GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Duyên hải Nam Trung Bộ

Làng nghề Đà Nẵng: đá Non Nước, trống Lâm Yên, chiếu Cẩm Nê và bánh tráng Túy Loan

Hồ sơ làng nghề Đà Nẵng: đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn, trống da Lâm Yên, chiếu cói Cẩm Nê, bánh tráng Túy Loan, nghề đến từ đâu và làng nay ra sao.

Pale marble statues half carved standing in rows in a stone workshop yard, a craftsman chiselling fine folds of a robe, dust in soft morning light, medium wide shot

Đà Nẵng có bốn làng nghề cũ đáng biết nhất trong phần đất của thành phố trước sáp nhập: làng đá mỹ nghệ Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn, làng trống Lâm Yên ven sông Cẩm Lệ, làng chiếu Cẩm Nê và làng bánh tráng Túy Loan ở vùng Hòa Vang cũ. Thêm làng nước mắm Nam Ô ở cửa biển phía bắc. Đá Non Nước là cái tên đi xa nhất, nhưng trống và chiếu mới là những nghề kể rõ nhất chuyện một vùng quê nằm sát thành phố đã sống thế nào.

Từ ngày 1/7/2025, thành phố Đà Nẵng gồm cả tỉnh Quảng Nam cũ, nên bản đồ làng nghề của thành phố nay kéo dài tới Hội An, Duy Xuyên, Điện Bàn và cả vùng núi của người Cơ Tu. Hồ sơ này tập trung vào phần Đà Nẵng cũ, kèm một bảng nhìn chung cả thành phố; các làng của xứ Quảng được kể kỹ ở hồ sơ riêng.

Bản đồ làng nghề Đà Nẵng sau sáp nhập

Bảng dưới gom các làng nghề quen tên của thành phố mới. Dòng có ghi "vùng Quảng Nam cũ" là những làng trước đây thuộc tỉnh Quảng Nam; một số làng đã có hồ sơ riêng ở nơi khác nên ở đây chỉ nêu tên.

LàngNghềVùng cũSản phẩm tiêu biểu
Non NướcChạm đá mỹ nghệĐà Nẵng cũ, dưới chân Ngũ Hành SơnTượng, phù điêu, lư, đồ lưu niệm bằng đá
Lâm YênLàm trốngĐà Nẵng cũ, ven sông Cẩm LệTrống chầu, trống lân, trống trường học
Cẩm NêDệt chiếu cóiHòa Vang cũChiếu trơn, chiếu hoa
Túy LoanBánh trángHòa Vang cũBánh tráng mè, bánh tráng mỏng ăn kèm
Nam ÔNước mắmĐà Nẵng cũ, cửa biển phía bắcNước mắm cá cơm
Kim Bồng, Thanh Hà, Phước Kiều, Mã ChâuMộc, gốm, đúc đồng, dệt lụavùng Quảng Nam cũĐã có hồ sơ riêng ở nơi khác
Bàn Thạch, Phú ChiêmChiếu cói, bánh trángvùng Quảng Nam cũXem hồ sơ làng nghề Quảng Nam cũ

Nhìn bảng sẽ thấy một điều: Đà Nẵng cũ ít làng nghề hơn hẳn Quảng Nam cũ. Thành phố cảng đô thị hoá sớm, đất làng bị phố nuốt dần, nên những làng còn giữ được nghề đều có một lý do bám rất chắc: hoặc gắn với núi đá, hoặc gắn với một nhu cầu không bao giờ hết như tiếng trống lễ hội, manh chiếu cưới, chiếc bánh tráng trong bữa ăn.

Làng đá Non Nước: nghề mọc lên từ một ngọn núi

Non Nước là tên gọi quen của vùng làng đá dưới chân cụm núi đá vôi kết tinh mà người ta quen gọi là Ngũ Hành Sơn, gần biển phía nam thành phố. Theo lời truyền trong làng, tổ nghề là một người thợ đá từ xứ Thanh Hoá vào lập nghiệp từ thời các chúa Nguyễn; nhiều tài liệu địa phương chép tên ông là Huỳnh Bá Quát. Ngày giỗ tổ, thợ trong làng về nhà thờ tổ thắp hương, coi đó là ngày nhắc nhau nghề có gốc, có thầy.

Thuở đầu, thợ Non Nước làm đồ dùng: cối giã, bia mộ, chân tảng kê cột nhà, cối xay. Đá lấy ngay trong núi, loại đá cẩm thạch có vân trắng, hồng, xanh xám. Dần dần thợ chuyển sang tượng, phù điêu, đèn đá, đồ thờ, rồi đồ lưu niệm cho khách đến thăm các hang động trong núi. Từ nhiều năm nay, việc khai thác đá ở Ngũ Hành Sơn đã bị cấm để giữ núi, nên đá làm nghề được chở về từ những vùng mỏ ở các tỉnh khác. Làng vẫn giữ tên đá Non Nước, nhưng cái làm nên tên ấy bây giờ là bàn tay thợ chứ không còn là ngọn núi.

Đi dọc con đường làng đá vào buổi sáng, thứ đến trước là tiếng: tiếng máy cắt rít dài, tiếng đục gõ lách cách đều như mưa, tiếng nước xối lên mặt đá đang mài. Trong một khoảnh sân lát vụn đá, người thợ trẻ cúi sát pho tượng còn thô, tay trái giữ mũi đục, tay phải gõ búa nhỏ từng nhịp ngắn, thỉnh thoảng thổi phù lớp bụi trắng để nhìn đường nét vừa hiện ra. Bên cạnh, một người lớn tuổi hơn không cầm dụng cụ, chỉ đứng nhìn và chỉ bằng ngón tay chỗ nào còn dày, chỗ nào phải để lại.

Từ khối đá thô đến pho tượng: các công đoạn

Một pho tượng đá ở Non Nước thường qua tay nhiều người, mỗi người giỏi một khâu. Thứ tự dưới đây là khung chung, mỗi xưởng có thể thêm bớt:

  1. Chọn đá. Thợ xem vân, xem vết nứt ngầm bằng cách gõ nghe tiếng và tưới nước cho vân hiện rõ. Một vết rạn chạy ngang ngực tượng là hỏng cả khối.
  2. Pha đá, ra phôi. Khối lớn được cắt thành phôi gần đúng kích cỡ. Xưa dùng nêm sắt và búa tạ tách theo thớ, nay dùng máy cắt có lưỡi kim cương, xối nước liên tục cho đỡ bụi.
  3. Đục thô, lên dáng. Thợ vẽ phác bằng than lên mặt đá, đục bỏ những mảng thừa lớn để thấy dáng đứng, dáng ngồi, tỷ lệ đầu và thân. Đây là khâu quyết định tượng "có hồn" hay cứng.
  4. Chạm chi tiết. Dùng đục nhỏ, mũi nhọn, mũi bằng để làm nếp áo, ngón tay, nét mặt. Thợ giỏi khâu này thường được gọi riêng, vì mắt và miệng của tượng chỉ cần lệch một chút là cả pho tượng đổi nét.
  5. Mài. Mài từ đá mài thô tới giấy nhám mịn, vừa mài vừa xối nước. Có chỗ để nhám cho giống da, chỗ mài láng cho giống vải lụa.
  6. Đánh bóng, hoàn thiện. Phủ sáp hoặc đánh bóng để vân đá nổi lên, kiểm lại lần cuối dưới nắng vì vết xước nhỏ chỉ lộ ra khi có ánh sáng xiên.

Bụi đá mịn là nỗi lo lớn nhất của nghề. Thợ ở các xưởng có che chắn, dùng nước khi cắt và đeo khẩu trang lọc bụi; người đến xem nên đứng ngoài khu máy cắt, không tự cầm đục hay bật máy, và giữ trẻ nhỏ bên mình vì quanh xưởng luôn có phôi đá nặng xếp đứng.

Làng trống Lâm Yên: tiếng trống cho cả miền Trung

Ven sông Cẩm Lệ có làng Lâm Yên, nơi nhiều nhà đời nối đời làm trống. Người làng kể nghề có từ thời ông cha theo những người thợ trống ngoài Bắc vào, nhưng gốc tích cụ thể thì mỗi họ nhớ một kiểu, nên chỉ nên nghe như lời truyền. Trống Lâm Yên đi khắp các tỉnh miền Trung: trống chầu cho đình làng và hát bội, trống lân cho mùa Trung thu, trống cho trường học, trống cho các đội đua ghe.

Làm một chiếc trống tốt cần hai thứ: tang gỗ và mặt da. Tang trống thường làm bằng gỗ mít vì gỗ mít dẻo, ít nứt, càng lâu càng ngả màu đẹp. Thợ xẻ gỗ thành những thanh cong gọi là ván tang, ghép khít thành vòng tròn, đai lại bằng niềng sắt rồi bào tròn mặt ngoài. Da trâu hoặc da bò được ngâm, cạo sạch lông và mỡ, phơi vừa đủ để còn dẻo. Khâu khó nhất là căng da: da được bịt lên miệng tang, dùng dây và đòn bẩy kéo căng từ nhiều phía cùng lúc, vừa kéo vừa gõ thử nghe tiếng. Đến khi tiếng trống đạt, thợ đóng một vòng đinh bằng tre hoặc đinh sắt để giữ mặt da, rồi cắt phần da thừa.

"Nghe tiếng" là bí quyết khó truyền nhất. Cùng một cỡ trống, có chiếc tiếng ấm, vang xa; có chiếc tiếng đục, tắt nhanh. Người thợ lâu năm gõ vài tiếng là biết da căng đều hay chưa, bên nào còn chùng. Bởi vậy trong làng, con cháu thường phụ việc từ nhỏ, đứng giữ dây, đứng nghe, nhiều năm sau mới được tự tay căng một mặt trống lớn.

Chiếu Cẩm Nê và bánh tráng Túy Loan: hai nghề của đồng bằng Hòa Vang cũ

Phía tây thành phố, vùng Hòa Vang cũ còn giữ dáng làng quê với ruộng, bãi và lũy tre. Làng Cẩm Nê từng nổi tiếng với chiếu cói. Cói trồng ở những chân ruộng trũng gần sông, cắt về chẻ đôi, phơi cho trắng rồi nhuộm một phần sang đỏ, xanh để dệt hoa. Dệt chiếu ở đây là việc của hai người ngồi hai đầu khung: một người luồn sợi cói bằng thanh tre dài, một người dập go cho sợi khít. Chiếu hoa có chữ hỷ, có hình song hỷ là chiếu cưới; chiếu trơn dùng hằng ngày. Nhiều năm trở lại đây, chiếu nhựa và chiếu tre công nghiệp làm nghề thưa hẳn, chỉ còn một số nhà làm theo mùa, chủ yếu cho khách quen và các dịp cưới hỏi.

Túy Loan thì gắn với bánh tráng và với lễ hội đình làng đầu xuân. Bánh tráng Túy Loan tráng mỏng, có loại rắc mè, nướng trên than hồng là phồng giòn, đi cùng món mì Quảng và các món cuốn của người xứ Quảng. Vào mùa nắng, các ngõ trong làng có những phên tre phơi bánh xếp nghiêng dọc tường, nhìn từ xa như những tấm lưới trắng. Nghề bánh tráng của cả miền Trung sẽ được kể kỹ hơn ở mục làng nghề ẩm thực; ở đây chỉ cần nhớ: đây là một trong những làng còn tráng bánh bằng tay, giữ được nhịp làm quanh năm.

Làng nghề trong lòng thành phố hôm nay

Ba chuyện đang diễn ra cùng lúc ở các làng nghề Đà Nẵng cũ. Thứ nhất là đô thị hoá: đất làng thành đất phố, con cháu đi làm công ty, khách sạn, nhà xưởng muốn mở rộng thì vướng quy hoạch. Thứ hai là nguyên liệu: đá phải chở từ xa, cói ít người trồng vì công cao mà lời mỏng. Thứ ba là khách: Non Nước nằm trên đường đi Hội An nên xưởng đá sống được nhờ khách, còn chiếu Cẩm Nê thì gần như không có khách đến xem nên càng teo dần.

Mặt sáng của bức tranh là thợ trẻ vẫn còn ở làng đá, nhiều người học thêm mỹ thuật, nhận làm tượng theo mẫu đặt, phục chế đồ đá cho đình chùa. Làng trống thì sống nhờ một thứ không bao giờ hết: lễ hội, múa lân, trường học vẫn cần tiếng trống. Một vài nhà làm trống đã thử làm trống nhỏ trang trí, trống cho các nhóm nhạc, giữ nghề bằng cách mở thêm đường ra chứ không bỏ lối cũ.

Khó nhất là những nghề không có khách và không có thị trường lớn như chiếu cói. Ở những nơi như vậy, nghề sống hay mất thường phụ thuộc vào một vài người lớn tuổi còn ngồi khung, và vào việc làng có muốn kể câu chuyện nghề của mình cho người ngoài nghe hay không.

Đến thăm cho phải phép

Phần lớn xưởng ở đây là nhà ở kiêm chỗ làm, nên vài điều nhỏ giúp chuyến ghé không làm phiền ai:

  • Hỏi trước khi bước vào sân xưởng, nhất là xưởng đá đang chạy máy cắt; đứng đúng chỗ chủ dặn, không tự cầm đục, búa, máy mài.
  • Ở làng trống, lúc thợ đang kéo căng da là lúc cần tập trung nghe tiếng; đừng gõ thử trống khi chưa được mời.
  • Ở làng bánh tráng, phên phơi bánh đặt sát lối đi; tránh chạm tay, tránh dắt xe quệt vào.
  • Trẻ em đi cùng luôn có người lớn nắm tay: quanh xưởng đá có phôi nặng xếp đứng, quanh lò bánh có than hồng.
  • Ngày giỗ tổ, lễ hội đình làng là việc của làng; muốn chụp ảnh nghi lễ thì xin phép người đứng lễ.

Một điều nên biết thêm: buổi sáng sớm và chiều muộn là lúc thợ làm việc đều tay nhất, giữa trưa nhiều xưởng nghỉ vì nắng gắt. Nếu muốn nghe người thợ kể chuyện nghề, chuyện tổ nghề, hãy chọn lúc họ đang làm những khâu nhẹ như mài, xén, phơi, đừng hỏi vào lúc đang căng da trống hay đang cắt đá.

Câu hỏi thường gặp

Đá làm tượng ở Non Nước bây giờ lấy từ đâu?

Việc khai thác đá ở cụm núi Ngũ Hành Sơn đã bị cấm từ nhiều năm để bảo vệ danh thắng, nên thợ Non Nước dùng đá chở về từ các vùng mỏ ở những tỉnh khác. Tay nghề, kiểu dáng và cách làm của làng vẫn giữ, chỉ có nguồn đá là thay đổi.

Vì sao tang trống thường làm bằng gỗ mít?

Gỗ mít dẻo, thớ mịn, ít cong vênh và ít nứt khi phải chịu lực căng của mặt da trong nhiều năm. Gỗ mít để lâu ngả sang màu vàng sậm đẹp, lại dễ bào tròn, nên các làng trống miền Trung quen dùng loại gỗ này cho tang trống.

Quảng Nam cũ nay có thuộc Đà Nẵng không?

Có. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Nam cũ được hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng. Vì vậy những làng nghề quen tên như Kim Bồng, Thanh Hà, Phước Kiều, Mã Châu hay làng chiếu Bàn Thạch nay đều nằm trong thành phố Đà Nẵng.

Làng chiếu Cẩm Nê còn dệt chiếu không?

Nghề chiếu ở Cẩm Nê đã thưa hơn trước nhiều vì chiếu nhựa và chiếu tre công nghiệp. Vẫn còn một số nhà dệt theo mùa, chủ yếu chiếu cưới và chiếu theo đơn đặt, phần lớn do người lớn tuổi làm.

Đi xem làng đá Non Nước cần lưu ý gì về an toàn?

Xưởng đá có máy cắt, bụi đá và phôi đá nặng xếp đứng. Người xem nên đứng ngoài khu máy chạy, không tự thao tác dụng cụ, đeo khẩu trang nếu đứng lâu và giữ trẻ nhỏ sát bên. Hỏi chủ xưởng chỗ nào đứng được trước khi vào.

Tiếng trống hay phụ thuộc vào điều gì?

Tiếng trống phụ thuộc vào độ dày và độ căng đều của mặt da, độ kín của tang gỗ và tỷ lệ giữa đường kính với chiều cao trống. Người thợ căng da vừa kéo vừa gõ thử, chỉnh tới khi tiếng vang, ấm và không rè rồi mới đóng đinh cố định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138