Một tấm váy thổ cẩm Tây Nguyên dệt theo lối cũ đi qua cả một năm: bông trồng trên rẫy mùa mưa, hái vào mùa khô, se thành sợi suốt nhiều ngày nông nhàn, nhuộm bằng lá chàm và vỏ rễ cây rừng, rồi mới lên khung dệt đeo lưng, nơi chính thân người phụ nữ là một phần của khung. Hoa văn không có bản vẽ, người dệt nhớ trong đầu và đếm sợi bằng tay.
Hồ sơ này đi theo từng công đoạn ấy, giải thích khung dệt đeo lưng vận hành thế nào, cách nhận ra hoa văn của người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Mnông, Cơ Ho, và chuyện nghề dệt hôm nay giữa sợi công nghiệp với những nhóm phụ nữ còn ngồi bên khung.
Ai dệt, và dệt cho ai
Ở hầu hết các tộc người Tây Nguyên, dệt là việc của phụ nữ. Con gái lớn lên bên khung dệt của mẹ, của bà: lúc nhỏ gỡ sợi rối, cuộn sợi, xâu cườm; lớn hơn chút được dệt những dải vải trơn; đến tuổi thiếu nữ thì tập cài hoa văn. Ở nhiều buôn, người ta vẫn nói một cô gái biết dệt là cô gái đã lớn, đủ khéo để lo cho một gia đình. Không có tổ nghề, không có ngày giỗ tổ; nghề đi từ tay mẹ sang tay con.
Dệt trước hết là để mặc: váy quấn của phụ nữ, khố và áo của đàn ông, tấm choàng, chăn đắp, tấm địu con. Một phần vải được giữ cho các dịp quan trọng như lễ cưới, lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả. Vải cũng là quà tặng và là thứ được trao đổi giữa các buôn, các vùng; xưa kia một tấm vải đẹp có thể đổi lấy ché, lấy trâu.
Cũng vì gắn với đời sống như vậy, tấm vải mang nhiều thông tin. Nhìn màu nền, cách xếp dải hoa văn, độ dài của khố, người trong vùng có thể đoán được người mặc thuộc tộc nào, ở vùng nào, có khi cả tuổi tác. Hiểu dệt thổ cẩm, vì thế, là hiểu một cách ăn mặc có quy tắc, chứ không chỉ là một sản phẩm thủ công đẹp.
Các công đoạn: làm gì, mất bao lâu
Dưới đây là con đường của một tấm vải theo lối cũ. Thời gian chỉ là ước chừng theo lời người dệt; thực tế tuỳ người, tuỳ khổ vải và tuỳ việc nhà, việc rẫy chen vào.
| Công đoạn | Làm gì | Mất bao lâu (ước chừng) |
|---|---|---|
| Trồng, hái bông | Gieo bông xen trên rẫy, hái quả bông khi nứt trắng vào mùa khô | Theo mùa rẫy, cả năm |
| Cán và bật bông | Cán qua hai trục gỗ để tách hạt; bật bằng cần cung cho bông tơi | Nhiều ngày |
| Se sợi | Kéo bông thành sợi bằng con quay tay hoặc xa quay, cuộn thành con sợi | Nhiều ngày đến vài tuần, làm lúc rảnh |
| Nhuộm | Ngâm sợi trong nước chàm, nước vỏ rễ cây; nhuộm, phơi nhiều lần cho màu bám | Vài ngày đến hàng tuần cho màu chàm thẫm |
| Hồ sợi | Có nơi hồ sợi bằng nước cơm cho sợi cứng, dễ dệt | Một vài ngày |
| Mắc khung | Căng sợi dọc theo số sợi đã tính cho từng dải màu, dải hoa văn | Một đến vài ngày |
| Dệt | Đưa sợi ngang, dập chặt, cài sợi màu tạo hoa văn | Vài tuần cho một tấm váy có nhiều hoa văn |
| Ghép, may, kết tua | Ghép các tấm vải hẹp, may viền, kết tua ở đầu khố | Một vài ngày |
Nay phần lớn người dệt mua sợi công nghiệp đã nhuộm sẵn, bỏ qua ba bốn công đoạn đầu, nên một tấm váy có thể xong trong vài tuần thay vì gần một năm tính từ cây bông. Những tấm vải dệt từ sợi tự se, nhuộm màu cây rừng vì thế ngày càng hiếm và được người trong buôn quý hơn.
Khung dệt đeo lưng vận hành thế nào
Khung dệt đeo lưng nhìn qua chỉ là mấy thanh gỗ, thanh tre và một dải đai, nhưng mỗi bộ phận có việc riêng. Một đầu sợi dọc được buộc vào cây cột nhà hay một thanh ngang cố định; đầu kia cuộn quanh thanh gỗ nằm trước bụng người dệt, nối với dải đai vòng qua lưng. Người dệt ngồi bệt, duỗi thẳng chân, ngả lưng ra sau để căng sợi, nghiêng người ra trước để chùng sợi.
Giữa hai đầu là những que tách sợi, que go, thanh dập hình lưỡi kiếm bằng gỗ cứng. Mỗi lần nâng que go, một lớp sợi dọc nâng lên, tạo khe để luồn sợi ngang qua; thanh kiếm dập mạnh cho sợi ngang nằm khít. Muốn tạo hoa văn, người dệt dùng que nhỏ nhặt từng nhóm sợi dọc theo mẫu nhớ trong đầu, luồn sợi màu vào, đếm sợi bằng ngón tay.
Người dệt có tuổi nhắm mắt vẫn đếm được sợi: ngón trỏ lướt qua lớp sợi dọc, khẽ nhấc lên từng nhóm hai, nhóm ba, môi lẩm nhẩm. Đến hết một hàng hoa văn, bà nhấc thanh kiếm dập xuống một tiếng khô, rồi ngả lưng ra sau, tấm vải dài thêm một đốt ngón tay. Vì độ căng tuỳ vào sức ngả lưng, khổ vải luôn hẹp, và một tấm váy là nhiều tấm hẹp được ghép lại. Cái khung đơn giản ấy cho phép dệt ở bất cứ đâu: dưới gầm sàn, ngoài hiên, trên chòi rẫy.
Màu từ rừng: chàm, vỏ cây, rễ cây
Màu chủ đạo của thổ cẩm Tây Nguyên là đen hoặc chàm thẫm, nền cho các dải đỏ, vàng, trắng. Màu đen, xanh thẫm có từ cây chàm: lá chàm được ngâm, ủ trong nước nhiều ngày, thêm vôi hay tro bếp tuỳ cách mỗi nơi, đến khi nước lên màu. Sợi được nhúng, vắt, phơi, rồi lại nhúng, nhiều lượt, mỗi lượt màu thẫm thêm một chút. Người nhuộm giỏi biết nhìn bọt nước chàm, ngửi mùi để biết mẻ chàm còn tốt hay đã yếu.
Màu đỏ, nâu lấy từ vỏ, rễ một số loài cây rừng, giã nhỏ, nấu lấy nước. Màu vàng có thể từ củ nghệ hay vỏ cây khác. Mỗi vùng, mỗi tộc người có những loài cây quen dùng, và công thức nhuộm thường là kinh nghiệm riêng của từng người, từng nhà. Màu cây rừng không rực như màu công nghiệp, nhưng trầm, hơi loang, và theo thời gian ngả sang những sắc rất dịu.
Ngày nay, màu nhuộm hoá học đã thay phần lớn màu cây rừng vì nhanh và rẻ công. Một số nhóm dệt đang khôi phục lại nhuộm chàm, nhuộm vỏ cây, vừa để giữ kỹ thuật cũ vừa vì khách quý loại vải này. Việc nhuộm hoá chất ở quy mô gia đình cũng cần chú ý chỗ đổ nước thải, đó là điều các nhóm dệt đang dần học cách làm cho đúng.
Tấm vải trong vòng đời một con người
Ở các buôn Tây Nguyên, tấm vải dệt tay đi cùng một người từ lúc lọt lòng. Đứa trẻ mới sinh được mẹ địu trên lưng trong tấm địu dệt, theo mẹ lên rẫy, xuống suối. Lớn lên, con gái được mẹ dệt cho chiếc váy đầu tiên, con trai có chiếc khố đầu tiên; đến tuổi thiếu nữ, cô gái tự dệt váy cho mình, dệt khố, dệt áo để dành làm quà cho người mình thương.
Ngày cưới, vải là một phần quan trọng trong những thứ hai bên gia đình trao cho nhau, cùng với ché, chiêng, trâu, tuỳ phong tục từng tộc người. Trong những lễ lớn của buôn, người ta mặc những bộ đẹp nhất, có khi là bộ được cất giữ nhiều năm, chỉ lấy ra vào những dịp như thế. Khi một người qua đời, gia đình thường để lại cho người đã khuất những tấm vải, bộ váy áo, như một phần của việc chia của theo phong tục.
Vì tấm vải gắn với từng chặng đời như vậy, người dệt ít khi chỉ nghĩ tới chuyện đẹp hay không. Họ nghĩ tấm vải này dệt cho ai, mặc vào dịp nào, cần dài bao nhiêu, dùng màu gì cho phải. Hiểu được điều này, người xem sẽ thôi nhìn thổ cẩm như một món đồ trang trí, mà nhìn nó như một phần của đời sống buôn làng.
Đọc hoa văn: cách nhận ra vải của từng tộc người
Ê Đê. Nền đen, hoa văn dồn thành những dải hẹp đỏ, vàng, trắng chạy dọc gấu váy, cổ áo, nách áo, ống tay; không phủ kín mặt vải.
Gia Rai. Nền đen hoặc chàm thẫm, hoa văn thường tập trung ở phần dưới váy và ở lưng áo, có những mảng hoa văn hình học dày hơn, nhiều màu đỏ.
Ba Na. Nền đen với những sọc ngang đỏ, trắng chạy suốt, xen các dải hoa văn hình học, có nơi cách điệu hình người, hình con vật.
Mnông. Váy quấn nền chàm sẫm, dải hoa văn ngang ở gấu và thân; khố đàn ông dài, hai đầu có dải trang trí và tua.
Cơ Ho, Mạ. Nền chàm hoặc đen, hoa văn trắng, đỏ thành các dải; vải Mạ được nhiều người trong vùng nhắc đến như loại dệt kỹ, mịn, có nơi đính cườm.
Một lưu ý. Những mô tả này chỉ là nét chung để dễ nhận; trong mỗi tộc người có nhiều nhóm, mỗi vùng mỗi khác, và người dệt hôm nay cũng sáng tạo thêm mẫu mới. Người dệt lâu năm mới thật sự đọc được một tấm vải từ đâu ra.
Nghề dệt hôm nay và xem dệt cho phải phép
Thổ cẩm Tây Nguyên hôm nay đứng giữa hai sức kéo. Một bên là váy áo may sẵn, vải dệt máy in hoa văn thổ cẩm, rẻ và nhanh, khiến người trẻ ít ngồi khung. Bên kia là nhu cầu của chính cộng đồng, vẫn muốn mặc váy dệt tay vào ngày lễ, ngày cưới, và nhu cầu của khách tìm đến buôn để xem tận nơi người dệt làm. Nhiều buôn có nhóm phụ nữ dệt chung, có lớp truyền dạy cho thiếu nữ, có những người đi học thêm cách làm túi, khăn, áo hợp với người thành phố mà vẫn giữ hoa văn cũ.
Khi đến xem dệt, nên hỏi trước, ngồi ở chỗ không vướng sợi, không tự kéo thử sợi đang mắc vì có thể làm hỏng cả tấm vải đang dở. Xin phép trước khi chụp, nhất là chụp gần tay và mặt người dệt. Hỏi về hoa văn là cách tốt để nghe người dệt kể chuyện, nhưng đừng ép họ giải nghĩa mọi hình, vì có những mẫu đơn giản là mẫu mẹ truyền cho, đẹp thì dệt.
Câu hỏi thường gặp
Khung dệt đeo lưng khác khung dệt thường ở điểm nào?
Khung dệt đeo lưng không có giá đứng cố định. Một đầu sợi dọc buộc vào cột nhà, đầu kia nối với dải đai vòng sau lưng người dệt, nên độ căng của sợi do người dệt ngả lưng điều chỉnh. Vì thế khổ vải hẹp, phải ghép nhiều tấm.
Dệt một tấm váy thổ cẩm Tây Nguyên mất bao lâu?
Nếu đi từ cây bông theo lối cũ, gồm hái bông, se sợi, nhuộm rồi dệt, có thể kéo dài gần một năm vì người dệt chỉ làm lúc nông nhàn. Nếu dùng sợi công nghiệp nhuộm sẵn, một tấm váy nhiều hoa văn thường mất vài tuần.
Màu đen của thổ cẩm Tây Nguyên nhuộm bằng gì?
Màu đen, xanh thẫm truyền thống lấy từ cây chàm. Lá chàm được ngâm ủ nhiều ngày, sợi được nhúng, vắt, phơi lặp lại nhiều lượt cho màu thẫm dần. Màu đỏ, nâu, vàng thì lấy từ vỏ, rễ cây rừng hoặc củ nghệ.
Làm sao nhận ra thổ cẩm Ê Đê với thổ cẩm Ba Na?
Vải Ê Đê nền đen với hoa văn dồn thành dải hẹp ở gấu váy, cổ áo, ống tay. Vải Ba Na nền đen nổi bật những sọc ngang đỏ, trắng chạy suốt tấm vải, xen dải hoa văn hình học. Đây chỉ là nét chung, mỗi vùng còn khác nhau.
Thổ cẩm dệt tay Tây Nguyên có còn được dùng trong đời sống không?
Có. Nhiều buôn vẫn mặc váy, khố, áo dệt tay vào ngày lễ, lễ cưới, lễ mừng lúa mới, dùng tấm địu, tấm choàng dệt tay. Vải dệt tay cũng vẫn là món quà quý mẹ dành cho con gái khi đi lấy chồng.
Khi xem người dệt thổ cẩm cần tránh điều gì?
Không tự kéo thử sợi đang mắc trên khung vì có thể làm hỏng tấm vải dở dang, ngồi ở chỗ không vướng sợi, xin phép trước khi chụp gần tay và mặt người dệt, và không ép người dệt giải nghĩa từng hình hoa văn.