GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Làng nghề An Giang: dệt của người Chăm, mộc Chợ Thủ và nghề biển Kiên Giang cũ

Hồ sơ làng nghề An Giang mới gồm Kiên Giang cũ: dệt của người Chăm, mộc Chợ Thủ, xóm rèn, thốt nốt Bảy Núi, ngọc trai Phú Quốc và nghề đồi mồi xưa.

Colourful checkered cotton cloth emerging from a wooden floor loom on a stilt house porch above floodwater, weaver in a headscarf seen from the side, gentle midday light

Làng nghề An Giang đáng biết nhất vì đây là nơi nghề của bốn cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm, Hoa nằm sát nhau trên một vùng đầu nguồn: lụa và mộc của người Kinh ven sông, đường thốt nốt và dệt của người Khmer vùng Bảy Núi, khung dệt của người Chăm trên những ngôi nhà sàn ven sông Hậu. Từ năm 2025, An Giang mới gồm thêm Kiên Giang cũ, nên hồ sơ còn có nghề biển của Rạch Giá, Hà Tiên, Phú Quốc.

Một số làng ở đây đã có bài riêng ở nơi khác, như làng lụa Tân Châu, làng dệt Văn Giáo, mắm Châu Đốc, nước mắm Phú Quốc. Hồ sơ này chỉ nhắc chúng để đủ bức tranh, và dành chỗ cho những nghề ít được viết hơn.

Những nghề đã thành tên gọi của An Giang mới

Đây là danh sách gọn để bạn hình dung, xếp từ đầu nguồn xuống biển:

  • Làng lụa Tân Châu: lụa đen nhuộm trái mặc nưa, đã có bài riêng ở nơi khác.
  • Các làng Chăm như Châu Giang, Đa Phước: dệt khăn, xà rông, vải caro trên khung gỗ.
  • Làng mộc Chợ Thủ: đồ mộc gia dụng, bàn ghế, tủ, có tiếng lâu đời ở vùng cù lao.
  • Các xóm rèn ven sông: dao, rựa, lưỡi cày, đồ nghề nông, nghe tiếng búa từ đầu xóm.
  • Vùng Bảy Núi: người Khmer nấu đường thốt nốt; làng dệt Văn Giáo đã có bài riêng.
  • Kiên Giang cũ: đan đệm bàng của người Khmer vùng Giang Thành, nuôi cấy ngọc trai ở Phú Quốc, nghề đóng và sửa tàu cá ven biển, và nghề chế tác đồ đồi mồi Hà Tiên nay đã dừng.

Danh sách này cho thấy An Giang mới có nghề ở cả ba tầng: đồng bằng ven sông, vùng núi thấp Bảy Núi và vùng biển đảo. Đó là lý do một hồ sơ An Giang luôn dài hơn hồ sơ các tỉnh khác trong vùng.

Người Chăm ven sông Hậu và khung dệt dưới nhà sàn

Người Chăm ở An Giang sống thành những làng ven sông Hậu, nổi tiếng nhất là Châu Giang và Đa Phước. Nhà sàn cao để tránh nước lũ, khoảng dưới sàn là chỗ đặt khung dệt. Nghề dệt ở đây phần lớn do phụ nữ đảm nhận, làm ra khăn choàng, xà rông, vải caro, những sản phẩm dùng trong nhà, trong dịp lễ, và từng được đàn ông Chăm chở đi bán khắp miền Tây bằng ghe.

Buổi trưa, gió sông lùa qua gầm nhà. Người phụ nữ ngồi trên băng gỗ, hai chân đạp go nhịp đều, tay đưa thoi qua lại. Tiếng lách cách của khung dệt lẫn với tiếng gà gáy, tiếng xuồng máy ngoài sông. Trên giàn tre bên cạnh, mấy cuộn sợi màu vừa nhuộm còn phơi.

Nghề dệt Chăm ở An Giang khác nghề dệt Chăm ở miền Trung: ít hoa văn cầu kỳ hơn, thiên về kẻ sọc, kẻ ô, màu đậm, hợp với khí hậu nóng và cách ăn mặc của cộng đồng. Ngày nay nhiều nhà đã dùng sợi công nghiệp, một số dùng máy dệt, nhưng khung dệt gỗ vẫn còn trong nhiều gia đình.

Khi đến làng Chăm, bạn nên ăn mặc kín đáo, chào hỏi trước khi đứng xem dệt, và tôn trọng nếp sinh hoạt của cộng đồng, nhất là vào giờ cầu nguyện và những ngày lễ của họ.

Một tấm vải trên khung dệt Chăm đi qua những bước nào

Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến trên khung dệt gỗ trong các làng Chăm An Giang. Mỗi gia đình có thể khác đôi chút, nhất là ở khâu chọn màu.

  1. Chuẩn bị sợi. Ngày trước nhiều nhà tự se sợi bông; nay phần lớn mua sợi về, nhuộm hoặc dùng sợi đã có màu.
  2. Quấn sợi, mắc canh. Sợi dọc (canh) được căng song song, tính số sợi theo khổ vải và kiểu kẻ ô định dệt.
  3. Luồn go, luồn lược. Từng sợi canh được luồn qua go và lược theo thứ tự; luồn sai một sợi là hoa văn lệch cả tấm.
  4. Dệt. Người dệt đạp go để tách lớp sợi, đưa thoi mang sợi ngang qua, rồi đập lược cho sợi khít.
  5. Đổi màu sợi ngang. Muốn ra ô caro, người dệt đổi thoi theo nhịp đã thuộc lòng, không cần nhìn mẫu.
  6. Cắt, viền, giặt. Tấm vải xong được cắt khỏi khung, viền mép, có khi giặt qua cho mềm rồi gấp lại.

Khâu mắc canh và luồn go thường mất nhiều thời gian hơn cả khâu dệt. Người dệt giỏi là người có thể nhẩm trong đầu số sợi, thứ tự màu cho cả tấm vải. Đó là kiến thức truyền từ mẹ sang con gái, qua nhiều năm ngồi cạnh khung.

Chợ Thủ, xóm rèn và nghề của người Kinh vùng cù lao

Làng mộc Chợ Thủ trên vùng cù lao của An Giang có tiếng lâu đời với đồ mộc gia dụng: bàn ghế, tủ, giường, có cả đồ chạm. Theo lời người trong làng, nghề đã có từ nhiều đời, thợ Chợ Thủ từng được mời đi làm nhà, làm đồ khắp vùng. Nhiều xưởng nay dùng máy cưa, máy bào, nhưng khâu chạm, ráp mộng vẫn cần tay thợ. Thợ mộc ở đây, như nhiều nơi khác ở Nam Bộ, có tục nhớ ơn tổ nghề mộc trong những dịp đầu năm.

Nghề rèn là một nghề khác của người Kinh vùng đầu nguồn, rải ở một số xóm ven sông. Thợ rèn làm dao, rựa, lưỡi cày, cuốc, những đồ nghề nông ngày trước nhà nào cũng cần. Tiếng búa từ các lò rèn vang từ sáng sớm; thép được nung đỏ trong lò than, đặt lên đe, người thợ cả gõ búa nhỏ chỉ chỗ, người phụ quai búa lớn theo. Nghề rèn có chuyện dài riêng ở mục nghề mỹ nghệ ít gặp; ở đây chỉ cần biết ở An Giang vẫn còn những xóm giữ tiếng búa.

Cả hai nghề đều chịu sức ép của hàng công nghiệp. Đồ mộc ván ép, dao kéo nhà máy rẻ và nhiều. Những xưởng còn trụ lại phần lớn đi theo hướng làm hàng bền, làm theo đơn, làm đồ mà máy không làm được. Người trẻ theo nghề ít hơn trước, nhưng chưa phải không có.

Vùng Bảy Núi: hàng thốt nốt và những phum sóc giữ nghề

Đi về phía vùng Bảy Núi gần biên giới, cảnh đồng bằng đổi khác: những hàng cây thốt nốt cao vút đứng thành hàng trên bờ ruộng, sau lưng là dãy núi thấp. Đây là đất của người Khmer, và nghề tiêu biểu nhất là nấu đường thốt nốt. Người leo cây hứng nước từ buồng hoa vào ống tre từ sáng sớm, mang về nấu trên bếp củi nhiều giờ cho nước cô lại thành đường.

Leo thốt nốt là việc nặng và nguy hiểm. Thân cây cao, người leo dựa vào những cây tre buộc dọc thân làm thang. Vì vậy nghề này phần lớn do đàn ông khỏe mạnh đảm nhận, và số người còn leo được ngày càng ít. Nhiều nơi nay đã gắn thêm bậc chắc chắn hơn để giảm rủi ro.

Cũng trong vùng này là làng dệt Văn Giáo của người Khmer, đã có bài riêng ở nơi khác. Ngoài ra, các phum sóc còn giữ nghề đan đát, nghề làm bánh truyền thống cho mùa lễ, và nghề vẽ, đắp trang trí chùa. Những nghề này có chung một nhịp: đông việc trước các lễ lớn như Chôl Chnăm Thmây vào giữa tháng tư dương lịch, lễ Sene Dolta và lễ Ok Om Bok.

Chi tiết hơn về các công đoạn nấu đường thốt nốt và nghề của người Khmer nằm ở hồ sơ riêng về làng nghề Khmer Nam Bộ trên trang này.

Kiên Giang cũ: đệm bàng, ngọc trai và nghề đồi mồi đã dừng

Kiên Giang cũ mang đến cho An Giang mới một bờ biển dài và những nghề rất khác. Vùng Giang Thành gần Hà Tiên có nghề đan đệm bàng của người Khmer: cỏ bàng nhổ từ đồng phèn, phơi, đập dẹp, rồi đan thành đệm, bao, giỏ. Nghề này có hồ sơ riêng trên trang.

Phú Quốc nổi tiếng với nghề nuôi cấy ngọc trai. Người thợ cấy một nhân nhỏ vào trai, thả trai xuống biển nuôi trong lồng, chăm sóc nhiều năm rồi mới thu. Viên ngọc thành phẩm được phân loại theo độ tròn, độ bóng, màu sắc. Đây là nghề kết hợp giữa nuôi biển và chế tác, cần tay rất khéo ở khâu cấy nhân.

Hà Tiên xưa từng nổi tiếng với nghề chế tác đồ đồi mồi: lược, vòng, hộp làm từ mai rùa biển. Ngày nay rùa biển là loài được bảo vệ, việc khai thác và mua bán đồ đồi mồi bị cấm, nên nghề này đã dừng. Nó được nhắc trong hồ sơ như một nghề của quá khứ, và là ví dụ rõ về chuyện có những nghề không nên giữ lại theo cách cũ.

Ven biển Rạch Giá và các cửa sông còn những xưởng đóng và sửa tàu cá, nghề làm khô, làm nước mắm. Nghề nước mắm Phú Quốc đã có bài riêng ở nơi khác.

Làng hôm nay và đến thăm cho phải phép

Đi qua An Giang mới, bạn sẽ thấy nghề đang tách thành hai hướng. Một bên là những nghề nuôi được người làm nhờ vẫn có người mua đều: mộc, rèn, đường thốt nốt, ngọc trai. Một bên là những nghề sống được nhờ cộng đồng giữ: dệt Chăm, dệt Khmer, đan đệm bàng, nơi tấm vải, tấm đệm còn mang ý nghĩa trong đời sống, trong dịp lễ, chứ không chỉ là hàng.

Khi ghé lò rèn hay xưởng mộc, hãy hỏi chủ trước, đứng ngoài khu lò và khu máy, không tự cầm búa hay đứng gần đe khi thợ đang quai búa. Trẻ em cần người lớn giữ. Ở làng Chăm và phum sóc Khmer, ăn mặc kín đáo, xin phép trước khi chụp người, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi.

Ở Phú Quốc, nếu bạn muốn xem nghề ngọc trai, hãy xem như một hoạt động tìm hiểu nghề nuôi biển. Còn với đồ đồi mồi, câu trả lời rất đơn giản: không mua, không mang về, kể cả khi được mời là "đồ xưa". Giữ được biển là giữ được những nghề biển khác cho người ở lại.

Câu hỏi thường gặp

An Giang mới gồm những vùng nào?

Từ năm 2025, An Giang mới gồm An Giang cũ và Kiên Giang cũ. Vì vậy hồ sơ làng nghề của tỉnh trải từ vùng đầu nguồn sông Hậu, vùng Bảy Núi tới bờ biển Rạch Giá, Hà Tiên và đảo Phú Quốc.

Người Chăm ở An Giang làm nghề dệt như thế nào?

Phụ nữ Chăm ở các làng như Châu Giang, Đa Phước dệt trên khung gỗ đặt dưới nhà sàn, làm ra khăn, xà rông, vải kẻ ô. Hoa văn thiên về kẻ sọc, kẻ ô màu đậm. Ngày nay nhiều nhà dùng sợi công nghiệp nhưng khung gỗ vẫn còn.

Làng mộc Chợ Thủ nổi tiếng vì điều gì?

Làng mộc Chợ Thủ có tiếng lâu đời với đồ mộc gia dụng như bàn ghế, tủ, giường và đồ chạm. Theo lời người trong làng, thợ ở đây từng được mời đi làm khắp vùng. Nay nhiều xưởng dùng máy nhưng khâu chạm, ráp mộng vẫn cần tay thợ.

Vì sao nghề đồ đồi mồi ở Hà Tiên không còn?

Đồ đồi mồi làm từ mai rùa biển, mà rùa biển nay là loài được bảo vệ, khai thác và mua bán bị cấm. Vì vậy nghề chế tác đồi mồi từng nổi tiếng ở Hà Tiên đã dừng và chỉ còn được nhắc như một nghề của quá khứ.

Ngọc trai Phú Quốc được nuôi cấy ra sao?

Người thợ cấy một nhân nhỏ vào con trai, thả trai xuống biển nuôi trong lồng, chăm sóc nhiều năm rồi mới thu. Viên ngọc sau đó được phân loại theo độ tròn, độ bóng và màu sắc. Khâu cấy nhân cần tay rất khéo và nhiều kinh nghiệm.

Đến làng Chăm ở An Giang cần chú ý gì?

Bạn nên ăn mặc kín đáo, chào hỏi trước khi đứng xem dệt, xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là phụ nữ và người lớn tuổi. Tôn trọng giờ sinh hoạt chung và những ngày lễ của cộng đồng, tránh làm ồn quanh nơi sinh hoạt chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138