốc hơi, muối bám lại trên hạt cát; diêm dân cào, bừa cho cát khô đều, có hôm tưới thêm lượt nữa.
- Gom cát vào chạt. Buổi chiều, cát đã ngậm muối được gom, gánh đổ vào chạt, một hố lọc có đáy lót lớp lọc.
- Lọc lấy nước chạt. Đổ nước biển lên lớp cát trong chạt, nước chảy qua cát mang theo muối, xuống hố chứa thành nước chạt mặn đặc.
- Phơi ô nề. Sáng hôm sau, nước chạt được múc đổ lên ô nề, sân phơi phẳng láng; nắng tốt thì đến chiều muối kết tinh trắng mặt ô.
- Cào muối và cất kho. Muối được cào thành đống, gánh về kho hoặc lán, để ráo nước trước khi đem bán.
Cát sau khi lọc lại được đem rải ra ruộng cho ngày hôm sau, vòng làm việc cứ thế lặp lại suốt mùa nắng. Ô nề xưa nện bằng đất, nay nhiều nơi láng xi măng hoặc lót bạt cho muối sạch hơn.
Đồng muối Bắc Trung Bộ nằm ở đâu
Các đồng muối phơi cát của Bắc Trung Bộ trải dọc những bãi bồi, cửa sông ven biển. Không kể hết tên làng, đây là các vùng có nghề muối được biết đến nhiều, dùng tên vùng cũ để định vị vì nay không còn cấp huyện:
- Nghệ An: vùng Quỳnh Lưu cũ là nơi có đồng muối rộng và nổi tiếng nhất tỉnh; ngoài ra còn rải rác ở một số vùng ven biển khác.
- Hà Tĩnh: nhiều làng ven biển và ven cửa sông có nghề muối, phần lớn làm theo lối phơi cát truyền thống.
- Thanh Hoá: một số vùng ven biển có diêm dân, quy mô nhỏ hơn và đã thu hẹp nhiều.
- Quảng Trị và Huế: nghề muối không phổ biến bằng ba tỉnh trên; làng biển ở đây thiên về đánh bắt và chế biến hải sản.
Đồng muối thường nằm ở nơi đất thấp, sát biển, có bãi cát mịn và nguồn nước biển dẫn vào được bằng mương. Ranh giới đồng muối thay đổi theo thời gian: có nơi mở rộng nhờ được đầu tư, có nơi co lại khi chuyển sang nuôi tôm hay làm khu công nghiệp ven biển.
Cũng cần phân biệt muối với nghề làm nước mắm, làm mắm ở cùng vùng biển: muối là nguyên liệu, còn nước mắm, mắm là những nghề riêng đã có bài ở nơi khác, nên không đi sâu ở đây.
Gió Lào, nắng gắt và cơn mưa bất chợt
Với người nông dân, gió Lào là thứ gió nóng khô đáng sợ, làm lúa héo, người mệt. Với diêm dân, đó lại là thời điểm làm muối tốt nhất: nắng gắt, gió khô thổi suốt ngày làm nước bốc hơi rất nhanh, cát khô sớm, ô nề kết tinh dày. Mùa muối chính ở Bắc Trung Bộ vì thế rơi vào những tháng nắng nóng, kéo dài tới khi mùa mưa bão tới.
Đầu giờ chiều, mặt trời đứng bóng, cả đồng muối như một tấm gương. Một trận mây đen kéo từ phía biển vào. Ai đang nghỉ trong lán đều bật dậy, người cầm cào, người cầm quang gánh, chạy ra ô nề vun muối lại thành đống, phủ bạt, chặn đá. Chỉ vài phút sau mưa rào trút xuống. Mưa tạnh, họ đứng nhìn những ô nề loang nước nhạt, biết rằng mẻ chạt ấy coi như mất.
Chạy mưa là thứ diêm dân nào cũng thuộc. Một cơn mưa giữa mùa không chỉ làm tan muối trên ô mà còn rửa mất muối bám trên cát, bắt người làm muối bắt đầu lại từ khâu tưới. Vì vậy nghề muối nặng nhọc không chỉ ở việc gánh, cào, mà ở chỗ phụ thuộc hoàn toàn vào trời.
Người làm muối lâu năm đọc trời rất giỏi: nhìn màu mây phía biển, cảm hướng gió trên da, nghe tiếng sóng mà đoán chiều nay có mưa hay không. Những ngày trời nồm, gió từ biển thổi vào ẩm, muối lên chậm và hạt mềm; những ngày gió Lào thổi rát mặt, chỉ một buổi là ô nề đã trắng xoá. Kinh nghiệm ấy quyết định có nên đổ chạt ra ô hôm nay hay để dành sang hôm sau, một quyết định mỗi ngày mà sai là mất trắng công sức.
Đời diêm dân: sức người và cái giá của hạt muối
Làm muối phơi cát là việc của cả gia đình. Đàn ông gánh cát, gánh nước, cào ruộng; phụ nữ tưới, cào muối, gánh muối về kho; trẻ lớn phụ việc nhẹ ngoài giờ học. Một ngày trên đồng muối dài từ tinh mơ tới chiều tối, dưới cái nắng mà chính người làm muối mong cho thật gắt. Da cháy sạm, chân tay nứt nẻ vì muối là dấu hiệu quen thuộc của người trong nghề.
Muối từ những đồng muối này từng đi khắp miền Bắc và miền Trung, làm nước mắm, muối dưa cà, làm tương, bảo quản cá. Ở nhiều làng, muối là nguồn sống chính qua nhiều đời, và người già còn nhớ những chuyến gánh muối lên miền núi đổi lấy thóc, lấy lâm sản.
Nhưng giá muối thường bấp bênh, có năm được mùa mà mất giá, công sức bỏ ra không đủ bù. Con cháu diêm dân nhiều người đi làm khu công nghiệp, đi lao động xa. Nhiều ruộng muối bị bỏ hoang hoặc chuyển sang nuôi tôm, làm việc khác. Một số nơi được hỗ trợ cải tiến ô kết tinh, lót bạt, để muối sạch hơn và bán được giá hơn.
Ở vài đồng muối, người làng còn giữ tục cúng đầu mùa, sắm mâm lễ nhỏ ngoài ruộng trước khi mở mùa muối mới, cầu nắng tốt, ít mưa trái mùa. Lễ giản dị, không có sách nào chép thành lệ chung, mỗi làng làm theo nếp riêng; muốn biết, cách tốt nhất là hỏi chính người làm muối lâu năm.
Câu hỏi về tương lai nghề muối phơi cát vì thế không chỉ là chuyện kinh tế. Khi một đồng muối bỏ hoang, cùng mất đi là kinh nghiệm đọc nắng, đọc gió, đọc cát của nhiều thế hệ, thứ không ghi vào đâu được ngoài trí nhớ và đôi tay người làm nghề.
Hiểu lầm phổ biến về nghề muối
Muối chỉ là nước biển phơi khô. Với lối phơi cát, nước biển phải đi qua cát, lọc thành nước chạt mặn đặc rồi mới phơi; một hạt muối là kết quả của cả chuỗi tưới, cào, gánh, lọc.
Nắng càng to càng nhàn. Nắng to thì muối lên nhanh, nhưng cũng là lúc phải tưới, cào nhiều hơn để kịp; ngày nắng gắt là ngày làm nặng nhất của diêm dân.
Đồng muối nào cũng giống nhau. Cách làm khác nhau theo vùng, theo đất, theo nắng; ngay trong Bắc Trung Bộ, mỗi làng có cách làm chạt, làm ô nề, cách chọn cát riêng.
Nghề muối không có gì để xem. Một buổi chiều cào muối trên ô nề, những đống muối trắng xếp hàng dưới nắng xiên, là một trong những cảnh lao động đẹp và hiếm của ven biển miền Trung.
Đến xem thì cứ vào ruộng. Ô nề và ruộng cát là nơi làm việc, giẫm vào làm hỏng mặt ô, bẩn muối; bạn chỉ nên đứng trên bờ, xin phép trước khi chụp ảnh, và tránh làm vướng chân người đang gánh. Nắng ở đồng muối rất gắt, cần mũ, nước uống, và trẻ em phải có người lớn giữ.
Câu hỏi thường gặp
Muối phơi cát là gì?
Muối phơi cát là lối làm muối tưới nước biển lên cát, phơi cho muối bám vào hạt cát, rồi lọc cát lấy nước chạt mặn đặc và đem phơi trên ô nề cho kết tinh. Cách này phổ biến ở ven biển Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và một số nơi ở Bắc Bộ.
Nước chạt là gì?
Nước chạt là nước biển đã được lọc qua lớp cát ngậm muối trong hố lọc gọi là chạt. Nước này mặn đặc hơn nước biển nhiều lần, nên khi phơi trên ô nề, muối kết tinh nhanh, chỉ trong khoảng một ngày nếu trời nắng tốt.
Vì sao Bắc Trung Bộ làm muối bằng cách phơi cát?
Mùa nắng ở Bắc Trung Bộ không dài như Nam Trung Bộ và hay xen mưa bất chợt. Dùng cát để làm đặc nước biển trước giúp rút ngắn thời gian phơi, giảm rủi ro bị mưa làm hỏng, phù hợp với khí hậu của dải đất này.
Mùa làm muối ở Nghệ An, Hà Tĩnh vào khi nào?
Mùa muối chính rơi vào những tháng nắng nóng, khi có gió Lào thổi mạnh, kéo dài tới lúc mùa mưa bão bắt đầu. Ngoài mùa này, trời mưa nhiều, độ ẩm cao, việc làm muối gần như phải dừng.
Nghề làm muối truyền thống có đang mai một không?
Nhiều đồng muối đang thu hẹp vì giá muối bấp bênh, công việc quá nặng nhọc và người trẻ đi làm nơi khác. Một số ruộng muối chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản. Ở một số nơi, diêm dân được hỗ trợ cải tiến ô kết tinh để nâng chất lượng muối.
Đến xem đồng muối cần lưu ý gì?
Chỉ đứng trên bờ ruộng, không giẫm vào ô nề hay ruộng cát, xin phép trước khi chụp ảnh và tránh cản đường người đang gánh. Mang mũ, nước uống vì nắng rất gắt, và luôn giữ trẻ em bên cạnh vì quanh ruộng có mương dẫn nước biển và mặt ô nề rất trơn khi ướt.