GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Duyên hải Nam Trung Bộ

Làng nghề Quảng Nam cũ: dọc sông Thu Bồn, từ chiếu Bàn Thạch tới bánh tráng Phú Chiêm

Hồ sơ làng nghề Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng: vì sao xứ Quảng dày làng nghề, chiếu Bàn Thạch, bánh tráng Phú Chiêm, đèn lồng Hội An và làng bên sông Thu Bồn.

Two women seated at both ends of a long wooden loom weaving a red and green patterned sedge mat under a tiled porch, bundles of dyed sedge beside them, afternoon light

Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, là một trong những vùng dày làng nghề nhất miền Trung, và gần như tất cả đều mọc dọc sông Thu Bồn: làng mộc, làng gốm, làng rau quanh Hội An; làng đúc đồng ở Điện Bàn cũ; làng dệt, làng chiếu ở Duy Xuyên cũ; làng bánh tráng ở Phú Chiêm. Lý do nằm ở chỗ con sông ấy từng đổ ra một thương cảng đông vào bậc nhất xứ Đàng Trong là Hội An.

Nhiều làng của xứ Quảng đã có hồ sơ riêng ở nơi khác (Kim Bồng, Thanh Hà, Phước Kiều, Mã Châu, Trà Quế). Hồ sơ này nhìn cả vùng: vì sao nghề tụ về đây, những làng ít được kể như chiếu Bàn Thạch và bánh tráng Phú Chiêm, nghề đèn lồng phố cổ, và làng nghề xứ Quảng đang sống ra sao bên cạnh du lịch.

Vì sao xứ Quảng dày làng nghề

Từ khoảng thế kỷ 16 đến 18, Hội An là nơi thuyền buôn từ Nhật, Hoa, rồi phương Tây ghé mua tơ lụa, đường, trầm hương, gốm và đồ gỗ. Hàng hoá đổ về phố cảng bằng đường sông, nên dọc sông Thu Bồn và các nhánh của nó mọc lên những làng chuyên làm một thứ để bán xuống phố: làng trồng dâu ươm tơ ở vùng bãi bồi Duy Xuyên, làng gốm lấy đất sét ven sông, làng thợ mộc đóng ghe, dựng nhà cho phố cổ, làng thợ đồng đúc chiêng, đúc đồ thờ.

Một lớp nữa là người thợ theo bước di dân từ phía Bắc vào. Nhiều làng nghề xứ Quảng kể rằng ông tổ nghề là người từ Thanh Hoá, Nghệ An hay xa hơn vào lập làng, mang theo nghề. Những lời kể ấy thường được ghi trong gia phả các họ và được nhắc lại vào ngày giỗ tổ; khi đọc, nên hiểu đó là trí nhớ của làng hơn là một mốc sử chính xác.

Lớp thứ ba là đất. Sông Thu Bồn mỗi năm một mùa lụt, để lại lớp phù sa mới trên bãi: đất ấy trồng dâu, trồng cói, trồng rau rất tốt, còn đất sét lắng ở lòng sông cũ là nguyên liệu cho gốm và gạch. Nghề xứ Quảng vì vậy gắn rất chặt với nhịp lũ: trước mùa lụt phải thu dọn xong lò, xong kho; sau lụt là mùa đất mới, mùa trồng lại.

Làng nghề Quảng Nam cũ theo từng đoạn sông

Đây là cách dễ nhớ nhất: đi theo dòng Thu Bồn từ thượng nguồn về cửa biển. Bảng chỉ ghi những làng đủ chắc về nghề; vùng núi phía tây của người Cơ Tu có hồ sơ riêng.

Đoạn sôngLàng, vùngNghềGhi chú
Trung lưu, vùng Duy Xuyên cũMã ChâuƯơm tơ, dệt lụaĐã có hồ sơ riêng ở nơi khác
Trung lưu, vùng Duy Xuyên cũBàn ThạchDệt chiếu cóiChiếu hoa, chiếu cưới, cói trồng ven sông
Hạ lưu, vùng Điện Bàn cũPhước KiềuĐúc đồng, đúc chiêngĐã có hồ sơ riêng ở nơi khác
Hạ lưu, vùng Điện Bàn cũPhú ChiêmBánh trángBánh tráng ăn với mì Quảng
Quanh Hội AnKim BồngMộc, đóng gheĐã có hồ sơ riêng ở nơi khác
Quanh Hội AnThanh HàGốm đất nungĐã có hồ sơ riêng ở nơi khác
Quanh Hội AnTrà QuếTrồng rau thơmLàng rau, có hồ sơ ở nơi khác
Phố cổ Hội AnNhiều nhà trong phốLàm đèn lồngNghề phố, không thành một làng riêng

Bảng cho thấy xứ Quảng không có một "làng nghề trung tâm" mà là một chuỗi làng, mỗi làng giữ một khâu của nền buôn bán xưa. Hiểu chuỗi ấy rồi thì đi làng nào cũng thấy nó nối với làng bên cạnh.

Chiếu Bàn Thạch: một manh chiếu đi qua những tay nào

Làng Bàn Thạch ở vùng Duy Xuyên cũ nổi tiếng với chiếu cói dệt tay, đặc biệt là chiếu hoa dùng trong cưới hỏi. Một manh chiếu đi qua các bước:

  1. Trồng và cắt cói. Cói (người địa phương còn gọi là lác) trồng ở bãi trũng ven sông. Cắt khi cây đủ cao, thân chắc, thường vào những tháng nắng.
  2. Chẻ và phơi. Cây cói được chẻ dọc bằng dao nhỏ, phơi nhiều nắng cho sợi trắng ngà và dai. Gặp mưa giữa chừng là sợi thâm, chiếu xỉn màu.
  3. Nhuộm. Một phần sợi được nhuộm đỏ, xanh, tím để dệt hoa văn. Sợi nhuộm phơi lại, bó thành từng lọn theo màu.
  4. Mắc khung, căng sợi dọc. Sợi dọc làm bằng gai hoặc sợi đay, căng trên khung gỗ dài bằng cả manh chiếu.
  5. Dệt. Hai người ngồi hai đầu: một người dùng thanh tre dài luồn từng sợi cói qua hàng sợi dọc, người kia dập go cho khít. Muốn ra hoa văn thì đổi sợi màu theo mẫu đã thuộc lòng, không cần bản vẽ.
  6. Xén biên, phơi, cuộn. Chiếu xong được xén mép, phơi lần cuối và cuộn lại, cột dây chờ người đến lấy.

Nhịp dệt của hai người phải ăn khớp như chèo đò: một người luồn nhanh mà người kia dập chậm là chiếu lỏng. Vì vậy chiếu ở đây thường do hai mẹ con, hai chị em hay hai vợ chồng dệt cùng nhau qua nhiều năm.

Bánh tráng Phú Chiêm và nghề ăn của xứ Quảng

Người xứ Quảng ăn mì Quảng phải có bánh tráng nướng bẻ vụn. Làng Phú Chiêm ở vùng Điện Bàn cũ là một trong những làng bánh tráng lâu đời của vùng, nổi tiếng với bánh tráng mỏng và bánh tráng mè. Buổi sớm trong làng, khói bếp trấu bay là là trên mái ngói, người tráng bánh ngồi trước nồi hơi phủ vải, múc một vá bột láng tròn, đậy nắp, mở ra, dùng ống tre lăn nhẹ để lấy tấm bánh ra phên; phên đầy thì người con mang ra sân dựng nghiêng đón nắng.

Bánh tráng chỉ là một trong nhiều nghề ăn của vùng: mì Quảng, đường phổi, kẹo gương, các loại bánh tét, bánh ít lá gai. Những nghề này được kể kỹ hơn ở mục làng nghề ẩm thực; trong hồ sơ tỉnh, điều đáng ghi là chúng đều đi theo nhịp của đồng bằng Thu Bồn: gạo từ ruộng ven sông, mía từ bãi bồi, lá chuối, lá gai từ vườn nhà.

Cách làm bánh tráng ở Phú Chiêm nhìn thì đơn giản mà nhiều khâu phải canh bằng kinh nghiệm: gạo ngâm qua đêm rồi xay thành bột nước, pha độ loãng vừa tay; lửa trấu giữ đều để hơi bốc lên mặt vải căng trên nồi; bột láng mỏng thì bánh trong, láng dày thì bánh đục và lâu khô. Bánh phơi một nắng là vừa, phơi quá thì giòn gãy khi xếp. Người làng nhìn trời mà quyết định ngày tráng, vì một đợt mưa bất chợt có thể làm hỏng cả trăm phên bánh đang phơi.

Đèn lồng Hội An: nghề của phố

Đèn lồng Hội An không đến từ một làng riêng mà từ chính những gia đình trong phố cổ và vùng ven. Người ta kể nghề đèn lồng theo chân thương nhân người Hoa và người Nhật đến phố cảng ngày trước, rồi được người Việt làm theo kiểu của mình. Khung đèn làm bằng nan tre vót mỏng, uốn cong và cố định bằng những khớp nối có thể xếp gọn; vải lụa hoặc vải phi bóng được căng lên, dán bằng hồ, cắt viền rồi gắn tua.

Khâu khó nhất là căng vải: vải phải phẳng, không nhăn, đường nối giữa các múi trùng khít với nan. Một người làm thạo mỗi ngày làm được nhiều chiếc nhỏ nhưng chỉ vài chiếc lớn. Đêm rằm, phố cổ tắt bớt đèn điện và thắp đèn lồng, nên nghề đèn lồng sống cùng nhịp du lịch của phố. Nghề làm đèn lồng nói chung, cả các nơi khác trong nước, sẽ có hồ sơ riêng ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.

Làng nghề xứ Quảng hôm nay: giữa xưởng thật và sân khấu

Du lịch đã làm thay đổi các làng quanh Hội An theo hai hướng. Một mặt, nhiều làng sống lại nhờ khách: lò gốm có người đến xem, xưởng mộc có người đặt hàng, làng rau có thêm nghề dạy nấu ăn. Mặt khác, có nơi nghề chuyển dần từ làm hàng dùng sang làm hàng cho khách xem: con giống nhỏ thay cho lu vại, đồ lưu niệm thay cho đồ gia dụng. Người thợ lớn tuổi nói thẳng: làm cho khách xem thì sống được, nhưng làm cái ấy lâu thì tay quên dần những món khó.

Ở những làng xa khách như Bàn Thạch, chuyện lại khác: nghề teo đi vì sản phẩm công nghiệp rẻ hơn, người trẻ đi làm xa. Số khung dệt chiếu trong làng giảm theo từng năm, phần lớn người còn ngồi khung đã lớn tuổi. Những manh chiếu cưới vẫn còn được đặt, nhưng đó là việc theo mùa chứ không còn nuôi được cả làng.

Còn một thay đổi lớn nữa: lũ. Những năm lụt lớn, lò gốm ngập, kho cói ướt, khung dệt hư. Làng nghề ven Thu Bồn xưa sống chung với lũ bằng kinh nghiệm, nay phải tính thêm chuyện nhà xưởng, chuyện cất giữ nguyên liệu trên cao, chuyện bảo hiểm cho đồ nghề.

Đến thăm làng nghề xứ Quảng cho phải phép

Hầu hết làng ở đây là nhà dân, nghề làm ngay trong sân và hiên. Đến nơi nên hỏi trước, đứng ở chỗ chủ nhà chỉ, không tự cầm dao chẻ cói, không ngồi vào khung dệt khi chưa được mời. Ở làng bánh tráng, bếp trấu và nồi hơi luôn nóng, trẻ em phải có người lớn giữ bên. Mùa lụt, thường rơi vào tháng mười, tháng mười một dương lịch, nhiều nhà ngừng làm để chạy lụt, không phải lúc để ghé. Đình làng và nhà thờ tổ nghề là nơi làng giữ lệ, muốn vào thì hỏi người coi đình.

Nếu muốn hiểu nghề hơn là chỉ nhìn, hãy hỏi những câu cụ thể: cói này cắt ở bãi nào, sợi đỏ nhuộm bằng gì, một manh chiếu cưới dệt mất mấy buổi, ngày giỗ tổ của làng rơi vào lúc nào. Người làm nghề thường kể rất say khi được hỏi đúng chuyện của họ, và chính những câu trả lời ấy mới là phần đáng mang về của một chuyến đi làng.

Câu hỏi thường gặp

Hội An và Quảng Nam cũ nay thuộc tỉnh, thành nào?

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Nam cũ, trong đó có Hội An, được hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng. Các làng nghề của xứ Quảng như Kim Bồng, Thanh Hà, Phước Kiều, Mã Châu, Bàn Thạch, Phú Chiêm nay đều thuộc thành phố Đà Nẵng.

Vì sao làng nghề Quảng Nam tập trung dọc sông Thu Bồn?

Sông Thu Bồn là đường chở hàng xuống thương cảng Hội An thời xưa, đồng thời để lại phù sa cho bãi trồng dâu, cói, rau và đất sét cho gốm. Làng nào bám sông thì vừa có nguyên liệu vừa có đường bán, nên nghề tụ về đó.

Chiếu Bàn Thạch dệt bằng máy hay bằng tay?

Chiếu Bàn Thạch nổi tiếng là chiếu dệt tay trên khung gỗ do hai người cùng làm, một người luồn sợi, một người dập go. Hoa văn được dệt theo mẫu người thợ thuộc lòng bằng cách đổi sợi cói đã nhuộm màu.

Đèn lồng Hội An làm từ những vật liệu gì?

Khung đèn làm bằng nan tre vót mỏng, uốn cong và gắn khớp để có thể xếp gọn. Vải lụa hoặc vải phi được căng lên khung bằng hồ dán, sau đó cắt viền, gắn tua và gắn đế treo.

Mùa nào không nên ghé các làng nghề ven sông Thu Bồn?

Mùa mưa lũ cuối năm, thường rơi vào tháng mười và tháng mười một dương lịch, nhiều làng ngập, nhà làm nghề phải cất dọn đồ nghề và nguyên liệu. Lúc ấy nghề gần như ngừng, ghé thăm vừa khó đi vừa làm phiền người làng.

Làng chiếu Bàn Thạch có còn người dệt không?

Còn, nhưng ít hơn trước nhiều. Chiếu nhựa, chiếu công nghiệp rẻ hơn nên nghề thưa dần, người dệt phần lớn đã lớn tuổi. Chiếu cưới và chiếu đặt riêng vẫn là nguồn việc chính giữ cho một số khung dệt còn chạy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138