Tam Quan, ở vùng Hoài Nhơn cũ phía bắc Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai, là xứ dừa của dải duyên hải miền Trung, và nghề đáng biết nhất ở đây là nghề xơ dừa: từ lớp vỏ dừa khô người ta tách xơ, se thành chỉ, bện thành dây, dệt thành thảm. Nghề làm tay trong sân nhà, phần lớn do phụ nữ, và từng nuôi nhiều xóm qua những năm khó.
Cây dừa ở Tam Quan còn sinh ra nhiều nghề khác như bánh tráng nước dừa, đồ gáo dừa, đan lá dừa. Hồ sơ này đi theo sợi xơ dừa: nó đến từ đâu, qua những tay nào, và nghề đổi thế nào khi máy móc vào làng.
Vì sao nghề xơ dừa tụ ở Tam Quan
Vùng đất cát pha ven biển phía bắc Bình Định cũ hợp với cây dừa hơn nhiều loại cây khác: dừa chịu được gió, chịu được đất nghèo, rễ bám cát, lại cho trái quanh năm. Từ lâu, dừa ở Tam Quan được trồng thành vườn quanh nhà, dọc các con đường xóm, ven bờ ruộng, đến mức người trong vùng quen gọi đây là xứ dừa.
Nhiều dừa thì nhiều vỏ. Khi trái dừa đã lấy nước, lấy cơm, lớp vỏ dày còn lại là thứ phải xử lý. Người Tam Quan biến thứ phải bỏ ấy thành nguyên liệu: tách xơ se chỉ để bện dây kéo ghe, dây buộc nhà, dây chằng rơm, và đan những tấm thảm. Dây xơ dừa chịu nước mặn tốt nên được dân biển ưa dùng; vùng biển ngay cạnh lại là nơi tiêu thụ sẵn.
Nghề vì vậy sinh ra từ đúng cái lý của làng quê: có gì dùng nấy, không bỏ phí phần nào của cây. Về sau, khi sản phẩm xơ dừa có thêm đường đi xa, nghề mới lớn lên thành nghề chính của nhiều nhà, chứ ban đầu nó chỉ là việc tay chân lúc nông nhàn.
Một trái dừa nuôi bao nhiêu nghề
Cơm dừa. Nạo trộn bột làm bánh tráng nước dừa, nấu kẹo, ép dầu. Bánh tráng nước dừa Tam Quan nướng lên giòn, thơm béo, là món quà quen của vùng.
Nước dừa. Uống tươi, dùng nấu kho, làm thạch. Đây là phần ai cũng biết, nhưng chỉ là một phần nhỏ giá trị của cây dừa.
Gáo dừa. Làm muỗng, vá, bát, đồ mỹ nghệ, đốt làm than. Gáo cứng, có vân, thợ khéo đánh bóng lên màu nâu đẹp.
Vỏ xơ. Lớp vỏ dày bao ngoài gáo, chứa những sợi xơ dai, chịu nước mặn. Đây là nguyên liệu của nghề xơ dừa: chỉ, dây, thảm, lưới.
Mụn dừa. Phần bụi xốp rơi ra khi tách xơ, xưa bỏ đi, nay được ủ làm giá thể trồng cây, trở thành một mặt hàng riêng.
Lá và thân. Lá dừa lợp nhà, đan giỏ, chằm; thân dừa làm cầu, làm cột ở vùng quê. Một cây dừa từ gốc tới ngọn đều có chỗ dùng.
Từ vỏ dừa khô tới cuộn chỉ: các công đoạn
Nghề xơ dừa làm theo lối cũ ở Tam Quan qua những bước sau; nay nhiều khâu đã có máy nhưng thứ tự không đổi:
- Gom vỏ. Vỏ dừa khô thu từ các vườn, các nơi lấy cơm dừa, chất thành đống lớn.
- Ngâm. Vỏ được ngâm trong nước nhiều ngày tới vài tuần cho phần thịt vỏ mềm, rã, sợi xơ dễ tách. Ngâm chưa đủ thì sợi dính, ngâm quá thì sợi mục.
- Đập, tước xơ. Xưa người ta đập vỏ bằng chày gỗ trên tảng đá rồi tước sợi bằng tay; nay phần lớn dùng máy đập, máy tách.
- Phơi, giũ mụn. Xơ được phơi khô, giũ hoặc sàng cho rơi bớt mụn, chọn sợi dài làm chỉ, sợi ngắn dùng việc khác.
- Se chỉ. Một người quay bánh xe gỗ có móc, người kia ôm xơ đi lùi dọc sân, nhả xơ đều tay cho móc xe xoắn thành sợi chỉ dài.
- Bện dây. Ba, bốn sợi chỉ chập lại, xoắn ngược chiều để thành sợi dây chắc, không tự bung.
- Dệt thảm, đan lưới. Chỉ xơ dừa được dệt trên khung thành thảm chùi chân, thảm trải, hoặc đan thành tấm lưới thưa dùng giữ đất, trồng cỏ trên mái dốc.
Khâu se chỉ là khâu cần hai người ăn ý nhất. Người đi lùi nhả xơ quá dày thì chỉ to cục, nhả mỏng thì chỉ đứt; người quay xe quay nhanh hay chậm phải theo đúng nhịp bước của người kia.
Sân se chỉ: cảnh một buổi chiều ở xứ dừa
Chiều muộn, khi nắng đã dịu, sân đất dài trước nhà được quét sạch. Ở một đầu, người phụ nữ lớn tuổi ngồi bên chiếc xe gỗ, tay quay đều; đầu kia, cô con dâu ôm một ôm xơ vàng nâu trước bụng, đi lùi từng bước, ngón tay rút xơ ra như kéo sợi bông, sợi chỉ dài dần ra giữa hai người, căng và xoắn lại dưới nắng. Đến cuối sân, cô dừng, hai người chập sợi, cuộn lại, rồi bắt đầu một sợi mới.
Cảnh ấy từng là cảnh của rất nhiều sân nhà ở Tam Quan. Nghề không đòi vốn lớn, làm được xen giữa việc nhà, việc vườn, nên hợp với phụ nữ, người lớn tuổi. Tiền se chỉ không nhiều nhưng đều, trả theo cân chỉ hay theo cuộn dây giao cho người gom hàng, giúp nhiều gia đình có thêm khoản chi tiêu hằng ngày.
Người làm lâu năm nhìn sợi chỉ là biết ai se: chỉ đều, săn, không xù là tay quen; chỉ lúc to lúc nhỏ là người mới học. Những đôi tay se chỉ thường thô ráp, chai sạn vì xơ dừa cứng và sắc, nên người làm hay quấn vải quanh ngón tay.
Làm tay ngày trước, làm máy hôm nay
Máy móc đã thay đổi nghề xơ dừa ở nhiều khâu. Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau:
| Khâu | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Tách xơ | Đập vỏ bằng chày, tước bằng tay | Máy đập, máy tách xơ |
| Se chỉ | Xe gỗ quay tay, hai người, sân dài | Có máy se, vẫn còn nhà se tay |
| Bện dây | Chập sợi bằng tay, xoắn bằng que | Máy bện cho dây đều cỡ |
| Dệt thảm | Khung tay trong nhà | Khung tay và khung máy, theo mẫu đặt |
| Mụn dừa | Bỏ đi, đốt, đổ ra vườn | Ủ làm giá thể trồng cây, bán riêng |
| Người làm | Nhiều nhà trong xóm, phần lớn phụ nữ | Ít nhà hơn, tập trung vào các xưởng và một số hộ |
Máy giúp nhẹ sức và tăng sản lượng, nhưng cũng làm nghề dồn về những nơi có vốn mua máy. Ở nhiều xóm, chiếc xe se chỉ bằng gỗ nay chỉ còn được dựng ra khi có người muốn xem hoặc khi có đơn hàng đặt riêng chỉ se tay.
Nước ngâm vỏ dừa và chuyện môi trường
Khâu ngâm vỏ dừa là khâu khó nhất về môi trường của nghề. Nước ngâm lâu ngày có mùi, có màu sẫm do chất từ vỏ dừa tiết ra; nếu xả thẳng ra mương, ra ruộng thì ảnh hưởng tới nguồn nước quanh xóm. Đây là chuyện chung của mọi vùng làm xơ dừa, không riêng nơi nào.
Cách làm ngày càng được tính toán hơn: ngâm trong hố riêng, xử lý nước trước khi thải, dùng máy tách xơ khô để rút ngắn thời gian ngâm. Mụn dừa trước đây chất đống ven đường nay được thu gom, ủ thành giá thể, vừa sạch xóm vừa có thêm thu nhập. Nghề sống tiếp được hay không phụ thuộc nhiều vào việc giải được bài toán này cùng với bài toán thu nhập.
Người làm nghề lâu năm cũng tự có những cách giữ xóm sạch: ngâm vỏ xa nhà ở, thay nước theo mùa, dùng mụn dừa ủ bón cho vườn. Những kinh nghiệm nhỏ ấy cho thấy làng nghề và môi trường không nhất thiết đối nghịch, nếu nghề được làm có tính toán và có sự hỗ trợ đúng lúc.
Người giữ nghề: phụ nữ, người già và lớp học việc trong nhà
Nghề xơ dừa ở Tam Quan không có ông tổ được thờ, không có ngày giỗ tổ như các làng nghề lâu đời phía Bắc. Nó được truyền như mọi nghề tay trong nhà: con gái lớn lên thấy mẹ, thấy bà se chỉ thì đứng ôm xơ phụ, rồi tập đi lùi nhả xơ, nhiều năm sau mới được ngồi quay xe. Con dâu về nhà chồng học thêm nghề của nhà chồng.
Vì nghề không đòi sức nặng, người lớn tuổi làm được tới lúc già; nhiều bà cụ vẫn ngồi se chỉ mỗi chiều như một thói quen, vừa có đồng ra đồng vào vừa có chuyện để trò chuyện với hàng xóm. Đàn ông trong nhà thường lo khâu nặng: chở vỏ, ngâm, đập, chở hàng đi giao.
Lớp trẻ hôm nay ít ai theo nghề se tay. Nhưng những người học nghề ở các xưởng máy lại là con cháu của chính các nhà se chỉ ngày trước, mang theo con mắt nhìn sợi xơ đã quen từ nhỏ. Theo cách đó, nghề đổi hình mà vẫn ở lại trong xóm. Có nhà còn giữ chiếc xe se chỉ gỗ của bà để lại, bánh xe mòn nhẵn ở chỗ tay cầm, không dùng nữa nhưng không nỡ bỏ, như giữ một kỷ vật của cả một thời nghề nuôi nhà.
Nghề xơ dừa hôm nay và đến xem cho phải phép
Sản phẩm xơ dừa ngày nay đi xa hơn trước nhiều: thảm, dây, lưới xơ dừa được dùng trong làm vườn, giữ đất ở các công trình, trang trí nội thất. Nhưng phần lớn giá trị nằm ở các xưởng có máy, còn nghề se tay trong sân nhà thì thưa dần. Người làm phần nhiều đã lớn tuổi; con cháu đi làm ở các khu công nghiệp, đi biển, đi xa.
Muốn xem nghề, hãy ghé vào buổi sáng sớm hay chiều muộn, khi người ta se chỉ, giũ xơ ngoài sân. Hỏi trước khi bước vào sân, đi men theo mép, đừng băng ngang giữa hai người đang se vì sẽ làm đứt sợi. Ở xưởng có máy đập, máy tách, đứng ngoài khu máy chạy, không tự đưa tay vào. Bụi xơ, bụi mụn dừa bay nhiều, người hay dị ứng nên đeo khẩu trang. Trẻ em đi cùng phải có người lớn giữ bên.
Câu hỏi thường gặp
Tam Quan nay thuộc tỉnh nào?
Tam Quan thuộc vùng Hoài Nhơn cũ của tỉnh Bình Định cũ. Từ ngày 1/7/2025, Bình Định cũ được hợp nhất vào tỉnh Gia Lai, nên Tam Quan và nghề xơ dừa ở đây nay thuộc tỉnh Gia Lai.
Vì sao phải ngâm vỏ dừa trước khi tách xơ?
Ngâm nước giúp phần thịt vỏ giữa các sợi mềm và rã ra, nhờ đó sợi xơ tách được dài, sạch và ít đứt. Thời gian ngâm phải vừa đủ; ngâm thiếu thì xơ còn dính, ngâm quá lâu thì sợi yếu.
Se chỉ xơ dừa bằng tay làm thế nào?
Hai người cùng làm: một người quay chiếc xe gỗ có móc, người kia ôm xơ đi lùi dọc sân, nhả xơ đều tay cho móc xe xoắn thành sợi chỉ dài. Sau đó nhiều sợi chỉ được chập và xoắn ngược chiều để thành dây.
Mụn dừa dùng để làm gì?
Mụn dừa là phần bụi xốp rơi ra khi tách xơ. Sau khi được ủ, xả bớt chất chát, mụn dừa trở thành giá thể trồng cây giữ ẩm tốt, được dùng nhiều trong làm vườn và ươm cây.
Sản phẩm từ xơ dừa có những loại nào?
Từ xơ dừa người ta làm chỉ, dây thừng, thảm chùi chân, thảm trải, tấm lưới giữ đất trên mái dốc và nhiều đồ trang trí. Xơ dừa dai, chịu nước, ít mục nên hợp cho những việc ngoài trời.
Đi xem nghề xơ dừa cần lưu ý gì?
Nên đến lúc sáng sớm hoặc chiều muộn khi nhà làm ngoài sân, hỏi trước khi vào, không đi ngang giữa hai người đang se chỉ, đứng xa khu máy đập và tách xơ, đeo khẩu trang nếu dễ dị ứng bụi, và luôn giữ trẻ em bên mình.