Điều đáng biết nhất về làng nghề Cà Mau là nghề ở đây sinh ra từ hai cánh rừng và một bờ biển: rừng tràm U Minh cho nghề gác kèo ong lấy mật, rừng đước ngập mặn cho nghề đốt than đước, những hàng dừa nước ven kênh cho nghề chằm lá, còn biển cho nghề đóng tàu cá, làm khô, làm muối. Từ năm 2025, Cà Mau mới gồm thêm Bạc Liêu cũ, kéo dài dải nghề biển và nghề muối dọc bờ Đông.
Ít có tỉnh nào mà nghề thủ công gắn với rừng chặt như vậy. Nhiều nghề ở đây không có "làng" theo nghĩa một cụm nhà cùng làm, mà là những gia đình ở rìa rừng, theo nghề cha ông nhiều đời. Hồ sơ dưới đây kể từng nghề, kèm cách nghề đổi thay khi rừng được giữ gìn chặt hơn.
Nghề nào, sinh ra từ đâu: bảng tra nhanh
Bảng dưới xếp những nghề tiêu biểu của Cà Mau mới theo nơi chúng sinh ra. Cách xếp này giúp bạn hiểu vì sao nghề nằm ở chỗ đó.
| Nghề | Nguyên liệu từ | Vùng | Sản phẩm | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Gác kèo ong | Rừng tràm | U Minh Hạ | Mật ong rừng, sáp ong | Mùa tràm trổ bông |
| Đốt than đước | Rừng đước trồng | Vùng ngập mặn ven biển | Than đước | Theo đợt khai thác được phép |
| Chằm lá | Cây dừa nước ven kênh | Khắp vùng kênh rạch | Tấm lá lợp nhà, vách | Mùa khô |
| Đóng, sửa tàu cá | Gỗ, sắt | Ven các cửa sông | Tàu cá, ghe | Trước mùa biển |
| Làm khô, tôm khô | Biển, đầm tôm | Ven biển | Khô cá, tôm khô | Mùa nắng |
| Làm muối | Nước biển | Vùng Bạc Liêu cũ | Muối hạt | Mùa khô |
Nhìn bảng, có thể thấy gần như mọi nghề đều phụ thuộc vào mùa khô. Mùa mưa ở Cà Mau kéo dài, nên những tháng nắng là lúc cả vùng tất bật: phơi khô, phơi muối, chằm lá, sửa tàu.
Gác kèo ong: một cách lấy mật mà không phá tổ
Gác kèo là nghề riêng của vùng rừng tràm U Minh. Thay vì đi tìm tổ ong khoái trong rừng rồi phá tổ, người ta đặt sẵn những thanh gỗ để ong tự tới làm tổ. Trình tự dưới đây là cách làm theo lời người gác kèo kể lại.
- Chọn chỗ. Người gác kèo đi rừng, xem hướng gió, độ trống của tán, đường ong bay để chọn chỗ đặt kèo. Chỗ tốt là bí quyết của từng nhà.
- Làm kèo. Kèo là một thanh gỗ hoặc thân tràm thẳng, dài vừa sức, đẽo gọn.
- Gác kèo. Kèo được gác nghiêng, một đầu tựa vào cọc hoặc cây, đầu kia thấp hơn, ở độ cao và hướng mà ong ưa. Một người có thể gác hàng chục kèo rải trong rừng.
- Chờ ong về. Khi tràm trổ bông, ong khoái bay về chọn kèo làm tổ. Có kèo ong về, có kèo trống cả mùa.
- Ăn ong. Người trong nghề gọi việc lấy mật là "ăn ong". Họ dùng bó đuốc tạo khói nhẹ cho ong dạt ra, rồi cắt phần tổ chứa mật, chừa lại phần có ong non để ong tiếp tục làm tổ.
- Lọc mật. Phần sáp chứa mật được vắt, để lắng cho trong; sáp ong cũng được giữ lại.
Cái hay của gác kèo là nó không phá tổ, cũng không chặt cây. Ong được giữ, rừng được giữ, mật vẫn có. Nhiều người coi đây là một trong những nghề rừng hài hoà nhất của miền Tây.
Người gác kèo và lệ của rừng tràm
Sáng sớm, người gác kèo chống xuồng vào con rạch nhỏ, nước đen màu lá tràm. Ông dừng xuồng, đứng im nghe. Tiếng ong vo ve đâu đó trên cao. Ông lần theo tiếng ấy, rẽ cỏ đi vài chục bước, ngẩng lên: dưới cây kèo gác từ tháng trước, một tảng tổ vàng sậm đã lớn bằng cái nón.
Nghề gác kèo có những lệ riêng truyền miệng. Người đi ăn ong thường kiêng ồn ào, không đi đông, không mặc màu sặc sỡ; trước mùa, nhiều nhà có lệ cúng đơn giản để nhớ ơn rừng và người đi trước. Họ cũng giữ nhau một quy ước ngầm: kèo của ai người ấy lấy, không ai lấy mật ở kèo của người khác.
Người gác kèo phải biết rừng như biết nhà mình. Họ đọc được mùa bông tràm, đoán được tổ nào đã đủ mật, biết lúc nào nên để yên cho đàn ong lớn. Kinh nghiệm ấy truyền trong gia đình, cha dắt con vào rừng từ khi còn nhỏ, đứng xa nhìn trước khi được phụ.
Ngày nay, việc vào rừng tràm gác kèo được quản lý theo quy định bảo vệ rừng, người làm nghề phải có phép. Một số nơi kết hợp gác kèo với du lịch sinh thái, cho khách đi xuồng xem từ xa. Đó là cách nghề vừa giữ được người làm, vừa giữ được rừng.
Chằm lá dừa nước và lò than đước
Dọc các con kênh ở Cà Mau, cây dừa nước mọc thành hàng dày. Lá dừa nước là vật liệu lợp nhà truyền thống của miền Tây. Nghề chằm lá là đem lá xếp so le lên một cây nẹp, rồi dùng lạt khâu, chằm lại thành từng tấm. Người chằm giỏi làm nhanh, tấm lá đều, khít, lợp lên mái không dột.
Nhà lá giờ ít dần, nhường chỗ cho mái tôn, mái ngói. Nhưng lá dừa nước vẫn có chỗ trong những quán ven sông, nhà nghỉ sinh thái, chuồng trại, nên nghề chằm lá chưa mất. Người chằm phần lớn là phụ nữ lớn tuổi, làm trong mùa khô khi lá phơi được.
Ở rừng đước ven biển, nghề đặc trưng là đốt than đước. Gỗ đước từ rừng trồng, khai thác theo đợt được phép, cắt khúc xếp vào những lò hình vòm bằng đất sét, đốt và ủ trong thời gian dài, theo lời thợ lò thường khoảng một tháng mỗi mẻ. Than đước cháy đượm, ít khói, từng được ưa chuộng khắp vùng.
Nghề than đước có chuyện dài riêng, từ cách xây lò tới cách đọc màu khói; hồ sơ riêng về lò than đước trên trang này kể kỹ. Ở đây chỉ cần biết: than đước và gác kèo ong là hai nghề rừng làm nên tên gọi của Cà Mau.
Nghề biển: đóng tàu, làm khô và vùng muối Bạc Liêu cũ
Cà Mau có ba mặt giáp biển, và nghề biển ở đây nuôi nhiều gia đình hơn mọi nghề khác. Ven các cửa sông lớn là những xưởng đóng và sửa tàu cá. Tàu gỗ ngày trước đóng hoàn toàn bằng tay, thợ cả nhìn lườn tàu mà biết tàu có cân hay không; nay nhiều xưởng chuyển sang vỏ sắt, nhưng việc sửa tàu gỗ vẫn còn.
Nghề làm khô, làm tôm khô đi theo nghề biển và nghề nuôi tôm. Cá tươi được làm sạch, ướp, phơi trên những giàn tre dưới nắng; tôm luộc, phơi, rồi đập cho tróc vỏ. Đây là nghề ăn uống nên chỉ nêu ngắn; điều đáng ghi là cảnh những giàn phơi bạc trắng nối nhau dọc bờ là một phần khung cảnh của Cà Mau.
Vùng Bạc Liêu cũ có đồng muối nổi tiếng, nơi người làm muối phơi nước biển trên những ô ruộng nén chặt, cào muối thành đống trắng vào mùa khô. Nghề muối đã có bài riêng ở nơi khác. Bạc Liêu cũ còn có nghề làm bánh của người Hoa, người Khmer trong vùng, cùng các nghề nuôi tôm, nuôi cua theo con nước ven biển.
Gộp lại, Cà Mau mới là tỉnh mà nghề biển, nghề rừng và nghề muối gối lên nhau. Người làm nghề ở đây quen nhìn trời, nhìn con nước để biết hôm nay làm gì.
Hiểu lầm phổ biến về nghề ở Cà Mau
Những câu dưới đây hay gặp khi người ta nói về nghề của vùng đất cuối trời. Cột bên phải ghi điều gần với thực tế hơn, theo lời người làm nghề và ghi chép phổ biến.
| Hiểu lầm | Điều đúng hơn |
|---|---|
| Mật ong U Minh là mật ong nuôi trong thùng | Mật gác kèo là của ong khoái hoang dã tự về làm tổ trên kèo gác trong rừng tràm; người chỉ tạo chỗ cho ong |
| Gác kèo là phá tổ ong rừng | Người gác kèo cắt phần tổ chứa mật, chừa lại ong non để đàn ong tiếp tục sống và làm tổ |
| Than đước là đốt rừng ngập mặn | Than hiện làm từ gỗ rừng trồng khai thác theo lô và theo phép, sau đó trồng lại |
| Nhà lá là nhà nghèo, nghề chằm lá đã mất | Lá dừa nước vẫn được dùng cho quán ven sông, nhà nghỉ sinh thái, chuồng trại; nghề chằm lá vẫn còn người làm |
| Cà Mau chỉ có nghề biển | Ngoài nghề biển còn nghề rừng tràm, nghề rừng đước và nghề muối của Bạc Liêu cũ |
Phần lớn những hiểu lầm này đến từ việc chỉ biết sản phẩm mà không biết người làm ra nó sống thế nào. Với học sinh làm bài tìm hiểu địa phương, cách trình bày dễ nhất là chia nghề Cà Mau theo ba nguồn: rừng tràm, rừng đước và biển, rồi nêu cho mỗi nguồn một nghề tiêu biểu kèm công đoạn chính.
Làng hôm nay và đến thăm cho phải phép
Nghề ở Cà Mau hôm nay chịu ảnh hưởng mạnh của chuyện giữ rừng và chuyện nước biển. Rừng tràm, rừng đước được bảo vệ chặt hơn, nên nghề gác kèo, nghề than chỉ làm trong khuôn khổ được phép, số người làm thu hẹp. Nước mặn xâm nhập, đất sạt lở ven biển cũng làm đổi sinh kế của nhiều xóm. Nhiều người trẻ đi làm xa, người già ở lại giữ nghề.
Nhưng cũng chính vì rừng được giữ mà những nghề như gác kèo, chằm lá có thêm giá trị: chúng thành một phần của câu chuyện về rừng ngập mặn, được khách tìm đến để hiểu. Một số gia đình đưa khách đi xuồng xem kèo ong từ xa, xem chằm lá, kể chuyện rừng.
Khi đi xem gác kèo, bạn mặc áo dài tay, đi theo người dẫn, đứng xa tổ và không tự lại gần ong. Ở lò than, không vào trong lò, đứng xa cửa lò đang ủ vì khói và hơi nóng. Ở xưởng tàu, tránh khu hàn, khu cưa. Trẻ em đi cùng cần người lớn giữ suốt thời gian. Rừng là nơi sống của người khác và của muôn loài; giữ yên lặng là cách đơn giản nhất để tỏ ra phải phép.
Câu hỏi thường gặp
Cà Mau mới gồm những vùng nào?
Từ năm 2025, Cà Mau mới gồm Cà Mau cũ và Bạc Liêu cũ. Hồ sơ làng nghề của tỉnh vì thế gồm nghề rừng tràm U Minh, nghề rừng đước ven biển, nghề biển ở các cửa sông và vùng muối của Bạc Liêu cũ.
Gác kèo ong khác nuôi ong lấy mật ở điểm nào?
Nuôi ong là đặt thùng, chăm đàn ong tại một chỗ. Gác kèo là đặt những thanh gỗ nghiêng trong rừng tràm để ong khoái hoang dã tự về làm tổ, rồi lấy phần mật và chừa lại ong non để đàn tiếp tục sống. Ong vẫn là ong rừng.
Chằm lá dừa nước là làm gì?
Chằm lá là xếp lá dừa nước so le lên một cây nẹp rồi khâu bằng lạt thành từng tấm để lợp mái, che vách. Đây là nghề quen thuộc của miền Tây, nay ít nhà lá hơn nhưng vẫn được dùng cho quán ven sông, nhà nghỉ sinh thái và chuồng trại.
Vì sao nghề gác kèo và đốt than đước bị thu hẹp?
Rừng tràm và rừng đước ở Cà Mau được bảo vệ chặt hơn, việc vào rừng và khai thác gỗ phải theo quy định. Vì thế hai nghề chỉ được làm trong khuôn khổ cho phép và số người làm ít đi, dù vẫn được giữ như một phần văn hoá vùng rừng.
Có nên đưa trẻ em đi xem gác kèo ong không?
Có thể nếu đi cùng người dẫn quen rừng, trẻ mặc áo dài tay và luôn có người lớn giữ bên cạnh. Chỉ nên đứng xa xem tổ, không lại gần, không la hét. Trẻ có tiền sử dị ứng với ong đốt thì không nên đi.