GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Nghề thủ công từ cây dừa ở Bến Tre: se chỉ xơ, mài gáo và bó chổi cọng dừa

Hồ sơ nghề dừa ở Bến Tre cũ, nay thuộc Vĩnh Long: se chỉ xơ dừa, dệt thảm, mài gáo làm đồ mỹ nghệ, bó chổi cọng dừa, đan lá và đời sống xóm thợ.

Coconut husks piled beside a riverside shed while women twist golden coir fibre into rope on a simple wooden spinning wheel, overhead view, warm afternoon light

Điều đáng biết nhất về nghề dừa ở Bến Tre cũ là gần như không bộ phận nào của cây dừa bị bỏ đi: vỏ trái được đánh thành xơ rồi se chỉ, dệt thảm; gáo được mài, khắc thành chén, muỗng, đồ trang trí; cọng lá bó thành chổi; thân cây xẻ thành gỗ. Mỗi bộ phận nuôi một nghề, và cả vùng ba cù lao, nay thuộc Vĩnh Long, sống bằng chuỗi nghề ấy.

Kẹo dừa là món ai cũng biết, nhưng chỉ là một nhánh nhỏ. Hồ sơ này đi theo cây dừa từ gốc tới ngọn, kể những nghề thủ công ít được nhắc hơn, từng công đoạn làm ra, và đời sống của những xóm thợ dọc sông hôm nay.

Một cây dừa, bao nhiêu nghề

Người Bến Tre cũ hay nói vui: cây dừa là "cây không bỏ thứ gì". Danh sách dưới đây đi theo từng bộ phận của cây, kèm nghề tương ứng.

  • Nước và cơm dừa: nghề làm kẹo dừa, nấu dầu dừa, làm thạch dừa, sấy cơm dừa. Đây là nhóm nghề ăn uống, chỉ nêu cho đủ.
  • Vỏ trái (xơ dừa): đánh tơi thành xơ, se chỉ, bện dây, dệt thảm, dệt lưới xơ dừa; phần bụi vụn thành mụn dừa làm giá thể trồng cây.
  • Gáo dừa: mài, khắc làm chén, muỗng, vá, hộp, đèn, đồ trang trí; gáo vụn đốt thành than gáo.
  • Lá dừa: đan giỏ, đan mái che, làm đồ chơi dân gian cho trẻ như con châu chấu, con cá bằng lá.
  • Cọng lá (sống lá): tước ra từng que, bó thành chổi cọng dừa, đan thành giỏ, khay.
  • Thân dừa: cây già xẻ ván làm đồ gỗ, cột, cầu khỉ; gỗ dừa có vân lốm đốm rất riêng.

Chính sự đa dạng này làm nên đặc điểm của nghề ở xứ dừa: không có một "làng nghề" duy nhất mà là một mạng lưới hộ làm, mỗi nhà một khâu, nối với nhau qua người gom hàng và những chiếc ghe chở nguyên liệu dọc kênh.

Vì sao dừa tụ về ba cù lao

Bến Tre cũ là ba cù lao lớn kẹp giữa các nhánh sông Tiền đổ ra biển: cù lao An Hoá, cù lao Bảo và cù lao Minh. Đất giồng cát pha phù sa, nước ngọt xen lợ, nắng nhiều, là điều kiện cây dừa ưa. Theo lời người già, từ thời khẩn hoang, người ta đã trồng dừa quanh nhà, dọc bờ mương để giữ đất, lấy nước uống, lấy lá lợp nhà.

Dần dần, dừa từ cây trong vườn thành cây chủ lực của cả vùng. Những vườn dừa nối nhau, những con rạch hai bên rợp bóng dừa thành hình ảnh quen thuộc nhất của xứ này. Khi có nhiều dừa, người ta nghĩ cách dùng hết từng phần, và nghề thủ công từ dừa ra đời từ chính sự tiết kiệm ấy.

Xứ dừa cũng có lệ nhớ ơn cây dừa và người đi trước theo cách riêng. Lễ hội Dừa được tổ chức ở đây trong những năm gần đây, nơi các nghề từ dừa được bày ra, người ta thi làm đồ từ dừa. Đó là một lễ hội mới, nhưng nói lên cách người địa phương tự hào về cây của mình.

Những năm hạn mặn, nước biển lấn sâu vào sông, vườn dừa cũng bị ảnh hưởng. Người làm nghề dừa vì thế rất nhạy với chuyện nước, chuyện mùa; năm dừa ít trái, nghề xơ, nghề gáo cũng thiếu nguyên liệu.

Từ vỏ dừa tới sợi chỉ xơ: các công đoạn

Chỉ xơ dừa là sản phẩm nuôi nhiều hộ nhất trong chuỗi nghề dừa. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; nhiều khâu nay đã có máy, nhưng thứ tự vẫn như cũ.

  1. Gom vỏ. Vỏ dừa khô từ các lò kẹo, lò cơm dừa, nhà vườn được gom về bằng ghe, chất thành đống lớn.
  2. Ngâm, làm mềm. Vỏ được ngâm nước hoặc tưới cho mềm để xơ dễ tách. Ngày trước người ta ngâm dưới mương nhiều ngày.
  3. Đánh xơ. Vỏ đưa qua máy đánh, xơ dài tách ra, phần bụi vụn rơi xuống thành mụn dừa. Trước khi có máy, khâu này làm bằng tay, đập bằng chày.
  4. Phơi, làm sạch. Xơ được phơi trên sân, giũ cho sạch bụi, phân loại xơ dài, xơ ngắn.
  5. Se chỉ. Xơ dài được se thành sợi trên guồng quay tay hoặc máy se. Hai người phối hợp: một người quay, một người nhả xơ đều tay.
  6. Bện, dệt. Sợi chỉ được bện thành dây, hoặc dệt thành thảm chùi chân, lưới xơ dừa dùng để chống xói mòn đất.

Khâu se chỉ là chỗ thấy rõ tay nghề. Nhả xơ không đều thì sợi chỗ to chỗ nhỏ, bện ra dây yếu. Những người se lâu năm làm đều như máy, vừa làm vừa nói chuyện mà sợi vẫn không lệch.

Gáo dừa thành đồ mỹ nghệ

Gáo dừa cứng, có vân, mài lên bóng như sừng. Từ thứ ngày trước chỉ để đốt hoặc làm cái vá múc nước, thợ xứ dừa làm ra chén, muỗng, đũa, hộp, đèn, đồ trang trí, cả nút áo. Nghề này cần tay khéo hơn nghề xơ, và có nhiều người trẻ theo hơn vì sản phẩm đẹp, dễ bán cho khách.

Trong xưởng nhỏ sau nhà, người thợ trẻ kẹp một nửa gáo dừa vào bàn mài, nghiêng tay đều cho lớp vỏ xơ tróc ra, lộ màu nâu sẫm. Bụi gáo bay lên mịn như bột, bám lên tóc, lên cánh tay. Bên cạnh, một khay chén gáo đã mài xong xếp úp, chờ quét dầu cho bóng.

Các bước chính gồm chọn gáo đều, dày; cưa theo hình cần làm; mài sạch xơ và vỏ ngoài; mài tinh cho nhẵn; có khi khắc, khảm thêm hoa văn; cuối cùng quét dầu dừa hoặc sơn bóng an toàn thực phẩm nếu dùng để đựng đồ ăn. Gáo dày, già cho sản phẩm bền; gáo non dễ nứt.

Nghề gáo có một khó khăn chung với nhiều nghề mỹ nghệ: bụi. Người làm lâu năm đã quen đeo khẩu trang, nhưng xưởng nhỏ trong nhà thì không phải lúc nào cũng đủ thông gió. Khi ghé xưởng, khách nên đứng xa khu mài.

Lá, cọng và thân dừa: những nghề nhỏ của nhà vườn

Chổi cọng dừa là món đồ quen thuộc của nhà quê miền Tây. Người ta tước lá khỏi sống lá, giữ lại cọng, phơi khô rồi bó thành chổi, buộc chặt bằng dây. Nghề này chủ yếu do người lớn tuổi làm lúc rảnh, một buổi có thể bó được vài chục cây. Cọng dừa cũng được đan thành giỏ, khay, đồ đựng trái cây.

Lá dừa thì đan mái che, đan giỏ đựng hàng, và đan thành đồ chơi cho trẻ: con châu chấu, con cá, chiếc kèn lá. Nhiều người lớn tuổi ở xứ dừa vẫn nhớ cách đan, và đây là một trong những thứ khách nhỏ tuổi thích được học nhất khi ghé nhà vườn.

Thân dừa già, không còn cho trái, được đốn xẻ làm ván. Gỗ dừa có vân lốm đốm, cứng ở vỏ ngoài, mềm ở lõi, dùng làm cột, cầu, đồ gia dụng, đồ trang trí. Thợ mộc gỗ dừa phải biết chỗ nào của thân dùng được cho việc gì, vì độ cứng thay đổi từ ngoài vào trong.

Kẹo dừa thì như đã nói, là nghề ăn uống nổi tiếng của vùng Mỏ Cày, với cảnh nấu nước cốt dừa và mạch nha trong chảo lớn, rồi cán, cắt, gói tay. Câu chuyện ấy dành cho mục làng nghề ẩm thực.

Nghề dừa xưa và nay

Bảng dưới ghi lại những đổi thay mà người làm nghề dừa hay kể khi được hỏi chuyện. Không có cột nào hơn cột nào; đó chỉ là hai cách sống của cùng một nghề.

KhâuNgày trướcHôm nay
Tách xơNgâm vỏ dưới mương nhiều ngày, đập bằng chàyMáy đánh xơ, làm nhanh, phần mụn dừa được thu lại
Se chỉGuồng quay tay, hai người phối hợpMáy se trong xưởng; guồng tay còn ở vài nhà lớn tuổi
Đồ gáoVá múc nước, gáo uống nước trong nhàChén, muỗng, đèn, đồ trang trí làm cho khách và hàng đi xa
Chổi cọng dừaNhà nào cũng tự bó để dùngBó để bán, người gom hàng đi ghe thu về
Người làmCả nhà cùng làm lúc nông nhànCông nhân xưởng, người già và một số người trẻ mở xưởng mỹ nghệ

Điều đáng chú ý là phần bỏ đi ngày trước, như mụn dừa, gáo vụn, nay lại thành hàng có giá trị. Nghề dừa đi đúng theo cái tinh thần ban đầu của nó: không bỏ thứ gì. Người trẻ trở về làm nghề thường bắt đầu từ chính những thứ ông bà từng đem đốt.

Với học sinh làm bài tìm hiểu địa phương về Vĩnh Long mới, nghề dừa của Bến Tre cũ là đề tài dễ triển khai: chọn một bộ phận của cây dừa, kể nghề làm ra gì, công đoạn chính, và đổi thay từ thời ông bà tới nay.

Xóm thợ hôm nay và chuyện giữ nghề

Nghề dừa ở Bến Tre cũ hôm nay chia làm hai. Một bên là những xưởng lớn làm chỉ xơ, thảm, mụn dừa bằng máy, hàng đi nhiều nước vì được xem là vật liệu thân thiện môi trường. Người làm ở đó là công nhân, làm theo ca. Một bên là những xóm thợ nhỏ làm đồ mỹ nghệ, bó chổi, se chỉ thủ công, làm theo đơn của người gom hàng và bán cho khách.

Bên thứ hai mới là nơi giữ tay nghề cũ. Ở đó, người già vẫn se chỉ bằng guồng tay, người trẻ mở xưởng gáo dừa, đưa sản phẩm lên mạng. Nghề không chết, nhưng cũng không còn là việc của cả nhà như xưa.

Nếu bạn ghé những xóm thợ dừa, hãy hỏi trước khi vào xưởng, đứng xa máy đánh xơ và bàn mài, không tự thao tác máy. Trẻ em cần người lớn giữ, nhất là gần mép rạch và đống vỏ dừa cao. Đi vào mùa khô, khi sân phơi đầy xơ vàng, là lúc thấy rõ nhất nhịp sống của nghề.

Câu hỏi thường gặp

Nghề thủ công từ cây dừa ở Bến Tre cũ gồm những nghề nào?

Gồm se chỉ xơ dừa, bện dây, dệt thảm và lưới xơ dừa, mài gáo làm chén, muỗng và đồ trang trí, bó chổi cọng dừa, đan lá, xẻ thân dừa làm đồ gỗ. Ngoài ra còn các nghề ăn uống như kẹo dừa, dầu dừa, thạch dừa.

Bến Tre cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ năm 2025, Bến Tre cũ nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, cùng với Vĩnh Long cũ và Trà Vinh cũ. Người làm nghề vẫn quen gọi sản phẩm theo tên cũ như chỉ xơ dừa Bến Tre, kẹo dừa Bến Tre.

Chỉ xơ dừa được làm như thế nào?

Vỏ dừa khô được gom về, ngâm cho mềm, đưa qua máy đánh để tách xơ dài, phơi cho sạch rồi se thành sợi trên guồng tay hoặc máy se. Sợi chỉ sau đó được bện thành dây hoặc dệt thành thảm, lưới.

Mụn dừa là gì?

Mụn dừa là phần bụi vụn rơi ra khi đánh vỏ dừa để lấy xơ. Trước đây bị bỏ đi, nay mụn dừa được xử lý và dùng làm giá thể trồng cây, giữ ẩm tốt, là một trong những sản phẩm từ dừa đi xa nhiều nơi.

Đồ gáo dừa có dùng để đựng đồ ăn được không?

Được, nếu gáo được mài sạch và hoàn thiện bằng dầu dừa hoặc lớp phủ an toàn thực phẩm. Đồ gáo nên rửa nhẹ, để khô thoáng, tránh ngâm nước lâu để không nứt và không mốc.

Ghé xóm thợ dừa có cho trẻ em tập làm được không?

Trẻ có thể tập đan lá dừa thành con châu chấu, con cá dưới sự hướng dẫn của chủ nhà, vì việc này an toàn. Còn khu máy đánh xơ, bàn mài gáo thì trẻ phải đứng xa và luôn có người lớn giữ bên cạnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138