Điều đáng biết nhất về làng nghề Cần Thơ sau sắp xếp năm 2025 là thành phố này nay ôm trọn ba vùng nghề rất khác nhau: dải ven sông Hậu của Cần Thơ cũ với những lò bánh tráng, lò hủ tiếu dậy từ lúc trời còn tối; vùng kênh rạch chằng chịt của Hậu Giang cũ nơi người ta đan đát và đóng xuồng; và vùng Sóc Trăng cũ, nơi người Kinh, người Hoa và người Khmer sống xen nhau, mỗi cộng đồng giữ một nghề riêng, từ chiếc bánh pía nhiều lớp tới chiếc ghe ngo dài mấy chục mét.
Nghề ở đây ít mang dáng "làng nghề" kiểu đồng bằng Bắc Bộ, nơi cả làng chung một nghề và một ngôi đình thờ tổ. Ở miền Tây, nghề chạy dọc theo con kênh, theo xóm nhà quay mặt ra sông, nhiều nghề chỉ là việc phụ lúc nông nhàn rồi thành nghề chính. Hồ sơ dưới đây đi qua từng vùng, nói nghề gì, làm ra sao, và hôm nay còn ai giữ.
Bức tranh nghề của Cần Thơ mới, tra nhanh
Bảng dưới gom những nghề tiêu biểu theo ba vùng cũ đã hợp thành Cần Thơ. Tên làng chỉ nêu khi đã nổi tiếng gắn với nghề; còn lại ghi theo vùng, vì nhiều nghề ở đây rải theo cả dải kênh chứ không gói trong một làng.
| Làng, vùng | Nghề | Nay thuộc | Sản phẩm tiêu biểu | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Làng bánh tráng Thuận Hưng | Tráng bánh, phơi bánh | Cần Thơ | Bánh tráng nem, bánh tráng nướng | Quanh năm, rộn nhất cuối năm |
| Vùng Cái Răng, ven chợ nổi | Hủ tiếu, bột gạo | Cần Thơ | Hủ tiếu sợi tươi, sợi khô | Quanh năm |
| Xóm ven kênh vùng Hậu Giang cũ | Đóng xuồng, đan đát | Cần Thơ | Xuồng ba lá, rổ, giỏ, lọp | Trước mùa nước nổi |
| Vùng Sóc Trăng cũ, cộng đồng người Hoa | Làm bánh pía | Cần Thơ | Bánh pía nhân đậu, sầu riêng, trứng muối | Trước Tết Trung thu và Tết |
| Phum sóc Khmer vùng Sóc Trăng cũ | Đóng, sửa ghe ngo | Cần Thơ | Ghe ngo đua dịp lễ Ok Om Bok | Mấy tháng trước mùa đua |
Một điều nên nhớ khi đọc bảng: "nay thuộc Cần Thơ" là nói địa giới hành chính mới. Người trong nghề vẫn gọi theo tên cũ, nói bánh pía Sóc Trăng, xuồng Hậu Giang, và cách gọi đó còn sống rất lâu nữa vì nó gắn với thương hiệu của chính sản phẩm.
Ven sông Hậu: lò bánh tráng, lò hủ tiếu và bột gạo
Cần Thơ cũ là vựa lúa, nên nghề đầu tiên mọc lên quanh hạt gạo. Làng bánh tráng Thuận Hưng nổi tiếng với những dãy giàn phơi kéo dài trên bờ ruộng, ven đường. Bánh tráng ở đây chủ yếu là loại mỏng để cuốn, để làm nem, phơi trên vỉ tre đan mắt cáo nên mặt bánh in ô vuông nhỏ, nhìn là nhận ra hàng làm tay.
Bốn giờ sáng, trong gian bếp lợp tôn, bếp trấu đã đỏ. Người tráng bánh múc một vá bột, láng đều trên tấm vải căng miệng nồi hấp, đậy vung chừng nửa phút rồi dùng ống tre lăn lấy bánh ra, đặt lên vỉ. Người thứ hai bưng vỉ ra sân. Tới lúc mặt trời lên, cả khoảng sân đã trắng một màu bánh, và mùi gạo chín bốc lên theo hơi nắng.
Gần chợ nổi Cái Răng, nghề hủ tiếu cũng chạy theo nhịp đó: gạo ngâm, xay thành bột nước, tráng thành tấm dày hơn bánh tráng, phơi se rồi đưa qua dao cắt thành sợi. Nhiều lò nay dùng máy cắt, máy tráng, nhưng khâu chọn gạo và canh độ ủ bột vẫn là việc của người có tay nghề.
Đây là nghề ăn uống, nên hồ sơ này chỉ nêu cho đủ bức tranh. Điều đáng để ý là hai nghề cùng gốc gạo mà mỗi lò giữ một tỉ lệ pha bột riêng, truyền trong nhà, không mấy khi nói với người ngoài. Đó là lệ giữ nghề rất miền Tây: không ai cấm, nhưng ai cũng hiểu.
Hậu Giang cũ: sống theo kênh, đan đát và đóng xuồng
Vùng Hậu Giang cũ là xứ của kênh đào. Chợ nổi Ngã Bảy, nơi bảy ngả sông gặp nhau, từng là chỗ ghe xuồng của cả vùng tụ về. Ở một nơi mà con kênh là con đường, chiếc xuồng là phương tiện như chiếc xe đạp ở đồng bằng Bắc Bộ, nên nghề đóng xuồng mọc lên dọc theo kênh, mỗi xóm vài trại đóng, đủ cung cho người quanh vùng.
Cùng với xuồng là nghề đan đát. Tre, trúc, lục bình, lác, cây bàng mọc sẵn ven kênh và trong ruộng trũng. Người già đan rổ, thúng, giỏ đựng cá, đan lọp và lờ để bắt cá mùa nước lên. Từ khoảng mấy chục năm gần đây, đan lục bình thành hàng mỹ nghệ, thu nhập thêm cho nhiều phụ nữ trong lúc nông nhàn. Nhiều nhà nhận nguyên liệu và mẫu từ người gom hàng, đan tại nhà, đến hẹn giao lại.
Nghề ở đây không có làng tập trung kiểu "cả làng đan". Bạn sẽ thấy một bà cụ ngồi đan ở hiên, ba nhà kế bên không ai làm, rồi qua một cây cầu khỉ lại gặp một xóm cả chục nhà đều có bó lục bình phơi trước sân. Cái rải rác ấy chính là hình dạng tự nhiên của nghề miền Tây.
Vì nghề đan lục bình, đan bàng và đan lọp có chuyện dài riêng, hồ sơ này chỉ nhắc tới. Phần dưới đi sâu vào chiếc xuồng ba lá, thứ đồ gỗ gắn với đời sống vùng kênh rạch hơn mọi thứ khác.
Một chiếc xuồng ba lá ra đời thế nào
Xuồng ba lá được gọi như vậy vì thân xuồng ghép từ ba tấm ván chính: một tấm đáy và hai tấm be hai bên. Thợ đóng xuồng gọi các bước bằng những chữ rất riêng. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến, mỗi trại có thể khác chút ít.
- Chọn gỗ. Gỗ phải chịu nước, nhẹ, ít nứt; thợ xem thớ gỗ, gõ nghe tiếng để đoán gỗ già hay non. Ván xấu thì xuồng mau rò.
- Xẻ và bào ván. Ván đáy và ván be được xẻ theo cỡ xuồng, bào cho đều dày. Xuồng chở người đi chợ khác xuồng chở hàng, cỡ ván khác nhau.
- Uốn ván. Hai tấm be phải cong theo dáng xuồng. Thợ hơ ván trên lửa nhỏ, tưới nước, rồi dùng cây chống và dây ép dần cho ván cong mà không gãy. Đây là khâu cần kinh nghiệm nhất.
- Ráp lườn, đóng cong. Ván be được ghép vào ván đáy, gắn các thanh cong (khung sườn) bên trong để giữ dáng, đóng đinh hoặc chốt gỗ.
- Trét kín. Các khe ghép được xảm bằng xơ, rồi trét chai (nhựa cây trộn dầu) cho kín nước. Trét không kỹ thì xuồng "ăn nước" từ những ngày đầu.
- Quét dầu, hạ thủy. Xuồng được quét dầu cho gỗ bền, phơi khô, rồi đẩy xuống kênh thử. Chủ xuồng thường ngồi thử, chèo một vòng, mới nhận.
Một chiếc xuồng nhỏ có thể xong trong vài ngày với thợ quen tay; xuồng lớn hơn mất lâu hơn. Ngày nay xuồng gỗ phải cạnh tranh với xuồng nhựa, xuồng tôn, nên nhiều trại chuyển sang sửa xuồng, đóng xuồng theo đơn đặt cho nhà vườn hoặc cho các điểm du lịch sông nước.
Sóc Trăng cũ: nghề của người Hoa và người Khmer
Vùng Sóc Trăng cũ có một nét hiếm thấy: ba cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer sống đan xen hàng trăm năm, và nghề của mỗi bên in dấu rõ. Bánh pía là nghề của người Hoa, tương truyền do những gia đình gốc Triều Châu mang theo khi tới đây lập nghiệp. Lớp vỏ cán mỏng, xếp nhiều tầng như giấy, bọc nhân đậu xanh, sầu riêng, trứng muối. Ngày nay nhiều lò đã dùng máy, nhưng bánh làm tay vẫn có chỗ đứng trong mùa Tết.
Với người Khmer, nghề gắn với ngôi chùa phum sóc và mùa lễ hội. Đáng chú ý nhất là nghề đóng và sửa ghe ngo, loại ghe độc mộc hoặc ghép dài, thon, có thể chở vài chục tay chèo, dùng trong cuộc đua dịp lễ Ok Om Bok vào rằm tháng mười âm lịch. Ghe ngo thường thuộc về một ngôi chùa, được cất giữ cẩn thận suốt năm, trước mùa đua thì sửa sang, sơn vẽ lại. Việc này cả phum sóc góp công.
Ngoài ra, các nghệ nhân Khmer còn giữ nghề vẽ, đắp, chạm trang trí kiến trúc chùa: những hoa văn uốn lượn, tượng chim thần, rắn thần trên mái và lan can. Phần này là nghề của số ít người, thường học trong chùa từ nhỏ.
Nghề của người Khmer Nam Bộ trải rộng hơn vùng Sóc Trăng cũ, nên chi tiết về đường thốt nốt, đan đệm bàng, cốm dẹp và dệt nằm ở hồ sơ riêng về làng nghề Khmer trên trang này.
Nghề xưa và nghề nay ở Cần Thơ
Bảng sau không phán nghề nào hơn nghề nào, chỉ ghi lại những đổi thay mà người trong nghề hay kể khi được hỏi chuyện.
| Nghề | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Bánh tráng | Tráng tay trên bếp trấu, phơi hoàn toàn bằng nắng | Nhiều lò dùng máy tráng, lò sấy phụ trợ mùa mưa; bánh làm tay thành mặt hàng riêng |
| Đóng xuồng | Nhà nhà cần xuồng, trại đóng không kịp | Xuồng nhựa, xuồng tôn chiếm chỗ; trại gỗ chuyển sang sửa và đóng theo đơn |
| Đan đát | Đan đồ dùng trong nhà, đồ bắt cá | Đan lục bình, bàng thành hàng mỹ nghệ theo mẫu của người gom |
| Bánh pía | Lò nhỏ trong gia đình, bán quanh vùng | Nhiều lò lớn, có máy; bánh làm tay vẫn được giữ trong vài gia đình |
| Ghe ngo | Phum sóc tự đóng, tự sửa | Vẫn do cộng đồng giữ; thợ giỏi ít dần, có nơi phải mời thợ từ phum sóc khác |
Điều chung của mọi nghề trên là người trẻ ra thành phố làm công nhân nhiều, nên người giữ nghề phần lớn đã có tuổi. Nhưng cũng có những người con quay về, đưa nghề lên mạng, mở cửa đón khách xem làm bánh, đan giỏ. Nghề vì thế không mất hẳn, chỉ đổi cách sống.
Đến thăm cho phải phép
Hầu hết các lò bánh, trại xuồng ở đây là nhà ở kiêm chỗ làm. Nếu muốn ghé xem, bạn nên đi vào buổi sáng, khi lò đang tráng hoặc nắng đang lên, và hỏi chủ nhà trước khi bước vào khu làm. Ở trại xuồng, đứng xa khu hơ ván và khu cưa, không tự cầm dụng cụ; trẻ nhỏ đi cùng cần người lớn nắm tay.
Với chùa Khmer và nơi cất ghe ngo, đó là không gian của cộng đồng. Khách ăn mặc kín đáo, không leo lên ghe, không chạm vào tượng hay đồ thờ, và chỉ chụp ảnh khi được cho phép. Mùa lễ Ok Om Bok là lúc ghe ngo xuất hiện đẹp nhất, nhưng cũng là lúc đông người nhất; đứng ở chỗ người địa phương chỉ, giữ an toàn ven bờ sông.
Còn lại, cách tốt nhất để hiểu nghề ở Cần Thơ là ngồi xuống uống ly trà đá, hỏi người làm nghề đã bao lâu, học từ ai. Câu trả lời thường dài hơn bạn nghĩ, và đó mới là phần đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Cần Thơ sau sắp xếp năm 2025 gồm những vùng nào có làng nghề?
Cần Thơ mới gồm Cần Thơ cũ, Sóc Trăng cũ và Hậu Giang cũ. Ba vùng này có nghề khác nhau: ven sông Hậu thiên về bánh tráng, hủ tiếu; Hậu Giang cũ có đóng xuồng, đan đát ven kênh; Sóc Trăng cũ có bánh pía của người Hoa và nghề ghe ngo, trang trí chùa của người Khmer.
Làng bánh tráng Thuận Hưng nổi tiếng vì điều gì?
Làng bánh tráng Thuận Hưng nổi tiếng với những dãy giàn phơi bánh trắng kéo dài, bánh tráng mỏng để cuốn và làm nem. Bánh phơi trên vỉ tre nên mặt bánh in ô vuông nhỏ. Nhiều lò vẫn dậy từ rất sớm để kịp phơi khi nắng lên.
Vì sao gọi là xuồng ba lá?
Xuồng ba lá được ghép từ ba tấm ván chính gồm một tấm đáy và hai tấm be hai bên, bên trong có các thanh cong giữ dáng. Đây là loại xuồng nhỏ, nhẹ, dễ chèo trong kênh rạch hẹp nên từng có mặt ở hầu hết gia đình vùng sông nước.
Ghe ngo của người Khmer được đóng và giữ như thế nào?
Ghe ngo là loại ghe dài, thon, chở được nhiều tay chèo, dùng trong cuộc đua dịp lễ Ok Om Bok. Ghe thường thuộc một ngôi chùa trong phum sóc, được cất giữ quanh năm, trước mùa đua cả cộng đồng góp công sửa sang, sơn vẽ lại rồi làm lễ hạ ghe.
Bánh pía Sóc Trăng là nghề của ai?
Bánh pía gắn với cộng đồng người Hoa ở vùng Sóc Trăng cũ, tương truyền do những gia đình gốc Triều Châu đem theo khi tới lập nghiệp. Vỏ bánh cán mỏng nhiều lớp, nhân đậu xanh, sầu riêng, trứng muối. Nay vùng này thuộc Cần Thơ nhưng người ta vẫn quen gọi bánh pía Sóc Trăng.
Đến xem trại đóng xuồng cần lưu ý gì về an toàn?
Trại đóng xuồng có khu cưa, khu hơ ván bằng lửa và nhiều dụng cụ sắc. Khách nên hỏi chủ trại trước, đứng ở chỗ được chỉ, không tự cầm dụng cụ hay thử uốn ván. Trẻ em đi cùng cần người lớn giữ bên cạnh suốt thời gian xem.