Ở Tây Nguyên vẫn còn một lối làm gốm rất cổ: phụ nữ Mnông vùng Yang Tao, Đắk Lắk, nặn nồi bằng tay không dùng bàn xoay, đánh bóng bằng hòn sỏi suối, rồi xếp gốm giữa bãi đất, phủ củi, rơm và đốt trong vài giờ. Không có lò, không có men, không có máy móc; sản phẩm là những chiếc nồi, vò, chum nhỏ cho bếp lửa nhà sàn.
Đây là một lối làm gốm rất cổ vẫn còn được thực hành ở Việt Nam, cùng họ với gốm Chăm ở dải đất miền Trung. Hồ sơ này đi qua từng công đoạn, giải thích vì sao gốm nung lộ thiên có màu loang và dáng như vậy, và kể chuyện nghề gốm ở Yang Tao hôm nay.
Một lối làm gốm cổ còn sót lại ở cao nguyên
Phần lớn làng gốm người Việt quen thuộc dùng bàn xoay để tạo hình và lò nung kín để đốt: lò ếch, lò bầu, lò hộp, lò ga. Gốm nung lộ thiên đi một con đường khác hẳn. Người thợ không ngồi yên bên bàn xoay mà tự di chuyển quanh khối đất; gốm không vào lò mà được đốt ngay trên mặt đất, lửa và khói bao quanh. Nhiệt độ nung thấp hơn nhiều so với lò, nên gốm xốp, nhẹ, chịu được lửa bếp đun hằng ngày.
Ở Tây Nguyên, nghề gốm theo lối này nay chỉ còn ở số ít nơi, trong đó Yang Tao bên hồ Lắk, Đắk Lắk, là nơi hay được nhắc tới. Người làm gốm là phụ nữ Mnông, nhóm người sống lâu đời quanh vùng hồ. Xa hơn về phía biển, người Chăm ở Bàu Trúc, vùng Ninh Thuận cũ nay thuộc Khánh Hoà, và ở Bình Đức, vùng Bình Thuận cũ nay thuộc Lâm Đồng, cũng làm gốm không bàn xoay, nung lộ thiên. Gốm Bàu Trúc đã có nhiều hồ sơ riêng nên ở đây chỉ nhắc để so sánh.
Điều đáng chú ý là hai cộng đồng xa nhau, ngôn ngữ khác nhau, nhưng cùng giữ một lối làm gốm và cùng giao việc nặn gốm cho phụ nữ. Các nhà nghiên cứu thường xem đây là dấu vết của một truyền thống gốm rất xưa từng phổ biến ở nhiều vùng Đông Nam Á.
Ai làm gốm, và làm vào lúc nào
Ở Yang Tao, nặn gốm là việc của phụ nữ, truyền từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu. Con gái nhỏ ngồi cạnh mẹ nhào đất, nặn những chiếc nồi bé tí để chơi, lớn dần thì được giao vuốt thành, đánh bóng. Người làm gốm giỏi là người làm ra những chiếc nồi thành mỏng đều, dáng cân, không nứt khi nung.
Gốm được làm vào mùa khô, khi lúa đã thu hoạch, trời nắng ráo để phơi và gió ít mưa để nung. Mùa mưa đất ướt, gốm phơi không khô, đốt ngoài trời càng khó, nên nghề gốm gần như nghỉ. Vì thế ai muốn thấy cảnh nung gốm thường phải đến vào những tháng khô ráo cuối năm và đầu năm.
Không có tổ nghề hay ngày giỗ tổ như ở các làng gốm người Kinh. Cái được truyền lại là cách chọn đất, cách vuốt, cách đánh bóng, cách xếp củi, và cả những kiêng kỵ nhỏ quanh việc lấy đất, nung gốm mà mỗi nhà, mỗi người có thể kể khác nhau. Người làm gốm lâu năm nhìn ngọn lửa, nghe tiếng gốm nổ lách tách là biết mẻ gốm thành hay hỏng.
Các công đoạn: từ bãi đất ven suối tới chiếc nồi
Mỗi người làm có thói quen riêng, nhưng con đường của một chiếc nồi đất nung lộ thiên ở Yang Tao thường qua những bước sau:
- Lấy đất. Đất sét được đào ở những bãi quen ven suối, ven ruộng, gùi về nhà, phơi cho khô bớt.
- Làm đất. Đất được đập nhỏ, nhặt sạn, rễ cây, rồi nhào với nước cho dẻo; có người trộn thêm chút cát hoặc đất pha để gốm đỡ nứt khi nung.
- Nặn đáy và đắp thân. Người thợ nặn một khối đất làm đáy, rồi đắp dần đất lên thành, vừa đắp vừa di chuyển vòng quanh, tay vuốt đều từ trong ra ngoài.
- Dập mỏng và tạo dáng. Dùng miếng gỗ nhỏ, có khi một tay đỡ bên trong, tay kia dập nhẹ bên ngoài để thành gốm mỏng đều, rồi tạo vai, tạo cổ, tạo miệng nồi.
- Phơi. Gốm mới nặn phơi trong bóng râm cho se, rồi mới đưa ra nắng; phơi vội dễ nứt.
- Đánh bóng. Khi gốm còn hơi ẩm, người thợ dùng hòn sỏi nhẵn miết đi miết lại trên mặt gốm cho mịn và bóng, có khi vạch thêm vài đường trang trí đơn giản.
- Nung lộ thiên. Gốm khô được xếp trên bãi đất trống, phủ kín bằng củi, rơm, vỏ cây, đốt cháy liên tục trong vài giờ, người làm canh lửa, thêm củi chỗ lửa yếu.
- Ra gốm. Khi lửa tàn, gốm được gạt ra khỏi đống tro. Theo lời người làm gốm, có nơi quét lên mặt gốm còn nóng thứ nước ngâm từ vỏ cây cho gốm sẫm màu và kín hơn.
Một mẻ gốm nhỏ có thể đi từ đất tới nồi trong vài ngày nếu trời nắng tốt. Nhưng khâu phơi và khâu nung phụ thuộc nhiều vào thời tiết; một trận mưa bất chợt có thể làm hỏng cả mẻ đang phơi.
Nung lộ thiên khác nung lò thế nào
Để hiểu vì sao gốm Yang Tao có dáng và màu như vậy, có thể đặt nó cạnh gốm nung lò của các làng gốm người Kinh:
| Tiêu chí | Gốm nung lộ thiên (Yang Tao) | Gốm nung lò (làng gốm người Kinh) |
|---|---|---|
| Tạo hình | Nặn tay, người thợ đi vòng quanh khối đất | Chủ yếu trên bàn xoay, có nơi dùng khuôn |
| Nơi nung | Bãi đất trống, phủ củi rơm | Lò kín: lò ếch, lò bầu, lò hộp, lò ga |
| Nhiệt độ | Thấp, gốm xốp, nhẹ | Cao hơn nhiều, gốm chắc, có thể thành sành sứ |
| Men | Không men, chỉ đánh bóng bằng sỏi | Thường có men, nhiều màu men |
| Màu gốm | Loang đỏ, nâu, đen theo chỗ lửa và khói | Đều màu hơn theo men và lò |
| Thời gian nung | Vài giờ | Nhiều giờ tới vài ngày tuỳ lò |
| Sản phẩm chính | Nồi nấu, vò, chum nhỏ cho bếp | Bát đĩa, chum vại, đồ thờ, đồ trang trí |
Màu loang của gốm nung lộ thiên không phải lỗi. Chỗ nào sát lửa, thoáng khí thì đỏ tươi; chỗ nào bị khói, tro phủ thì sẫm đen. Mỗi chiếc nồi vì thế mang một vệt màu riêng, không chiếc nào giống chiếc nào.
Những điều người làm gốm để ý mà người xem ít thấy
Đất không quá dẻo, không quá gầy. Đất quá dẻo co nhiều khi khô, dễ nứt; đất quá gầy khó vuốt, gốm dễ vỡ. Người làm gốm bóp, nắn một nắm đất là biết cần thêm cát hay thêm đất dẻo, và tỉ lệ ấy không ai cân đong.
Phơi trong bóng râm trước. Gốm mới nặn đưa ngay ra nắng gắt sẽ khô mặt ngoài trước, co không đều và nứt chân chim. Phơi râm cho se rồi mới ra nắng là bước nhỏ nhưng quyết định.
Đánh bóng đúng lúc. Gốm còn quá ướt thì hòn sỏi làm lõm mặt; gốm khô quá thì miết không bóng. Người làm phải canh lúc gốm se vừa tới, và miết đều tay theo một chiều.
Xem gió trước khi châm lửa. Nung giữa trời thì gió quyết định lửa. Gió mạnh làm lửa cháy lệch một phía, gốm chỗ chín chỗ sống; trời lặng gió lửa lại yếu. Người làm chọn giờ, chọn phía châm lửa theo hướng gió hôm ấy.
Xếp gốm cho lửa đều. Gốm thường được úp miệng, chiếc to ở giữa, chiếc nhỏ ở quanh, chừa khe cho lửa luồn; xếp quá dày thì gốm ở giữa chín không tới.
Biết lúc nào gạt tro. Gạt gốm ra quá sớm dễ bị sốc nguội mà nứt, để quá lâu trong tro thì màu xỉn. Lúc nào ra gốm là kinh nghiệm của người đã nung nhiều mẻ.
Đồ gốm cho bếp lửa nhà sàn
Sáng sớm một ngày khô ráo, trên khoảng đất trống sau nhà, mấy người phụ nữ xếp hàng chục chiếc nồi mộc thành vòng tròn, miệng úp xuống. Họ phủ rơm lên trước, rồi củi khô, rồi lớp vỏ cây, khéo léo như xếp một ngôi nhà nhỏ. Một người châm lửa ở góc gió. Khói trắng bốc lên, rồi lửa đỏ liếm qua lớp củi; mấy đứa trẻ đứng xa dưới gốc cây cùng bà ngoại, nhìn theo.
Những chiếc nồi ra từ bãi nung ấy là đồ dùng của bếp. Nồi đất nấu cơm, nấu canh, đặt trực tiếp trên bếp lửa ba hòn đá trong nhà sàn; vò đựng nước, chum nhỏ đựng muối, đựng hạt giống. Gốm nung thấp chịu được sốc nhiệt khi đặt lên lửa, nấu thức ăn lâu chín nhưng giữ được vị mà nhiều người lớn tuổi bảo nồi kim loại không có.
Ngày trước gốm còn là thứ để trao đổi: người Mnông vùng hồ mang nồi đi đổi lúa, đổi muối, đổi vải với các buôn xung quanh. Nay nồi nhôm, nồi gang, nồi điện đã vào tận bếp, chiếc nồi đất chủ yếu còn được dùng trong những dịp đặc biệt, nấu những món truyền thống, hay được giữ như một vật quen của nhà.
Nghề gốm Yang Tao hôm nay, và xem nung gốm cho an toàn
Như nhiều nghề gốm nặn tay khác, gốm Yang Tao đang thưa người làm. Người thạo nghề phần lớn đã lớn tuổi, người trẻ đi làm vườn cà phê, đi học, đi làm xa. Nhu cầu nồi đất trong bếp giảm, nên nghề không còn nuôi được nhà. Những năm gần đây, nghề được chú ý hơn: có lớp truyền dạy cho thiếu nữ, có hoạt động giới thiệu gốm với khách đến vùng hồ Lắk, có người làm thêm những sản phẩm nhỏ hợp với người thành phố. Giữ được nghề hay không phụ thuộc vào việc người trẻ có thấy nghề này còn đáng theo hay không.
Muốn xem làm gốm, nên hỏi trước người trong buôn và đến vào mùa khô. Khi ngồi xem nặn gốm, không tự chạm vào gốm mộc đang phơi vì rất dễ méo, dễ nứt. Bãi nung có lửa lớn, than nóng, khói; khách đứng ở chỗ người làm chỉ, đứng đầu gió, không tự khều củi hay nhấc gốm ra khỏi tro, trẻ em phải có người lớn giữ ở xa. Xin phép trước khi chụp người làm gốm.
Câu hỏi thường gặp
Gốm nung lộ thiên là gì?
Gốm nung lộ thiên là gốm không đưa vào lò kín mà được xếp trên bãi đất trống, phủ củi, rơm, vỏ cây rồi đốt giữa trời trong vài giờ. Nhiệt độ nung thấp hơn lò, nên gốm xốp, nhẹ, màu loang đỏ nâu đen theo chỗ lửa và khói.
Gốm Yang Tao ở đâu và do ai làm?
Gốm Yang Tao thuộc vùng hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk. Người làm gốm là phụ nữ Mnông, nghề truyền từ mẹ sang con gái. Họ nặn gốm bằng tay không dùng bàn xoay, đánh bóng bằng hòn sỏi và nung lộ thiên bằng củi, rơm.
Gốm Yang Tao và gốm Bàu Trúc giống nhau ở điểm nào?
Cả hai đều do phụ nữ nặn bằng tay không dùng bàn xoay, người thợ di chuyển vòng quanh khối đất để vuốt thành, rồi nung lộ thiên. Gốm Yang Tao là của người Mnông ở Đắk Lắk, còn gốm Bàu Trúc là của người Chăm vùng Ninh Thuận cũ.
Vì sao gốm nung lộ thiên có màu loang không đều?
Khi nung giữa trời, chỗ nào sát lửa và thoáng khí thì gốm đỏ tươi, chỗ nào bị khói và tro phủ thì sẫm đen. Vì thế mỗi chiếc nồi mang một vệt màu riêng, đó là đặc điểm của lối nung này chứ không phải lỗi.
Mùa nào nên đến xem làm gốm ở Yang Tao?
Nên đến vào mùa khô, khoảng cuối năm và đầu năm, khi trời nắng ráo để phơi gốm và ít mưa để nung ngoài trời. Mùa mưa nghề gốm gần như nghỉ vì đất ướt, gốm phơi không khô và khó đốt.
Xem nung gốm lộ thiên cần lưu ý an toàn gì?
Bãi nung có lửa lớn, than nóng và khói, nên khách đứng ở chỗ người làm chỉ, đứng đầu gió, không tự khều củi hay nhấc gốm ra khỏi tro. Trẻ em cần có người lớn giữ ở xa trong suốt lúc nung.