Dọc duyên hải Nam Trung Bộ có một chuỗi lò gốm nhỏ ít được kể: gốm men Mỹ Thiện ở Quảng Ngãi, gốm đất nung Quảng Đức ở vùng Phú Yên cũ nay thuộc Đắk Lắk, gốm Lư Cấm bên sông Cái Nha Trang ở Khánh Hoà. Bên cạnh là dòng gốm Chăm nặn tay, nung lộ thiên, và dưới đất là di chỉ lò gốm men Gò Sành. Hai dòng Việt và Chăm sống cạnh nhau mấy trăm năm nhưng làm gốm theo hai cách khác hẳn.
Những làng gốm lớn hơn của vùng như Thanh Hà ở Hội An và Bàu Trúc của người Chăm đã có hồ sơ riêng ở nơi khác. Hồ sơ này đặt các lò nhỏ cạnh nhau để thấy chúng giống, khác ở đâu, vì sao lần lượt tắt lửa, và ai còn giữ.
Các lò gốm dọc duyên hải, đặt cạnh nhau
Bảng dưới không kể hết mọi lò, chỉ những nơi đủ chắc về nghề:
| Làng, nơi | Nay thuộc | Dòng gốm | Cách tạo hình | Cách nung | Đồ tiêu biểu |
|---|---|---|---|---|---|
| Mỹ Thiện | Quảng Ngãi | Gốm men | Bàn xoay, ghép khoanh | Lò củi | Chum, vại, lu, hũ có men |
| Quảng Đức | Đắk Lắk (Phú Yên cũ) | Đất nung không men | Bàn xoay | Lò củi, rơm | Nồi, trã, ơ, lu |
| Lư Cấm | Khánh Hoà | Đất nung không men | Bàn xoay | Lò củi | Lu, khạp, nồi, chậu |
| Thanh Hà | Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) | Đất nung | Bàn xoay | Lò | Đã có hồ sơ riêng ở nơi khác |
| Bàu Trúc và các làng gốm Chăm | Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng (Bình Thuận cũ) | Đất nung Chăm | Nặn tay, người thợ đi vòng quanh | Nung lộ thiên | Nồi, vò, bình, đồ dùng lễ |
| Gò Sành | Gia Lai (Bình Định cũ) | Gốm men Chăm cổ | Theo nghiên cứu khảo cổ | Lò nung cổ | Di chỉ khảo cổ, không còn lò |
Một điều nổi lên ngay khi đặt cạnh nhau: gốm Việt ven biển gần như đều dùng bàn xoay và lò, còn gốm Chăm giữ lối nặn tay và nung ngoài trời. Gò Sành lại cho thấy người Chăm từng có cả một dòng gốm men nung lò, nghĩa là lối nặn tay hôm nay không phải vì người Chăm "không biết" bàn xoay, mà là một truyền thống được giữ có chủ ý trong làng.
Gốm trong đời sống một vùng biển
Để hiểu vì sao dọc duyên hải mỗi vùng lại có một làng gốm, hãy nhìn vào gian bếp và góc sân của nhà ven biển ngày trước: lu chứa nước mưa vì nước giếng gần biển hay lợ; khạp, hũ chứa mắm, chứa muối, chứa nước mắm; trã đất kho cá; ơ nấu canh; nồi đất nấu cơm trên bếp củi. Một gia đình cần hàng chục món đồ đất, đồ sành, và chúng vỡ đều đặn, nên phải mua thay đều đặn.
Gốm nặng, dễ vỡ, chở xa tốn kém, nên mỗi vùng tự có lò gần nhất, lấy đất sét ở bãi sông gần làng. Ghe chở gốm theo sông ra chợ ven biển, xe bò chở gốm lên các chợ phía trong. Gốm Mỹ Thiện có men nên giữ mắm, giữ nước tốt hơn, được ưa cho những món đồ chứa lâu năm; gốm đất nung Quảng Đức, Lư Cấm rẻ hơn, hợp cho đồ nấu hằng ngày, vì đất nung xốp chịu được lửa bếp mà ít nứt.
Người lớn tuổi ở các làng chài vẫn nhớ: nồi đất kho cá ngon hơn nồi nhôm vì đất giữ nhiệt đều, cá chín từ từ, nước kho thấm. Chuyện đó vừa là khẩu vị vừa là lý do một vài lò còn có khách đặt hàng đến bây giờ.
Từ bãi đất sét tới mẻ lò: công đoạn ở một lò gốm đất nung ven biển
Các lò gốm Việt dọc duyên hải có cách làm khá gần nhau. Đây là khung chung, mỗi làng có biến tấu:
- Lấy đất. Đất sét đào ở bãi sông, ruộng trũng gần làng, chọn lớp đất dẻo, ít sạn.
- Ngâm, nhồi, pha cát. Đất ngâm cho rã, nhồi bằng chân hoặc chày cho nhuyễn, pha thêm cát mịn để đồ nấu chịu lửa, ít nứt khi đặt lên bếp.
- Chuốt trên bàn xoay. Người thợ đặt khối đất lên bàn xoay, một người quay hoặc tự đạp, hai tay vuốt từ đáy lên miệng. Đồ lớn như lu, khạp được làm từng khoanh rồi ghép.
- Phơi. Đồ mộc phơi trong bóng râm trước cho se, rồi mới ra nắng, để không nứt chân chim. Nắng gió khô của vùng ven biển giúp khâu này nhanh hơn nhiều nơi khác.
- Tráng men (với gốm men). Ở Mỹ Thiện, đồ phơi khô được nhúng hoặc dội men trước khi vào lò.
- Xếp lò và nung. Đồ xếp chồng khéo trong lò để nhiệt lùa đều. Lò đốt củi, có nơi thêm rơm, trấu; mẻ lửa kéo dài từ nhiều giờ tới vài ngày tuỳ loại gốm.
- Ra lò. Để lò nguội từ từ rồi mới dỡ; đồ lấy ra được gõ thử, nghe tiếng trong là tốt, tiếng rè là có vết nứt.
Gốm Chăm khác ở hai khâu cuối: không có lò, đồ được xếp ngoài bãi, phủ rơm, củi và đốt ngoài trời trong vài giờ. Cách nung này cho màu gốm loang đỏ, đen, không đều, là dấu hiệu riêng của gốm Chăm.
Vì sao lò tắt dần
Chuyện chung của các lò gốm nhỏ dọc duyên hải có thể kể bằng một câu: đồ dùng đổi thì lò tắt. Nồi nhôm, nồi điện, can nhựa, bồn inox thay chỗ nồi đất, lu sành trong vài chục năm. Lò Mỹ Thiện từng xuôi ghe khắp vùng nay còn ít; Quảng Đức, Lư Cấm chỉ còn ít nhà giữ lò. Ở Lư Cấm còn thêm chuyện đất: thành phố lan ra, bãi đất sét và đất làm lò thành đất ở.
Một nguyên nhân nữa ít được nói: củi. Nung gốm cần nhiều củi, mà rừng ven biển đã thu hẹp, quy định về khói bụi cũng chặt hơn, nên chi phí nung tăng trong khi giá đồ đất không tăng được bao nhiêu. Thợ trẻ nhìn vào bài toán ấy thì chọn đi làm công nhân, làm du lịch. Nghề gốm cần nhiều năm mới vững tay, mà những năm học nghề lại là những năm thu nhập thấp nhất, nên càng ít người dám bắt đầu.
Ở một lò còn đỏ lửa, người thợ già ngồi trên chiếc ghế thấp cạnh bàn xoay, vuốt mép một chiếc trã, xong lại đặt sang tấm ván bên cạnh nơi đã có mấy chục chiếc nằm úp xếp hàng; ông bảo bây giờ làm theo đơn, ai đặt bao nhiêu làm bấy nhiêu, không như hồi trước cả xóm làm không kịp bán.
Ai đang giữ nghề, và giữ bằng cách nào
Có ba con đường các làng gốm ven biển đang thử. Thứ nhất là làm đồ cho người còn ưa đồ đất: nồi kho cá, trã, ơ cho quán ăn và những gia đình muốn nấu theo lối cũ. Thứ hai là làm đồ trang trí, chậu cảnh, đồ lưu niệm, dựa vào khách du lịch ven biển. Thứ ba là làm lại gốm theo hướng mỹ thuật, như những nỗ lực làm sống lại men cũ ở Mỹ Thiện.
Gốm Chăm ở phía nam có lợi thế hơn: được biết đến rộng rãi, có khách, có nhiều chương trình giữ nghề, nên lối nặn tay và nung lộ thiên vẫn được truyền cho con gái trong làng. Bài học từ đó cho các lò nhỏ khác là câu chuyện của nghề cần được kể ra; một lò gốm không ai biết đến thì khó có người đặt hàng, khó có người trẻ muốn học.
Cũng cần nói thêm: giữ nghề không nhất thiết là giữ nguyên mọi thứ. Có lò thay củi bằng lò ga để đỡ khói, có thợ trẻ học thêm men mới ở nơi khác về thử trên đất quê. Người lớn tuổi có khi không ưng, nhưng nhiều làng gốm lớn trong nước cũng đã sống tiếp nhờ những thay đổi như vậy, miễn sao đôi tay chuốt đất và con mắt nhìn dáng đồ vẫn được truyền lại.
Ba hiểu lầm hay gặp về gốm ven biển
Hiểu lầm: gốm đất nung là gốm kém. Điều đúng: gốm đất nung và gốm men là hai loại cho hai việc khác nhau. Đồ nấu cần đất xốp chịu được lửa trực tiếp, nên nồi, trã, ơ đất nung hợp việc hơn đồ men. Người thợ giỏi làm đồ đất nung phải tính độ pha cát, độ dày thành nồi rất kỹ, không hề dễ hơn.
Hiểu lầm: gốm Chăm nào cũng là gốm Bàu Trúc. Điều đúng: Bàu Trúc là làng gốm Chăm quen tên nhất với khách, nhưng không phải nơi người Chăm làm gốm; ở vùng Bình Thuận cũ, nay thuộc Lâm Đồng, cũng có làng gốm Chăm nặn tay, nung lộ thiên. Mỗi làng có những dáng đồ và cách trang trí riêng.
Hiểu lầm: lò gốm tắt vì người làng không muốn làm. Điều đúng: lò tắt chủ yếu vì đồ đất mất chỗ dùng, củi đắt, đất làm lò và bãi đất sét bị thu hẹp. Ở nhiều nơi, người thợ vẫn muốn làm nhưng không bán đủ để sống, nên con cháu chọn nghề khác.
Đến xem lò gốm ven biển cho phải phép
Lò gốm nhỏ đều là nhà dân, làm theo đơn, không có giờ cố định cho khách. Hỏi trước khi vào, đứng chỗ chủ lò chỉ, không bước qua những hàng đồ mộc đang phơi vì chỉ một cú chạm là méo, là nứt. Khi lò đang nung hoặc khi đang đốt gốm ngoài trời, khách đứng xa vùng lửa và khói, không tự cời than hay thêm củi, trẻ em luôn có người lớn giữ bên. Nếu muốn ghi lại, hãy chụp đôi tay, bàn xoay, những hàng gốm phơi, và hỏi người thợ trước khi chụp mặt.
Đừng mặc cả chuyện được nặn thử như một dịch vụ có sẵn: ở các lò nhỏ, đất đã nhồi và bàn xoay là để làm hàng theo đơn. Nếu người thợ vui lòng chỉ cho cách vuốt một chiếc miệng nồi, đó là lòng hiếu khách của họ. Cách đáp lại tốt nhất là ngồi xem cho hết một mẻ việc, hỏi về đất, về lửa, về những món đồ cha ông họ từng làm, và kể lại câu chuyện ấy cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Gốm men và gốm đất nung khác nhau thế nào?
Gốm men được phủ một lớp men rồi nung ở nhiệt độ cao, mặt bóng, ít thấm nước, hợp làm đồ chứa lâu năm. Gốm đất nung không có men, nung nhiệt thấp hơn, xốp hơn, chịu lửa bếp tốt nên hợp làm nồi, trã, ơ để nấu.
Vì sao gốm Chăm không dùng bàn xoay?
Lối nặn tay, người thợ đi vòng quanh khối đất đặt trên bệ cố định, là truyền thống được các làng gốm Chăm giữ qua nhiều thế hệ. Di chỉ Gò Sành cho thấy người Chăm xưa từng có cả một dòng gốm men nung trong lò, nên lối nặn tay hôm nay nên được hiểu là một truyền thống được giữ lại chứ không phải thiếu kỹ thuật.
Làng gốm Mỹ Thiện nằm ở đâu?
Làng gốm Mỹ Thiện nằm bên sông Trà Bồng ở vùng Bình Sơn cũ, phía bắc tỉnh Quảng Ngãi. Đây là làng gốm có men, xưa nổi tiếng với chum, vại, lu, hũ cho cả vùng ven biển.
Nung lộ thiên là gì?
Nung lộ thiên là cách nung gốm ngoài trời không cần lò: đồ gốm được xếp trên bãi, phủ rơm và củi rồi đốt trong vài giờ. Nhiệt không đều nên gốm có màu loang đỏ, đen đặc trưng, thường gặp ở các làng gốm Chăm.
Vì sao nồi đất kho cá được nhiều người ưa?
Nồi đất giữ và tỏa nhiệt đều, cá chín từ từ, nước kho thấm sâu và ít bị khét đáy. Vì vậy nhiều quán ăn và gia đình miền biển vẫn đặt nồi, trã đất từ các lò gốm nhỏ còn hoạt động.
Những lò gốm ven biển này có còn hoạt động không?
Phần lớn đã thu hẹp mạnh, chỉ còn một số nhà giữ lò và làm theo đơn đặt hàng. Một vài nơi chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí hoặc gốm mỹ thuật; gốm Chăm ở phía nam giữ được nghề nhiều hơn nhờ có khách và các chương trình bảo tồn.