GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Làng nghề Đồng Tháp: bột Sa Đéc, nghề theo con nước và sông Tiền của Tiền Giang cũ

Hồ sơ làng nghề Đồng Tháp mới gồm Tiền Giang cũ: bột Sa Đéc, nem Lai Vung, chiếu Định Yên, nghề Đồng Tháp Mười, ghe thương hồ, lò kẹo Cái Bè.

Sheets of white rice paper noodles drying on bamboo racks along a riverside lane, woman in a conical hat lifting a rack seen from behind, soft early light

Làng nghề Đồng Tháp đáng biết trước hết ở hai trục: trục sông Tiền, nơi Sa Đéc xưa là bến thương cảng và nghề bột gạo, nghề làm hủ tiếu đi theo ghe hàng khắp miền Tây; và trục Đồng Tháp Mười, nơi người ta sống theo con nước nổi, làm nghề từ cỏ bàng, lục bình, tre trúc và đồ bắt cá. Từ năm 2025, Đồng Tháp mới gồm thêm Tiền Giang cũ, nên hồ sơ còn có dải nghề quanh Mỹ Tho, Cái Bè và vùng Gò Công.

Phần lớn nghề ở đây gắn với hạt gạo và con nước, ít có những làng mỹ nghệ cầu kỳ như đồng bằng sông Hồng. Nhưng chính vì vậy mà nghề miền này rất "đời": làm ra thứ người ta ăn hằng ngày, thứ người ta dùng trên ghe, ngoài ruộng. Hồ sơ đi lần lượt từ Sa Đéc ra Đồng Tháp Mười rồi xuôi sông Tiền.

Nghề nào, ở đâu: bảng tra nhanh Đồng Tháp mới

Bảng dưới gom những nghề đã thành tên gọi của từng vùng. Tên làng chỉ nêu khi đã gắn chặt với nghề; những làng có bài riêng ở nơi khác được ghi chú để bạn biết.

Làng, vùngNghềNay thuộcGhi chú
Sa ĐécBột gạo, hủ tiếuĐồng ThápNghề có tiếng từ thời Sa Đéc còn là chợ đầu mối
Sa ĐécTrồng hoa kiểngĐồng ThápLàng hoa đã có bài riêng ở nơi khác
Lai VungLàm nemĐồng ThápNghề ăn uống, đông nhất mùa Tết
Định YênDệt chiếuĐồng ThápĐã có bài riêng ở nơi khác
Vùng Đồng Tháp MườiĐan bàng, đan lục bình, đan lọpĐồng Tháp (một phần vùng trũng này thuộc Tây Ninh)Rải theo xóm, theo mùa nước
Mỹ ThoHủ tiếuĐồng ThápVùng Tiền Giang cũ
Cái BèKẹo, cốm, bánh phồngĐồng ThápLò quanh chợ nổi và cù lao
Vùng ven sông TiềnĐóng, sửa ghe tàuĐồng ThápXưởng dọc bờ sông

Có thể thấy Đồng Tháp mới là tỉnh mà nghề ăn uống chiếm phần lớn. Những nghề ấy có chuyện riêng ở mục làng nghề ẩm thực; hồ sơ tỉnh này chú ý hơn tới cách nghề gắn với sông, chợ và mùa nước.

Sa Đéc: bến thương cảng và nghề bột

Sa Đéc từng là một trong những chợ đầu mối sầm uất của miền Tây, ghe xuồng từ khắp nơi đổ về mua bán. Nghề bột gạo phát triển từ đó: gạo có sẵn, nước sông có sẵn, đầu ra là cả mạng lưới ghe hàng. Bột Sa Đéc dùng làm hủ tiếu, bánh canh, bánh phở; nhiều gia đình làm nghề nhiều đời, theo lời người trong nghề kể từ thời ông bà còn xay bằng cối đá.

Lò bột thức dậy trước gà gáy. Tiếng máy xay rì rì, nước bột trắng đục chảy qua những tấm vải lọc. Ngoài sân, các vỉ tre đã dựng sẵn chờ hủ tiếu tráng xong ra phơi. Tới trưa, cả con hẻm thơm mùi gạo, mùi nắng, và đám trẻ đi học về phải lách giữa những hàng vỉ trắng.

Cái khó của nghề bột là "đọc" được gạo. Gạo mới hay cũ, gạo nở nhiều hay ít, ngâm lâu hay mau đều ảnh hưởng tới sợi hủ tiếu dai hay bở. Người làm lâu năm chỉ cần bóp một nhúm bột là biết. Đó là kinh nghiệm không ghi thành công thức, truyền bằng việc làm chung trong nhà.

Cùng vùng Sa Đéc là làng hoa nổi tiếng, nơi người ta trồng hoa trên giàn cao để tránh nước. Làng hoa đã có bài riêng ở nơi khác, nên ở đây chỉ nhắc để thấy Sa Đéc là đất của những người biết làm ra thứ cần cho Tết: bột làm bánh, hoa trưng nhà.

Lai Vung và Định Yên: hai nghề đã thành tên đất

Lai Vung là cái tên mà nhiều người miền Tây nghe là nghĩ ngay tới nem. Nghề làm nem ở đây đã thành chuỗi: người nuôi heo, người quết thịt, người gói lá chuối, lá vông, người đem đi bán khắp nơi. Mùa Tết, các lò nem làm không nghỉ tay. Đây là nghề ăn uống, nên công đoạn chi tiết nằm ở mục khác; ở hồ sơ tỉnh chỉ cần biết Lai Vung là nơi nghề nem đã thành một phần của tên gọi.

Định Yên thì gắn với chiếu. Làng chiếu Định Yên có tiếng khắp vùng, với những tấm chiếu lác nhuộm màu, dệt hoa văn, phơi kín sân nhà, bờ đường. Làng này đã có bài riêng ở nơi khác, nên ở đây không kể lại; điều đáng ghi vào hồ sơ là Định Yên cho thấy nghề dệt từ cây cỏ đồng trũng có thể đi xa tới mức nào khi cả làng cùng làm.

Hai nghề có chung một điểm: chúng sống được lâu là nhờ có chợ. Nem Lai Vung đi theo xe đò, chiếu Định Yên đi theo ghe, tới những nơi người làm không bao giờ đặt chân tới. Khi đường bộ thay đường sông, cách bán đổi, nhưng tên đất vẫn ở lại với sản phẩm.

Với người làm bài tìm hiểu địa phương, đây là hai ví dụ dễ dùng nhất để nói về làng nghề Đồng Tháp: một nghề ăn uống, một nghề thủ công, cả hai đều đã thành "thương hiệu" của một vùng đất.

Đồng Tháp Mười: nghề theo mùa nước nổi

Vùng trũng Đồng Tháp Mười mỗi năm ngập nước nhiều tháng. Người ở đây không chống lại con nước mà sống theo nó. Mùa nước lên, nhà nào cũng có người đi giăng lưới, đặt lọp, đặt dớn; mùa nước rút thì làm ruộng. Vì thế nghề thủ công ở vùng này phần lớn là nghề làm ra đồ bắt cá và đồ đan từ cây cỏ đồng trũng.

Cỏ bàng mọc ở những vùng đất phèn, thân tròn, rỗng, dai. Người ta nhổ bàng, phơi, đập dẹp rồi đan thành đệm, bao, giỏ. Lục bình trôi đầy kênh, từng bị coi là cỏ dại, nay được vớt, phơi, đan thành giỏ, thảm, hàng mỹ nghệ. Tre trúc thì vót nan đan lọp, đan rổ. Những nghề này có hồ sơ riêng trên trang; ở đây chỉ cần thấy chúng mọc lên từ đúng điều kiện của đất.

Nghề ở Đồng Tháp Mười hiếm khi tụ thành làng chuyên. Thường là một xóm có nhiều nhà đan, mỗi nhà làm lúc rảnh, rồi người gom hàng đi ghe tới thu. Có năm nước lên cao, nghề bắt cá đông việc; có năm nước thấp, người ta đan nhiều hơn để bù.

Gần đây, vùng này được biết đến nhiều nhờ du lịch sinh thái mùa nước nổi. Một số nhà đan mở cửa cho khách xem, tập đan thử một vòng nan dưới sự hướng dẫn của chủ nhà. Đó là cách nghề tìm thêm người hiểu nó.

Sông Tiền của Tiền Giang cũ: ghe thương hồ, lò kẹo và xưởng ghe

Xuôi sông Tiền về phía Mỹ Tho, Cái Bè, nghề thay đổi theo dòng sông lớn. Hủ tiếu Mỹ Tho có sợi nhỏ, dai, là nghề bột gạo chị em với bột Sa Đéc. Quanh chợ nổi Cái Bè và các cù lao là những lò kẹo, lò cốm, lò bánh phồng, phần lớn dùng nguyên liệu vườn như dừa, gạo nếp, đậu phộng.

Dọc bờ sông Tiền còn có những xưởng đóng và sửa ghe, tàu. Ngày trước là ghe gỗ thương hồ chở trái cây, lúa gạo lên tận Sài Gòn; nay nhiều xưởng chuyển sang đóng sà lan, ghe vỏ sắt. Một số thợ già vẫn nhận sửa ghe gỗ, thay ván, trét lại lườn cho những chiếc ghe còn chạy.

Vùng Gò Công ven biển thì có nghề làm mắm tôm chà, nghề muối và nuôi nghêu; các nghề mắm đã có bài riêng ở nơi khác. Điều đáng ghi vào hồ sơ là Gò Công cho thấy Tiền Giang cũ có cả nghề sông lẫn nghề biển, khác với Đồng Tháp cũ hoàn toàn nằm trong đất liền.

Sau khi hợp nhất, Đồng Tháp mới vì thế có đủ ba dạng nghề của miền Tây: nghề đồng trũng, nghề sông lớn và nghề ven biển. Ít tỉnh nào trong vùng có đủ cả ba như vậy.

Hiểu lầm phổ biến về nghề ở Đồng Tháp

Những câu dưới đây hay nghe khi người ta nói về nghề của vùng. Cột bên phải ghi điều gần với thực tế hơn, theo những gì người làm nghề thường kể.

Hiểu lầmĐiều đúng hơn
Đồng Tháp chỉ có làng hoaLàng hoa nổi tiếng nhất, nhưng nghề bột, nghề nem, nghề chiếu, nghề đan đồng trũng mới nuôi nhiều hộ hơn
Lục bình là cỏ rác, đan chỉ để chơiĐan lục bình là sinh kế thật của nhiều phụ nữ nông thôn, hàng đi xa tới nhiều nước
Hủ tiếu Mỹ Tho và hủ tiếu Sa Đéc là mộtHai nghề cùng gốc bột gạo nhưng mỗi nơi có cách làm sợi riêng, sợi Mỹ Tho thường nhỏ và dai hơn
Mùa nước nổi là mùa thất nghiệpMùa nước nổi là mùa của nghề bắt cá, nghề đan lọp, và là lúc đan đát được làm nhiều
Nghề miền Tây không có tổ nghềNhiều nghề vẫn có lệ cúng tổ, cúng đầu năm, chỉ là giản dị, làm trong nhà hơn là ở đình

Câu cuối đáng để ý: ở miền Tây, việc nhớ ơn người dạy nghề thường gói trong mâm cúng đầu năm của gia đình, không thành lễ hội lớn như ở các làng nghề phía Bắc. Hỏi chủ nhà về chuyện này, bạn thường được nghe một câu chuyện riêng của chính nhà đó.

Đến thăm và chuyện giữ nghề hôm nay

Nghề ở Đồng Tháp hôm nay sống nhờ ba thứ: chợ, mùa và khách. Chợ là đầu ra của bột, nem, kẹo; mùa là nhịp của nghề đan, nghề bắt cá; khách là thứ giúp những nghề nhỏ như đan bàng, đan lục bình có thêm người biết đến. Nhiều lò đã đưa máy vào khâu xay, khâu cắt, nhưng khâu chọn nguyên liệu và canh lửa vẫn cần người.

Nếu bạn ghé lò bột, lò kẹo, nên đi vào buổi sáng và hỏi chủ nhà trước khi vào khu làm. Đứng xa nồi nấu, chảo rang, máy cắt; không tự thò tay vào khay bột hay máy. Ở xưởng ghe, giữ khoảng cách với khu cưa, khu hàn. Trẻ nhỏ đi cùng cần có người lớn giữ.

Khi mùa nước nổi tới, nhiều người muốn đi xuồng xem người dân thăm lọp, giăng lưới. Nên đi với người địa phương, mặc áo phao, và nhớ đó là sinh kế của họ, đừng tự kéo lưới hay mở lọp. Cách ghé như vậy vừa an toàn, vừa giữ được cái nhịp bình thường của làng.

Câu hỏi thường gặp

Đồng Tháp mới gồm những vùng nào?

Từ năm 2025, Đồng Tháp mới gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ. Vì vậy hồ sơ làng nghề của tỉnh trải từ Sa Đéc, Lai Vung, Đồng Tháp Mười tới Mỹ Tho, Cái Bè và vùng Gò Công ven biển.

Vì sao Sa Đéc nổi tiếng với nghề bột?

Sa Đéc từng là chợ đầu mối sầm uất ven sông Tiền, có sẵn gạo, nước và mạng lưới ghe hàng. Nghề bột gạo làm hủ tiếu, bánh canh, bánh phở phát triển từ đó và truyền trong nhiều gia đình qua nhiều thế hệ.

Nghề đan ở Đồng Tháp Mười dùng những nguyên liệu gì?

Nghề đan ở Đồng Tháp Mười dùng cỏ bàng mọc trên đất phèn, lục bình vớt từ kênh, tre trúc vót nan. Từ đó làm ra đệm, giỏ, thảm, lọp bắt cá và nhiều đồ dùng khác, phần lớn đan tại nhà trong lúc nông nhàn.

Làng chiếu Định Yên nay thuộc tỉnh nào?

Làng chiếu Định Yên nay thuộc Đồng Tháp. Đây là làng dệt chiếu lác có tiếng ở miền Tây, nổi bật với những tấm chiếu nhuộm màu, dệt hoa văn và cảnh phơi chiếu kín sân, kín bờ đường.

Mùa nước nổi có ảnh hưởng gì tới nghề thủ công ở Đồng Tháp?

Mùa nước nổi là lúc ruộng ngập, người dân chuyển sang bắt cá, đan lọp, đan dớn và đan đồ từ cỏ bàng, lục bình. Năm nước lớn thì nghề bắt cá đông việc; năm nước nhỏ, nhiều nhà đan nhiều hơn để bù thu nhập.

Có nên cho trẻ em đi xem lò kẹo, lò bột ở Cái Bè hay Sa Đéc không?

Có thể, nhưng nên đi buổi sáng, hỏi chủ lò trước và luôn có người lớn giữ trẻ bên cạnh. Trẻ cần đứng xa chảo rang, nồi nấu, máy xay, máy cắt và không tự chạm vào bột, kẹo đang nóng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138