Bắc Trung Bộ sau sắp xếp năm 2025 gồm năm tỉnh, thành: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị (nay gồm cả Quảng Bình cũ) và thành phố Huế. Điều đáng biết nhất về làng nghề vùng này là chúng mang tính cách của đất: dải đất hẹp, nhiều núi đá, chịu gió Lào và bão lũ đã sinh ra những nghề cứng tay như chạm đá, rèn, mộc dựng nhà, làm muối phơi cát; còn kinh đô Huế kéo về đây những người thợ tinh xảo nhất để làm pháp lam, khảm sành sứ, đúc đồng.
Bài này là tấm bản đồ chung của danh mục Bắc Trung Bộ: tỉnh, thành nào có những làng nghề gì, vì sao vùng này nhiều nghề nặng nhọc, ba lớp người thợ làm nên diện mạo nghề miền Trung, và làng nghề đang đổi thay ra sao. Mỗi tỉnh, thành đều có hồ sơ riêng đi sâu hơn trong cùng danh mục.
Năm tỉnh, thành và tấm bản đồ nghề
Bảng dưới đặt các làng nghề tiêu biểu vào đúng tỉnh, thành sau sắp xếp. Tên vùng trong ngoặc là tên cũ để định vị, vì từ ngày 1/7/2025 không còn cấp huyện.
| Tỉnh, thành | Sau sắp xếp | Làng, nghề tiêu biểu | Nhóm nghề nổi bật |
|---|---|---|---|
| Thanh Hoá | Giữ nguyên | Chạm đá An Hoạch (núi Nhồi), gốm Lò Chum, cói Nga Sơn, đúc đồng Trà Đông, bạc Định Công | Đá, kim loại, cói, dệt miền núi |
| Nghệ An | Giữ nguyên | Rèn Nho Lâm (Diễn Châu), nồi đất Trù Sơn (Đô Lương), tương Nam Đàn, dệt Hoa Tiến (Quỳ Châu) | Rèn, gốm thô, dệt, muối |
| Hà Tĩnh | Giữ nguyên | Mộc Thái Yên (Đức Thọ), rèn Trung Lương (Hồng Lĩnh), kẹo cu đơ | Mộc, rèn, muối, nghề trong nhà |
| Quảng Trị | Gồm Quảng Bình cũ | Dệt của người Bru – Vân Kiều, Pa Kô; rượu gạo vùng Hải Lăng; làng biển Cảnh Dương; khoai deo | Dệt vùng cao, nghề biển, chế biến |
| Huế | Thành phố trực thuộc Trung ương | Hương Thủy Xuân, hoa giấy Thanh Tiên, tranh làng Sình, dệt Zèng, phường Đúc, Kế Môn, Phước Tích | Nghề cung đình, nghề cúng lễ, nhà rường |
Một số làng trong bảng như cói Nga Sơn, đồng Trà Đông, bạc Định Công, phường Đúc, kim hoàn Kế Môn, gốm Phước Tích, mây tre Bao La và nón lá Huế đã có hồ sơ chuyên sâu ở nơi khác; trong danh mục này chúng chỉ được nhắc để giữ chỗ trên bản đồ.
Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy một trục bắc nam rõ rệt: càng ra bắc, nghề càng gắn với đá, sắt và đồng bằng sông lớn; càng vào nam, nghề càng gắn với kinh đô, với dải cát ven biển và với các cộng đồng miền núi phía tây. Hai tỉnh giữa là Nghệ An, Hà Tĩnh chia nhau nghề rèn, nghề mộc và đồng muối, như hai nửa của một xứ Nghệ cũ.
Vì sao Bắc Trung Bộ nhiều nghề cứng tay
Đất ít, đất cằn. Đồng bằng hẹp, nhiều cát và núi đá; ruộng không đủ nuôi người, nên từ lâu người ta phải tìm thêm nghề phụ. Nghề phụ lâu dần thành nghề chính của cả làng.
Có sẵn đá, sắt, gỗ. Núi đá vôi cho nghề chạm đá; rừng miền tây cho gỗ xuôi theo các dòng sông La, sông Lam, sông Mã về đồng bằng; nhu cầu nông cụ cho nghề rèn. Chất liệu ở đâu, nghề mọc ở đó.
Gió Lào và bão lũ. Nhà phải dựng chắc, nên nghề mộc làm nhà gỗ, nhà rường phát triển; nắng gió khô làm nên nghề muối phơi cát; mùa lụt nông nhàn là lúc làm nghề trong nhà.
Kinh đô ở Huế. Suốt thời Nguyễn, triều đình gom thợ giỏi khắp nơi về Huế, tạo ra những nghề tinh xảo hiếm có như pháp lam, khảm sành sứ, đúc đồng cỡ lớn, rồi để lại cho các làng quanh kinh thành.
Miền núi phía tây. Người Thái, Mường, Bru – Vân Kiều, Pa Kô, Tà Ôi giữ nghề dệt, đan, mỗi cộng đồng một lối hoa văn, làm cho bản đồ nghề vùng này thêm một lớp màu khác hẳn đồng bằng.
Ba lớp người thợ làm nên nghề miền Trung
Lớp thứ nhất là thợ làng: người nông dân làm nghề lúc nông nhàn, rèn dao, nặn nồi, đan rổ, làm tương, phục vụ chính làng mình và các chợ quanh vùng. Họ là số đông, nghề của họ gắn với nhu cầu hằng ngày nên vừa bền bỉ vừa dễ tổn thương khi đồ công nghiệp tràn tới.
Lớp thứ hai là thợ kinh đô: những người được tuyển vào Huế làm cho triều đình, có kỹ thuật cao, làm những món đồ đòi hỏi tay nghề và vật liệu đắt. Khi triều đình chấm dứt, họ tản về làng, có người giữ được nghề nhờ khách trong dân, có nghề thất truyền rồi được làm lại nhờ trùng tu di tích.
Lớp thứ ba là người dệt, người đan ở các bản miền núi phía tây. Nghề của họ ít khi gọi là làng nghề theo nghĩa ở đồng bằng, vì gần như nhà nào cũng làm, và sản phẩm gắn với đời sống cộng đồng, với cưới hỏi, lễ của bản hơn là với chợ.
Một buổi sáng ở làng rèn, tiếng búa đã vang từ lúc trời còn tối; cùng giờ ấy ở Huế, người thợ khảm leo lên giàn giáo bên một con rồng sành sứ; còn trên bản cao, tiếng khung cửi lách cách dưới gầm sàn. Ba nhịp làm việc khác nhau, cùng một dải đất.
Tổ nghề, đình làng và lệ nghề trong vùng
Như ở nhiều vùng miền Bắc, các làng nghề Bắc Trung Bộ phần nhiều giữ tục thờ tổ nghề, người được cho là đã dạy nghề cho làng. Nơi thờ có thể là đình làng, miếu riêng, hay nhà thờ họ. Lễ giỗ tổ nghề thường giản dị, là dịp những người làm nghề tề tựu, nhắc nhau giữ uy tín và giữ tình làng. Tên tổ nghề và ngày giỗ ở mỗi làng nên hỏi chính người làng, vì sách vở chép nhiều khi không khớp.
Lệ nghề xưa cũng chặt: bí quyết trui thép, pha đất, pha men, ủ chàm được giữ trong gia đình, có làng không truyền nghề cho con gái đi lấy chồng làng khác để khỏi mang nghề đi. Nghề truyền theo lối học việc, theo thầy từ nhỏ, làm việc vặt, rồi mới được chạm tay vào công đoạn chính.
Ngày nay ranh giới ấy mờ đi nhiều: có trường dạy nghề, có lớp truyền nghề do địa phương mở, có xưởng thuê thợ từ nơi khác. Nhưng trong những cuộc trò chuyện ở làng, người thợ vẫn hay nhắc tới tổ nghề như một cách nói rằng nghề này có gốc, có người trước, và mình phải giữ cho xứng.
Làng nghề Bắc Trung Bộ hôm nay: ba hướng đổi thay
Hướng thứ nhất là cơ giới hoá. Làng rèn có búa máy, làng mộc có máy cưa, máy chạm, làng đá có máy cắt. Năng suất tăng, việc nặng giảm, nhưng cũng làm đồ của các làng giống nhau hơn, và đặt ra chuyện bụi, tiếng ồn, nước thải mà nhiều địa phương đang xử lý bằng cách gom xưởng ra khu riêng.
Hướng thứ hai là đổi sản phẩm. Lò gốm thô chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí; làng hoa giấy làm sen giấy để trang trí; khung cửi dệt khăn, túi cho khách. Làng nào đổi kịp thì giữ được người trẻ, làng nào không thì nghề co lại trong vài gia đình.
Hướng thứ ba là gắn với du lịch và di sản. Huế có các kỳ Festival nghề truyền thống; nhiều làng mở cửa cho khách xem làm nghề. Đây là cơ hội, nhưng người làng cũng tự hỏi làm sao để nghề không thành sân khấu, mà vẫn có người làm hương thật, rèn dao thật, dệt vải thật cho đời sống.
Những điều đáng kinh ngạc có thật trong nghề Bắc Trung Bộ
Nồi đất nặn mà người đi quanh bàn. Ở làng gốm Trù Sơn, Nghệ An, bàn đặt cục đất đứng yên, người thợ bước lùi vòng quanh để vuốt nồi, đôi chân thay cho bàn xoay.
Muối đi qua cát rồi mới thành muối. Diêm dân Nghệ An, Hà Tĩnh tưới nước biển lên cát, lọc cát lấy nước chạt mặn đặc, rồi mới phơi trên ô nề; một hạt muối qua tay người nhiều lượt.
Tranh in ra để rồi hoá đi. Tranh làng Sình ở Huế là tranh thờ, cúng xong thì hoá, nên nghề phải in lại mỗi năm và không bức nào giống bức nào vì màu tô bằng tay.
Hạt cườm dệt thẳng vào vải. Phụ nữ Tà Ôi ở vùng A Lưới cũ xâu cườm vào sợi rồi dệt Zèng, cườm trắng nổi thành hoa văn trên nền vải sẫm.
Một ngôi nhà tháo ra lắp lại được. Nhà rường Huế ghép hoàn toàn bằng mộng và chốt, có thể tháo từng cấu kiện và dựng lại ở nơi khác, điều vừa là ưu điểm vừa là nỗi lo của thành phố.
Chín chiếc đỉnh đồng của một triều đại. Cửu Đỉnh đặt trước Thế Miếu trong Đại Nội Huế được đúc thời Minh Mạng, mỗi đỉnh chạm hình núi sông, sản vật, là dấu tay rõ nhất của thợ đúc kinh đô.
Đến thăm làng nghề Bắc Trung Bộ cho phải phép
Làng nghề là nơi người ta làm ăn, không phải khu trưng bày. Bạn nên đi vào ban ngày, chào chủ nhà trước khi vào sân xưởng, hỏi trước khi chụp ảnh. Ở lò rèn, lò gốm, xưởng đá, đứng đúng chỗ chủ dặn, xa lửa, xa máy cắt, không tự thao tác, giữ trẻ em bên cạnh. Ở đồng muối, chỉ đứng trên bờ ruộng.
Với các bản miền núi, đi cùng người địa phương, ăn mặc kín đáo, không vào gian thờ khi chưa được mời, không tự ngồi vào khung cửi. Ở các làng có lễ giỗ tổ hay lễ hội đình đúng dịp bạn đến, hãy đứng ngoài vòng nghi lễ. Mùa gió Lào nắng rất gắt, mùa mưa bão đường làng có thể ngập: chọn thời điểm hợp lý và hỏi trước tình hình đường đi là đủ để chuyến đi trọn vẹn. Và nếu có thể, hãy dành thời gian ngồi nghe một người thợ già kể về nghề; ở dải đất này, những câu chuyện ấy thường còn nhiều hơn những gì sách vở kịp ghi.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Trung Bộ sau sắp xếp năm 2025 gồm những tỉnh, thành nào?
Bắc Trung Bộ gồm năm tỉnh, thành: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh giữ nguyên; Quảng Trị nay gồm cả tỉnh Quảng Bình cũ; và Huế là thành phố trực thuộc Trung ương. Các làng nghề của vùng đều nằm trong năm đơn vị này.
Làng nghề Bắc Trung Bộ nổi tiếng với những nghề gì?
Vùng này nổi tiếng với chạm đá, rèn, mộc dựng nhà gỗ, đúc đồng, kim hoàn, gốm thô, làm muối phơi cát, các nghề cúng lễ ở Huế như hương, hoa giấy, tranh thờ, cùng nghề dệt của người Thái, Mường, Bru – Vân Kiều, Pa Kô, Tà Ôi ở miền núi.
Vì sao miền Trung nhiều nghề nặng nhọc?
Đất hẹp và cằn, nhiều núi đá, chịu gió Lào và bão lũ, nên người dân phải làm thêm nghề phụ và chọn những nghề dùng chất liệu sẵn có như đá, sắt, gỗ, muối. Nhu cầu dựng nhà chắc chống bão cũng làm nghề mộc phát triển.
Nghề cung đình Huế khác nghề làng thế nào?
Nghề cung đình do thợ giỏi được tuyển vào kinh làm cho triều Nguyễn, kỹ thuật cao và dùng vật liệu quý, như pháp lam, khảm sành sứ, đúc đồng cỡ lớn. Nghề làng phục vụ nhu cầu hằng ngày của nông dân, đơn giản hơn nhưng bền bỉ qua nhiều đời.
Làng nghề Bắc Trung Bộ có đang mai một không?
Có nghề mai một như gốm thô, nồi đất, muối phơi cát vì nhu cầu giảm hoặc việc quá nặng nhọc. Nhưng nhiều nghề đang đổi mình bằng máy móc, sản phẩm mới hoặc gắn với du lịch và trùng tu di tích, nên bức tranh chung là đổi thay hơn là biến mất.
Mùa nào đi thăm làng nghề Bắc Trung Bộ hợp lý?
Nên tránh cao điểm mùa mưa bão vì đường làng có thể ngập. Mùa nắng thuận cho việc xem làm muối, phơi hương, phơi khoai, nhưng gió Lào rất gắt. Những tháng cuối năm là mùa bận của các nghề cúng lễ ở Huế, có nhiều cảnh làm nghề để xem.