Làng nghề Vĩnh Long sau năm 2025 đáng biết nhất ở chỗ một tỉnh nay gói ba "xứ" nghề nổi tiếng: vùng gạch gốm đỏ dọc sông của Vĩnh Long cũ, xứ dừa Bến Tre cũ với cả trăm thứ làm ra từ một cây dừa, và vùng Trà Vinh cũ nơi phum sóc Khmer giữ nghề cốm dẹp, bánh tét, đan lát theo mùa lễ. Ba vùng nằm kề nhau giữa sông Tiền và sông Hậu, nối bằng những cây cầu mới, nhưng nghề của mỗi vùng vẫn mang dấu đất riêng.
Hồ sơ này đi qua từng vùng, nói nghề nào ở đâu, gốc tích theo lời người trong nghề, và những đổi thay của hôm nay. Những làng đã có bài riêng ở nơi khác, như vùng gạch gốm Mang Thít, chỉ được nhắc ở mức đủ để hình dung.
Ba vùng nghề trong một tỉnh mới
Nếu chỉ có một phút, đây là danh sách cần nhớ về nghề của Vĩnh Long mới, xếp theo vùng cũ:
- Vĩnh Long cũ: vùng gạch gốm đỏ dọc sông Cổ Chiên, nổi tiếng nhất là Mang Thít với những lò nung hình vòm; nghề làm lu, chậu, gạch tàu; vài nghề bột gạo, bánh tráng quanh các cù lao.
- Bến Tre cũ: xứ dừa, với nghề chỉ xơ dừa, đồ mỹ nghệ từ gáo dừa và thân dừa, kẹo dừa; làng bánh tráng Mỹ Lồng, làng bánh phồng Sơn Đốc; vùng cây giống, cây kiểng Cái Mơn.
- Trà Vinh cũ: nghề của người Khmer như giã cốm dẹp, gói bánh tét Trà Cuôn, đan đát, đóng và sửa ghe ngo, trang trí chùa; ven biển có nghề biển và chế biến hải sản.
- Chung cả vùng: đan lục bình, đan đát tre trúc, đóng xuồng ghe ven sông, làm theo mùa nông nhàn.
Cách liệt kê này cũng cho thấy một điều: Vĩnh Long mới là tỉnh mà nghề đất, nghề cây và nghề của cộng đồng Khmer đứng cạnh nhau. Ít tỉnh nào ở miền Tây có ba mảng rõ như vậy. Với người làm bài tìm hiểu địa phương, đây là cách chia dễ trình bày nhất.
Vĩnh Long cũ: đất sét ven sông và những lò hình vòm
Phù sa sông Cổ Chiên để lại những lớp đất sét mịn, dẻo. Từ đất ấy, vùng Mang Thít thành nơi tụ lò gạch, lò gốm đỏ, theo lời người trong nghề đã có từ nhiều đời. Những lò nung xây hình vòm, nhìn từ sông như những ngọn đồi gạch nối nhau, là hình ảnh quen thuộc nhất của vùng. Bài về Mang Thít với cách đi xem lò đã có ở nơi khác; ở đây chỉ nói cho đủ hồ sơ tỉnh.
Nghề gạch gốm Vĩnh Long gắn với con nước: đất chở bằng ghe, củi và trấu chở bằng ghe, gạch thành phẩm cũng xuống ghe đi khắp miền Tây. Lò nằm sát mép sông là vì thế. Ngoài gạch xây, gạch tàu lát nền, vùng này còn làm lu, chậu, đồ gốm đỏ trang trí.
Cuối chiều, trên một bãi phơi ven sông, người thợ đội nón lá lật từng viên gạch mộc cho đều nắng. Gạch xếp hàng thẳng tắp, cái nào chưa ráo mặt thì để nằm, cái nào ráo rồi thì dựng nghiêng. Sau lưng, cửa lò đã trét kín bằng đất, chỉ còn một vệt khói mỏng bay lên.
Mấy chục năm qua, gạch nung thủ công gặp khó vì gạch không nung, gạch công nghiệp và các quy định về khói lò. Nhiều lò đã tắt, có lò được giữ lại làm điểm xem cho khách, có lò chuyển sang làm gốm mỹ nghệ. Câu chuyện của Mang Thít vì thế là câu chuyện chung của nhiều nghề thủ công trước công nghiệp hoá.
Từ đất sét tới viên gạch tàu: các công đoạn chính
Một viên gạch tàu lát nền đi qua nhiều tay trước khi rời lò. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến ở các lò thủ công ven sông; mỗi lò điều chỉnh theo đất và kinh nghiệm riêng.
- Lấy và ủ đất. Đất sét chở về bằng ghe, đổ đống, tưới nước ủ cho đất "chín", tức mềm và đều độ ẩm.
- Nhào đất. Trước đây dùng trâu hoặc người đạp; nay phần lớn dùng máy nhào để đất mịn, hết bọt khí.
- Đóng khuôn. Đất được nén vào khuôn gỗ hoặc khuôn sắt, gạt phẳng mặt, lấy ra thành viên gạch mộc.
- Phơi. Gạch mộc phơi trong bóng mát rồi ra nắng, lật dần cho khô đều, tránh nứt. Mùa mưa khâu này chậm hẳn.
- Xếp lò. Gạch khô được xếp vào lò theo thế để lửa đi đều, chừa lối cho hơi nóng lan khắp.
- Nung và ủ. Lò đốt bằng củi, trấu, giữ lửa nhiều ngày đêm; người thợ canh màu khói, màu lửa để biết mẻ gạch đã tới chưa, rồi để nguội từ từ mới ra lò.
Khâu nung là khâu quyết định. Thợ giỏi chỉ cần nhìn khói và nghe tiếng lò là đoán được lửa đang mạnh hay yếu. Đó là thứ không ghi được vào sách, chỉ học được bằng nhiều năm đứng cạnh người thầy, và cũng là lý do lò tắt rồi thì tay nghề ấy rất khó tìm lại.
Bến Tre cũ: xứ dừa và những làng bánh gạo
Nói tới Bến Tre cũ là nói tới dừa. Cả vùng ba cù lao lấy cây dừa làm trục sống, nên nghề cũng xoay quanh dừa: xơ dừa se thành chỉ, bện thành thảm; gáo dừa mài, khắc thành chén, muỗng, đồ trang trí; thân dừa xẻ làm đồ gỗ; lá dừa đan, cọng dừa bó chổi. Kẹo dừa Mỏ Cày là món quà quen thuộc, nhưng chỉ là một phần nhỏ của "nền kinh tế" từ cây dừa. Hồ sơ riêng về nghề dừa trên trang này kể kỹ từng công đoạn.
Bên cạnh dừa, Bến Tre cũ có hai làng bánh gạo nổi tiếng. Làng bánh tráng Mỹ Lồng làm bánh tráng nướng có pha nước cốt dừa, rắc mè, ăn béo và thơm, khác hẳn bánh tráng cuốn mỏng ở vùng khác. Làng bánh phồng Sơn Đốc làm bánh phồng nếp, nổi tiếng với tiếng chày quết bột nếp nhịp nhàng mỗi dịp cận Tết. Cả hai đều là nghề ăn uống, nên chỉ nêu ở đây cho đủ bức tranh.
Vùng Cái Mơn của Bến Tre cũ thì nổi tiếng với nghề ươm cây giống, cây kiểng, một nghề gần với làng hoa, được nhiều nơi khác viết riêng. Điều đáng chú ý là mọi nghề ở Bến Tre cũ đều tận dụng thứ có sẵn trong vườn, ít nghề phải mua nguyên liệu từ xa. Đó là kiểu nghề "vườn nào nghề nấy" rất đặc trưng của miệt vườn.
Trà Vinh cũ: nghề theo mùa lễ của phum sóc
Trà Vinh cũ có tỉ lệ người Khmer cao, và nghề ở đây theo sát lịch lễ của cộng đồng. Cốm dẹp là ví dụ rõ nhất: nếp non vừa gặt được rang trong chảo, rồi đổ vào cối giã cho dẹp hạt, vừa rang vừa giã liên tục để cốm thơm và dẻo. Mùa giã cốm rộn nhất vào khoảng trước lễ Ok Om Bok, khi cốm dẹp là lễ vật cúng trăng.
Bánh tét Trà Cuôn là một nghề khác đã thành tên gọi. Bánh nhân đậu xanh, thịt mỡ, có loại thêm trứng muối, gói chặt bằng lá chuối, nấu nhiều giờ. Người ta nói làng Trà Cuôn gói bánh quanh năm, nhưng mùa Tết là lúc cả xóm thức trắng bên nồi bánh.
Ngoài hai món ấy, phum sóc Trà Vinh cũ còn giữ nghề đan đát tre trúc, đan đệm, và nghề đóng, sửa ghe ngo cho mùa đua. Các nghệ nhân vẽ, đắp hoa văn chùa Khmer cũng có ở đây; nhiều ngôi chùa trong vùng là nơi người trẻ học nghề vẽ, nghề chạm từ các vị sư và các bậc thợ lớn tuổi.
Vì nghề Khmer ở miền Tây có chung nhiều nét, phần chi tiết hơn về công đoạn và phong tục nằm ở hồ sơ riêng về làng nghề Khmer Nam Bộ. Ở đây chỉ cần nhớ: muốn hiểu nghề ở Trà Vinh cũ, hãy bắt đầu từ lịch lễ của phum sóc.
Hiểu lầm phổ biến về nghề ở Vĩnh Long mới
Những câu dưới đây hay gặp khi người ta nói về nghề của vùng này. Mỗi hiểu lầm đi kèm điều đúng hơn, theo những gì người trong nghề kể và ghi chép phổ biến.
| Hiểu lầm | Điều đúng hơn |
|---|---|
| Mang Thít chỉ làm gạch xây | Vùng này làm cả gạch tàu lát nền, lu, chậu và gốm đỏ trang trí; gạch chỉ là phần nổi nhất |
| Nghề dừa Bến Tre chủ yếu là kẹo dừa | Kẹo dừa chỉ là một nhánh; chỉ xơ dừa, thảm, đồ mỹ nghệ từ gáo và thân dừa mới là phần nuôi nhiều hộ |
| Bánh tráng ở đâu cũng giống nhau | Bánh tráng Mỹ Lồng pha nước cốt dừa, nướng ăn; bánh tráng Thuận Hưng bên Cần Thơ mỏng để cuốn, hai thứ khác hẳn |
| Cốm dẹp là món ăn vặt quanh năm | Cốm dẹp gắn với mùa nếp mới và lễ Ok Om Bok của người Khmer, trước hết là lễ vật |
| Lò gạch tắt là nghề đã mất | Nhiều lò tắt nhưng nghề chuyển sang gốm mỹ nghệ, giữ lò làm điểm tham quan; người thợ vẫn còn |
Hiểu lầm phần lớn đến từ việc chỉ biết sản phẩm nổi tiếng nhất. Nghề ở miền Tây thường là một chuỗi nghề quanh một nguyên liệu, nên muốn hiểu đúng thì nên hỏi "từ thứ này người ta còn làm ra gì nữa".
Làng hôm nay và chuyện giữ nghề
Đi qua Vĩnh Long mới hôm nay, bạn sẽ thấy nghề đang sống theo ba kiểu. Kiểu thứ nhất là nghề công nghiệp hoá dần: chỉ xơ dừa, thảm xơ dừa, mụn dừa được làm bằng máy trong xưởng, người thợ thành công nhân. Kiểu thứ hai là nghề thủ công giữ được nhờ mùa vụ và lễ hội: cốm dẹp, bánh tét, bánh phồng vẫn đông việc mỗi dịp lễ, Tết. Kiểu thứ ba là nghề sống nhờ khách: lò gạch cũ, xưởng mỹ nghệ dừa mở cửa cho khách xem.
Mỗi kiểu có cái giá riêng. Nghề vào máy thì giữ được thu nhập nhưng mất dần tay nghề cũ. Nghề theo mùa thì vất vả, trẻ ít theo. Nghề sống nhờ khách thì giữ được hình hài nhưng phụ thuộc lượng khách. Người giữ nghề ở đây thường kết hợp cả ba: làm hàng cho xưởng quanh năm, làm bánh mùa Tết, tiếp khách vào cuối tuần.
Nếu bạn ghé, nên hỏi chủ nhà trước khi vào khu làm. Ở lò gạch, đứng xa cửa lò đang nung; ở xưởng dừa, tránh khu máy đánh xơ; ở nơi giã cốm, đứng ngoài tầm chày. Trẻ nhỏ cần người lớn giữ tay. Và nhớ rằng với nghề theo mùa lễ của người Khmer, đó trước hết là việc của cộng đồng, khách xem với lòng tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Long mới gồm những tỉnh cũ nào?
Từ năm 2025, Vĩnh Long mới gồm Vĩnh Long cũ, Bến Tre cũ và Trà Vinh cũ. Vì vậy hồ sơ làng nghề của tỉnh bao gồm cả vùng gạch gốm ven sông Cổ Chiên, xứ dừa ba cù lao và các phum sóc Khmer vùng Trà Vinh cũ.
Làng bánh tráng Mỹ Lồng khác các làng bánh tráng khác ở điểm nào?
Bánh tráng Mỹ Lồng ở vùng Bến Tre cũ thường pha nước cốt dừa, rắc mè, dùng để nướng ăn nên béo và thơm. Đây là kiểu bánh khác với bánh tráng mỏng để cuốn của nhiều làng khác ở miền Tây và miền Trung.
Cốm dẹp của người Khmer được làm thế nào?
Nếp non vừa gặt được rang trong chảo cho vừa chín rồi đổ ngay vào cối giã cho dẹp hạt, làm liên tục khi hạt còn nóng. Cốm dẹp gắn với mùa nếp mới và là lễ vật quen thuộc trong lễ Ok Om Bok vào rằm tháng mười âm lịch.
Vùng gạch gốm Mang Thít hiện ra sao?
Nhiều lò gạch thủ công ở vùng Mang Thít đã tắt do gạch công nghiệp và yêu cầu về khói lò. Một phần lò được giữ lại làm nơi khách đến xem, một phần chuyển sang gốm mỹ nghệ. Hình ảnh những lò vòm ven sông vẫn là dấu ấn của Vĩnh Long.
Học sinh làm bài tìm hiểu làng nghề Vĩnh Long nên chia bố cục thế nào?
Cách dễ trình bày nhất là chia theo ba vùng cũ: Vĩnh Long cũ với gạch gốm đỏ, Bến Tre cũ với nghề dừa và bánh gạo, Trà Vinh cũ với nghề theo mùa lễ của người Khmer. Mỗi phần nêu nghề, nguyên liệu, công đoạn chính và tình hình hôm nay.
Kẹo dừa có phải nghề chính của Bến Tre cũ không?
Kẹo dừa nổi tiếng nhưng chỉ là một nhánh trong chuỗi nghề quanh cây dừa. Nhiều hộ sống bằng chỉ xơ dừa, thảm xơ dừa, đồ mỹ nghệ từ gáo dừa và thân dừa, cùng các nghề chế biến cơm dừa, nước dừa.