Thúng chai là chiếc thuyền tròn đan bằng tre, trét kín bằng dầu rái hay nhựa đường, thứ đồ nghề quen thuộc nhất trên các bãi biển từ Đà Nẵng tới Khánh Hoà. Điều đáng biết nhất về nó: một chiếc thúng tốt hoàn toàn làm bằng tay, từ cây tre đến lớp trét đáy, và người đan thúng giỏi vẫn là những người được cả xóm chài nể trọng.
Thúng chai dùng để ra vào giữa bờ và ghe lớn, đi lưới gần bờ, gỡ cá, chở người. Hồ sơ này kể cách người ta làm ra một chiếc thúng, những lời kể về gốc gác của nó, và nghề đan thúng đang đứng ở đâu khi thúng composite, thúng nhựa ngày càng nhiều.
Chiếc thúng trong đời sống làng chài
Đứng trên bãi biển một làng chài miền Trung lúc sáng sớm, thấy ngay vì sao thúng chai cần: ghe lớn không vào sát bờ được vì sóng và cát, nên người ta neo ghe ngoài xa, còn người, lưới, cá thì được chở ra vào bằng những chiếc thúng tròn. Thúng nhẹ, một người có thể lật, khiêng, kéo lên bãi; đáy tròn nên vượt sóng ven bờ tốt hơn xuồng đáy phẳng.
Có thúng nhỏ vừa một người ngồi, dùng đi câu, đi thả lưới gần bờ; có thúng lớn hơn để chở lưới, chở cá, chở vài người. Trên các ghe đánh cá xa bờ, thúng được xếp chồng mang theo, ra tới ngư trường thì thả xuống để từng người đi lưới, đi câu mực quanh ghe mẹ. Ở vùng sông nước cửa biển như rừng dừa nước quanh Hội An, thúng còn là phương tiện len lỏi qua lạch nhỏ.
Chèo thúng cũng là một kỹ năng riêng. Thúng chỉ có một mái chèo, người chèo ngồi hoặc đứng ở mép thúng, đưa mái chèo theo hình số tám dưới nước để thúng đi thẳng, chứ không chèo hai bên như xuồng. Người lạ cầm mái chèo lần đầu thường làm thúng quay tròn tại chỗ, và đó cũng là lý do màn "lắc thúng" cho khách ra đời ở nhiều bãi biển.
Từ đâu có chiếc thuyền tròn: những lời kể
Về nguồn gốc thúng chai, lời kể phổ biến nhất ở các làng chài là chuyện đánh thuế: thời Pháp thuộc, chính quyền đánh thuế thuyền, nên dân chài đan những chiếc "thúng" tròn để nói đây là đồ đựng chứ không phải thuyền, tránh bị thu thuế. Câu chuyện dễ nhớ và được kể đi kể lại, nhưng nên nghe như một giai thoại dân gian; chưa có tư liệu đủ chắc để coi đó là gốc gác thật.
Một cách nhìn khác là thúng chai sinh ra từ chính điều kiện của bờ biển miền Trung: bãi cát dài, sóng mạnh, ít vũng kín, nguyên liệu sẵn có là tre và nhựa cây. Những chiếc thuyền tròn đan bằng tre cũng có ở vài nơi khác trên thế giới, mỗi nơi một kiểu, cho thấy đây là một lời giải tự nhiên của người sống ven nước. Dù gốc từ đâu, thúng chai đã gắn với các làng chài miền Trung tới mức hình ảnh hàng thúng úp trên bãi cát thành dấu hiệu nhận biết của cả vùng.
Làm ra một chiếc thúng: các công đoạn
Một chiếc thúng tre làm theo lối cũ qua các bước sau. Thợ ở mỗi vùng gọi tên khâu hơi khác, nhưng thứ tự gần như giống nhau:
- Chọn tre. Lấy tre già, thân thẳng, đốt dài, đã đủ năm tuổi để nan dẻo và bền với nước mặn. Tre non đan nhanh nhưng mau mục.
- Chẻ nan, vót nan. Tre được chẻ thành nan dài, dẹp, vót đều bản. Nan dùng cho đáy thường bản to, nan cho thành thúng mảnh hơn. Nan có thể ngâm nước cho dẻo trước khi đan.
- Đan đáy. Thợ trải nan trên mặt cát hoặc sân phẳng, đan theo kiểu lóng mốt hay lóng đôi từ giữa ra, thành một tấm phẳng hình vuông lớn.
- Uốn thúng, cạp vành. Tấm đan được ép uốn dần lên thành hình chảo, mép trên kẹp vào một vành tre to gọi là cạp, buộc chặt bằng mây hoặc dây. Khâu này cần hai, ba người cùng ép, giữ, buộc; uốn không đều là thúng méo, đi lệch.
- Gia cố. Thêm những thanh tre ngang làm chỗ ngồi, chỗ gác mái chèo, bổ sung nan chịu lực ở đáy.
- Trét kín. Xưa người ta trét kẽ nan bằng hỗn hợp có phân trâu cho bít, rồi quét nhiều lớp dầu rái, một loại nhựa lấy từ cây dầu. Nay nhiều nơi dùng nhựa đường, sơn chống thấm. Mỗi lớp phải khô mới quét lớp sau.
- Phơi và thử nước. Thúng phơi nắng nhiều ngày cho lớp trét khô cứng, rồi hạ thử xuống nước xem có rò không, chỗ nào rò thì trét lại.
Dầu rái và nhựa đường khi đun nóng để quét đều bốc mùi, dễ cháy và gây bỏng; người xem đứng xa chỗ nấu, không lại gần nồi nhựa, trẻ em có người lớn giữ.
Các kiểu thúng và việc của từng kiểu
Kích cỡ thúng thay đổi theo vùng và theo việc. Bảng dưới là cách chia thường gặp, số đo chỉ để hình dung:
| Kiểu thúng | Cỡ ước chừng | Dùng vào việc | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thúng nhỏ | Vừa một người ngồi | Đi câu, thả lưới gần bờ, gỡ lưới | Nhẹ, một người khiêng được |
| Thúng vừa | Hai, ba người | Chở người, chở lưới ra ghe | Loại phổ biến nhất trên bãi |
| Thúng lớn | Chở được nhiều lưới, nhiều cá | Đi lưới, chở hàng ven bờ | Có khi gắn máy nhỏ phía sau |
| Thúng theo ghe | Nhỏ, xếp chồng được | Mang theo ghe xa bờ, thả quanh ghe mẹ | Dùng khi câu mực, đi lưới đêm |
| Thúng composite | Như thúng tre | Thay thúng tre ở nhiều nơi | Bền, ít bảo dưỡng, không còn là đồ đan |
Dòng cuối của bảng là thay đổi lớn nhất của nghề: thúng composite, thúng nhựa đúc sẵn, bền hơn, ít phải trét lại, nên nhiều ngư dân chuyển sang. Thúng tre vẫn được nhiều người ưa vì nhẹ, rẻ hơn khi tự làm, và sửa được ngay trên bãi.
Người đan thúng hôm nay
Ở các xóm chài còn dùng thúng tre, người đan thúng thường là đàn ông lớn tuổi, có người đã đi biển nhiều năm rồi lên bờ chuyển sang đan, sửa thúng. Một chiếc thúng tre phải trét lại định kỳ, nan gãy phải thay, nên việc sửa còn nhiều hơn việc làm mới. Trên bãi cát buổi trưa, một ông già ngồi dưới bóng dừa, chiếc thúng lật ngửa trước mặt, tay rút những nan gãy, luồn nan mới vào, đứa cháu nhỏ ngồi cạnh đưa từng nan; xong, ông lấy chổi bằng xơ dừa chấm nhựa, quét lên chỗ vừa thay, nhựa đen bóng lên dưới nắng.
Thợ trẻ rất ít, và người học thường học từ việc sửa trước, vá vài nan gãy, trét lại một mảng đáy, nhiều mùa sau mới dám đan trọn một chiếc. Lý do ít người theo cũng dễ hiểu: thúng composite thay dần, ghe lớn đi xa hơn, nghề biển ven bờ thu hẹp. Ở một số nơi, nghề đan thúng sống thêm nhờ du lịch: thúng cho khách đi rừng dừa, thúng làm vật trang trí, thúng nhỏ làm quà. Có làng còn tổ chức đua thúng trong lễ hội cầu ngư, dịp mà cả xóm chài tụ về lăng Ông, giữ lệ thờ cá Ông của người đi biển.
Nghề đóng ghe gỗ, cũng là nghề của làng chài, được kể riêng ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp. Hai nghề đi cùng nhau: ghe lớn ra khơi, thúng tre nối ghe với bờ. Ở những xóm chài mà ghe gỗ đã thay bằng tàu vỏ thép, vỏ composite, chiếc thúng tre thường là món đồ thủ công cuối cùng còn lại trên bãi, nên người già hay nói: còn người đan thúng là xóm chài còn giữ được một khúc của nghề xưa.
Hiểu lầm hay gặp về thúng chai
Hiểu lầm: thúng chai chỉ để chở khách du lịch. Điều đúng: trước khi có màn lắc thúng cho khách, thúng là đồ nghề chính của ngư dân ven bờ, và ở nhiều xóm chài đến nay vẫn vậy. Thúng cho khách chỉ là một nhánh nhỏ mới mọc ra của nghề.
Hiểu lầm: thúng tre nào cũng giống nhau. Điều đúng: cỡ thúng, kiểu đan đáy, độ sâu lòng thúng thay đổi theo vùng biển và theo việc. Bãi sóng lớn cần thúng sâu lòng, cạp chắc; vùng lạch, rừng dừa nước cần thúng nhỏ, nhẹ để luồn lách.
Hiểu lầm: trét nhựa một lần là dùng mãi. Điều đúng: lớp trét bị nước mặn, nắng và cát mài mòn, nên thúng tre phải phơi và trét lại định kỳ. Thúng được chăm kỹ dùng được nhiều năm, thúng bỏ mặc thì nan mục rất nhanh.
Hiểu lầm: ai đi biển cũng đan được thúng. Điều đúng: chèo thúng thì người đi biển nào cũng biết, nhưng đan và uốn được một chiếc thúng tròn đều, không méo là tay nghề riêng. Mỗi xóm chài thường chỉ có vài người được nhờ làm thúng mới.
Xem làm thúng và ngồi thúng cho phải phép
Bãi đan, bãi phơi thúng là nơi làm việc của ngư dân, không phải bãi chơi. Đừng ngồi, đứng lên những chiếc thúng đang phơi vì lớp trét chưa khô, giẫm lên là nứt, là rò. Hỏi trước khi chụp người đang đan, đang trét. Chỗ nấu nhựa, nấu dầu rái thì đứng xa.
Nếu ngồi thúng cho khách ở các bãi biển hay rừng dừa, hãy mặc áo phao, nghe người chèo dặn, không đứng dậy giữa chừng, giữ trẻ em ngồi giữa thúng. Đi vào ngày sóng lớn hay có thông báo gió mạnh thì nên bỏ. Thúng chai vững trong tay người quen sóng, nhưng với người lạ, chỉ một cú nghiêng người sai lúc là thúng lật.
Ở những xóm chài còn giữ lệ cúng ghe, cúng thúng khi làm mới hay đầu mùa biển, đó là việc của gia đình ngư dân. Khách tình cờ gặp thì đứng xa, giữ im lặng, không chen vào chụp ảnh mâm cúng. Một lời hỏi thăm sau khi lễ xong thường được đáp lại bằng cả một câu chuyện về chiếc thúng và người đã đan nó.
Câu hỏi thường gặp
Thúng chai làm bằng gì?
Thúng chai đan bằng nan tre già, mép kẹp vành tre to buộc bằng mây hoặc dây, đáy và thành được trét kín. Xưa dùng hỗn hợp có phân trâu để bít kẽ rồi quét dầu rái; nay nhiều nơi dùng nhựa đường hoặc sơn chống thấm.
Dầu rái là gì?
Dầu rái là nhựa lấy từ cây dầu, một loại cây gỗ lớn. Nhựa được quét nhiều lớp lên mặt thúng, ghe để chống thấm. Đây là vật liệu truyền thống của nghề làm thúng, làm ghe ở miền Trung và miền Nam.
Vì sao thúng chai có hình tròn?
Hình tròn giúp thúng nhẹ, dễ đan bằng tre, dễ lật và khiêng trên bãi cát, vượt sóng ven bờ tốt. Về nguồn gốc, có lời kể dân gian rằng dân chài làm thuyền tròn gọi là "thúng" để tránh thuế thuyền thời Pháp, nhưng đó là giai thoại chưa có tư liệu chắc chắn.
Chèo thúng chai khác chèo xuồng thế nào?
Thúng chỉ dùng một mái chèo, người chèo đưa mái chèo theo hình số tám dưới nước để thúng đi thẳng. Người chưa quen thường làm thúng quay tròn tại chỗ, nên cần tập dưới sự hướng dẫn của người đi biển.
Thúng composite có thay hết thúng tre chưa?
Chưa hết. Thúng composite và thúng nhựa ngày càng nhiều vì bền và ít phải bảo dưỡng, nhưng thúng tre vẫn được dùng ở nhiều xóm chài vì nhẹ, tự làm được và sửa ngay trên bãi khi hư.
Ngồi thúng chai ở bãi biển cần lưu ý gì?
Mặc áo phao, nghe người chèo hướng dẫn, ngồi yên giữa thúng và không đứng dậy giữa chừng. Trẻ em phải có người lớn giữ. Không đi khi sóng lớn hoặc có cảnh báo gió mạnh.