Phần lớn chiêng ở Tây Nguyên không do người trong buôn đúc ra, nhưng để một dàn chiêng đánh lên đúng tiếng, hoà vào nhau, thì cần đến nghề của người trong vùng: nghề chỉnh chiêng. Người thợ ngồi giữa nhà sàn, đặt chiêng lên đùi, gõ chiếc búa nhỏ lên mặt chiêng từng nhát, nghe, rồi gõ tiếp, không máy đo, không bảng âm, chỉ bằng đôi tai đã quen tiếng chiêng của làng.
Số người làm được việc này không nhiều và phần lớn đã lớn tuổi. Hồ sơ này kể chiêng Tây Nguyên đến từ đâu, vì sao chiêng lạc tiếng, người chỉnh chiêng làm việc thế nào, và nghề này đang được truyền lại ra sao.
Chiêng đến từ đâu, và vì sao cần người chỉnh
Các tộc người Tây Nguyên ít đúc chiêng. Chiêng xưa kia được mua, đổi từ người Kinh ở vùng xuôi, từ các vùng bên kia dãy Trường Sơn, qua những con đường buôn bán lâu đời, đổi bằng trâu, bằng ché, bằng lúa. Một bộ chiêng tốt có thể đáng giá cả một gia tài, được giữ qua nhiều đời. Phần đúc chiêng thuộc về những làng đúc đồng ở nơi khác, và đó là một hồ sơ khác.
Chiêng mới mua về chưa phải là chiêng của làng. Mỗi tộc người, mỗi làng có cách đánh, có những bài chiêng riêng, nghe theo một quan niệm riêng về âm thanh. Một chiếc chiêng đúc ở xuôi khi về buôn phải được chỉnh lại cho hợp với cả dàn, đúng với cái tai của người làng. Đó là lúc người chỉnh chiêng bước vào.
Chiêng cũng lạc tiếng theo thời gian: va chạm khi khiêng đi lễ, rơi xuống sàn, đánh nhiều, để lâu trong nhà, thời tiết nóng ẩm thay đổi. Trước mỗi mùa lễ hội, nhiều làng mời người chỉnh chiêng đến kiểm lại cả dàn. Người chỉnh chiêng giỏi vì thế được mời đi khắp các làng xung quanh, có khi sang cả vùng khác.
Người chỉnh chiêng là ai
Người chỉnh chiêng trước hết là người đánh chiêng lâu năm, thuộc nhiều bài chiêng, đã nghe tiếng chiêng của làng từ thuở nhỏ. Từ chỗ đánh chiêng, một số người có tai nghe đặc biệt dần học được cách sửa chiêng, thường bằng cách ngồi cạnh một người chỉnh chiêng lớn tuổi hơn, xem và nghe ông làm, thử dần trên những chiếc chiêng ít quý.
Đây là một trong những nghề khó truyền nhất quanh buôn làng. Dệt, đan có thể học bằng tay, bằng mắt; chỉnh chiêng phải học bằng tai, và cái tai ấy cần nhiều năm mới thành. Không có thang âm viết ra, không có tên nốt; người chỉnh chiêng giữ trong đầu tiếng chuẩn của từng chiếc trong dàn, và cái chuẩn ấy là chuẩn của làng chứ không phải của một nhạc cụ hiện đại nào.
Ở nhiều tỉnh Tây Nguyên, những người chỉnh chiêng giỏi được biết đến như nghệ nhân. Người trong làng kính trọng họ, mời họ trước mỗi mùa lễ, đón tiếp họ như khách quý. Nhưng số người như vậy ngày một ít đi, và nhiều nơi đã phải mời người từ vùng khác đến mới có người chỉnh được dàn chiêng của mình.
Vì sao một chiếc chiêng lạc tiếng lại là chuyện của cả làng
Ở Tây Nguyên, chiêng không phải nhạc cụ của một người. Trong một dàn, mỗi người giữ một chiếc, mỗi chiếc chỉ đánh một tiếng; bài chiêng thành hình khi tất cả các tiếng ấy ghép đúng chỗ, đúng lúc. Chỉ cần một chiếc lạc, cả bài nghe như vỡ, người đánh lâu năm nghe là khó chịu ngay.
Mà chiêng thì có mặt trong gần như mọi dịp lớn của đời người và của làng: lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà rông, lễ cưới, lễ bỏ mả, những đêm cả buôn quây quần bên bếp lửa. Tiếng chiêng mở đầu, giữ nhịp, khép lại các nghi lễ ấy. Một dàn chiêng đánh không đúng tiếng vì thế không chỉ là chuyện nghe hay dở, mà là chuyện lễ có trọn vẹn hay không.
Chiêng còn là tài sản, là dấu hiệu của sự sung túc và uy tín của một gia đình, một dòng họ. Nhà nào có bộ chiêng quý, tiếng đẹp, được cả vùng biết tới. Giữ cho bộ chiêng ấy luôn đúng tiếng là giữ thể diện của nhà. Người chỉnh chiêng, vì thế, làm một việc mà cả làng đều cần, dù số người làm được chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Một buổi chỉnh chiêng diễn ra thế nào
Mỗi người chỉnh chiêng có cách làm riêng và có những điều họ không nói ra, nhưng theo những gì người xem thường thấy, một buổi chỉnh chiêng hay đi qua những bước sau:
- Nghe cả dàn. Người chỉnh chiêng nghe đội chiêng của làng đánh một vài bài quen, để nghe chiếc nào lạc, lạc cao hay lạc trầm so với cả dàn.
- Gõ thử từng chiếc. Chiêng được tháo khỏi dây, đặt lên đùi hoặc treo lên, gõ thử từng chiếc một, so với chiếc bên cạnh trong dàn.
- Gõ chỉnh. Người thợ dùng chiếc búa nhỏ bằng gỗ cứng hoặc bằng sắt gõ nhẹ lên những vùng nhất định trên mặt chiêng, quanh núm hay gần vành. Theo lời các nghệ nhân, gõ vùng này thì tiếng lên, gõ vùng kia thì tiếng xuống; vị trí và lực gõ là thứ mỗi người tự học, tự giữ.
- Nghe lại, gõ lại. Sau vài nhát, người thợ đánh chiêng nghe lại, so lại, rồi gõ tiếp. Một chiếc chiêng có khi mất cả buổi, có chiếc chỉ cần vài nhát.
- Thử cả dàn. Khi từng chiếc đã ổn, đội chiêng đánh lại cả bài. Người chỉnh chiêng nghe, có khi đòi sửa thêm một hai chiếc, tới khi cả dàn hoà vào nhau.
Người ngoài nghe có khi không thấy khác, nhưng với người trong làng, một dàn chiêng chỉnh xong là một dàn chiêng “sống lại”. Có nơi, việc chỉnh chiêng gắn với lễ cúng chiêng của gia đình hay của làng, như một cách báo cho mọi người biết bộ chiêng đã sẵn sàng cho mùa lễ.
Chiêng núm, chiêng bằng và dàn chiêng: tra nhanh
Người chỉnh chiêng phải làm việc với nhiều loại chiêng khác nhau, mỗi loại một cách nghe, cách sửa. Bảng dưới gom vài nét chung, mỗi vùng còn nhiều khác biệt:
| Loại | Hình dáng | Cách đánh thường gặp | Điều người chỉnh chiêng để ý |
|---|---|---|---|
| Chiêng núm (người Kinh thường gọi là cồng) | Mặt chiêng có núm nhô lên ở giữa | Đánh bằng dùi, thường bọc vải hoặc gỗ mềm | Tiếng trầm, ngân; chỉnh ở vùng quanh núm và mặt chiêng |
| Chiêng bằng | Mặt phẳng, không núm | Có nơi đánh bằng dùi, có nơi dùng tay | Tiếng sáng hơn; độ phẳng của mặt chiêng ảnh hưởng nhiều tới tiếng |
| Dàn chiêng nhiều chiếc | Nhiều chiêng to nhỏ khác nhau, mỗi người giữ một chiếc | Mỗi người đánh một tiếng, ghép thành bài | Phải nghe tiếng từng chiếc trong tương quan cả dàn, không chỉ từng chiếc riêng |
| Dàn có cả chiêng núm và chiêng bằng | Gặp ở một số tộc người như Ê Đê | Chiêng núm giữ nhịp, chiêng bằng giữ giai điệu | Cân bằng giữa hai nhóm chiêng, giữ đúng vai của mỗi nhóm |
Những tên gọi và cách chia ở đây chỉ là cách nói chung. Mỗi tộc người gọi chiêng bằng tên riêng trong tiếng của mình, và người chỉnh chiêng thường gọi từng chiếc theo vị trí của nó trong dàn hơn là theo một tên chung.
Một buổi chiều trong nhà sàn
Nhà sàn mát, ánh nắng chiều xiên qua khe vách. Ông già ngồi xếp bằng, chiếc chiêng đặt trên hai đầu gối, mặt chiêng loang vệt xanh của đồng cũ. Ông gõ dùi, nghiêng đầu nghe tiếng ngân dài, lắc đầu. Rồi ông cầm chiếc búa nhỏ, gõ ba nhát nhẹ lên mặt chiêng, cách núm chừng một gang tay, lại cầm dùi đánh, lại nghe. Mấy người trong đội chiêng ngồi quanh, im lặng, chiếc chiêng tiếp theo đã được đặt sẵn bên cạnh.
Cảnh ấy là cảnh mà ngày càng ít buôn còn thấy. Ở nhiều nơi, người chỉnh chiêng giỏi của làng đã mất, dàn chiêng để lâu không ai sửa, có làng đành đánh dàn chiêng lạc. Có nơi chiêng cũ đã bị bán đi, chiêng mới mua về không ai chỉnh, nên tiếng không còn như xưa. Đó là những lý do khiến nghề chỉnh chiêng được xem là một nghề đáng lo trong số các nghề quanh văn hoá cồng chiêng.
Năm 2005, Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được đưa vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ đó, nhiều chương trình đã quan tâm tới đội chiêng, bài chiêng, lớp dạy đánh chiêng cho thiếu niên. Nghề chỉnh chiêng cũng dần được chú ý hơn, với những lớp truyền dạy do chính các nghệ nhân lớn tuổi đứng lớp, dù số người học được đến nơi đến chốn vẫn còn ít.
Giữ nghề hôm nay, và nghe chiêng cho phải phép
Để nghề chỉnh chiêng sống tiếp, cần nhiều thứ hơn một lớp học. Cần chiêng vẫn được đánh thường xuyên trong đời sống làng, để có lý do mà chỉnh. Cần những người trẻ ở lại làng, có thời gian ngồi bên người già nhiều năm. Cần các làng giữ lại bộ chiêng cũ thay vì bán đi. Ở những nơi đội chiêng thiếu niên hoạt động đều, có lễ hội làng, có khách đến nghe, nghề chỉnh chiêng có cơ hội được truyền lại rõ hơn. Cũng có những nơi ghi âm lại tiếng của dàn chiêng khi còn đúng, để sau này người học có cái mà so, như một cách giữ lại cái tai của người đi trước.
Khi đến buôn nghe chiêng hay gặp lúc người ta chỉnh chiêng, hãy nhớ chiêng là tài sản quý và có những quy ước riêng. Không tự ý gõ, không cầm chiêng lên khi chưa được mời, không ngồi lên chỗ đặt chiêng, không bước qua chiêng. Lúc người thợ đang chỉnh, giữ im lặng để họ nghe. Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh, và hỏi trước nếu muốn đến vào mùa lễ của làng.
Câu hỏi thường gặp
Người Tây Nguyên có tự đúc chiêng không?
Phần lớn không. Chiêng ở Tây Nguyên xưa kia được mua, đổi từ người Kinh vùng xuôi và từ các vùng bên kia Trường Sơn, đổi bằng trâu, ché, lúa. Nghề của người trong vùng là chỉnh cho chiêng đúng tiếng, hợp với dàn chiêng và bài chiêng của làng.
Vì sao chiêng bị lạc tiếng?
Chiêng lạc tiếng do va chạm khi khiêng đi lễ, bị rơi, đánh nhiều, để lâu trong nhà hoặc do thời tiết nóng ẩm thay đổi. Chiêng mới mua về cũng thường chưa hợp với dàn chiêng của làng nên cần được chỉnh lại.
Người chỉnh chiêng làm việc thế nào?
Người chỉnh chiêng nghe cả dàn đánh để tìm chiếc lạc, gõ thử từng chiếc, rồi dùng búa nhỏ gõ nhẹ lên những vùng nhất định trên mặt chiêng, nghe lại, gõ lại tới khi đúng. Mọi việc dựa vào tai nghe, không dùng máy đo.
Chiêng núm và chiêng bằng khác nhau thế nào?
Chiêng núm có núm nhô lên ở giữa mặt chiêng, tiếng trầm và ngân, người Kinh thường gọi là cồng. Chiêng bằng có mặt phẳng, không núm, tiếng sáng hơn. Nhiều dàn chiêng ở Tây Nguyên chỉ có chiêng bằng, có dàn kết hợp cả hai.
Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm nào?
Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm 2005 là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Từ đó các đội chiêng, lớp dạy đánh chiêng và nghề chỉnh chiêng được quan tâm nhiều hơn.
Khi nghe chiêng ở buôn làng cần tránh những điều gì?
Không tự ý gõ hay cầm chiêng lên khi chưa được mời, không ngồi lên chỗ đặt chiêng, không bước qua chiêng. Khi người thợ đang chỉnh chiêng nên giữ im lặng, và xin phép trước khi ghi âm hay chụp ảnh.