Điều đáng biết nhất về nghề mùa nước nổi ở miền Tây là cả một hệ thống nghề thủ công mọc lên chỉ để phục vụ vài tháng nước lớn mỗi năm: đan lọp, làm lờ, làm trúm, may dớn, đan lưới, sửa xuồng. Ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp, khi ruộng ngập trắng, người ta không ngồi chờ nước rút mà chuyển sang bắt cá, và những thứ đồ nghề đó được làm tay ngay trong xóm.
Hồ sơ này kể về những nghề ấy: đồ nghề nào bắt con gì, một cái lọp ra đời thế nào, chợ đồ nghề trước mùa nước nhộn nhịp ra sao, lệ giữ nguồn cá của người đi trước, và vì sao nghề đang thưa dần. Không có làng nghề mang tên riêng nào ở đây; nghề nằm trong từng xóm ven đồng.
Mùa nước nổi với người làm nghề
Mỗi năm, nước từ thượng nguồn sông Mê Kông đổ về, tràn qua vùng đầu nguồn, ngập những cánh đồng thấp. Người miền Tây gọi đó là mùa nước nổi, hoặc mùa nước lên. Mùa này thường kéo dài vài tháng, đỉnh nước rơi vào khoảng giữa mùa mưa, tuỳ năm cao thấp khác nhau.
Với nông dân, đó là mùa nghỉ ruộng. Với người làm nghề cá đồng, đó là mùa chính. Cá linh theo nước về, cá lóc, cá rô, cá trê, tôm tép tràn ra đồng ngập. Người ta đặt lọp, đặt dớn, giăng lưới, câu cắm. Ai không đi bắt thì làm đồ nghề cho người đi bắt.
Chính vì vậy, trước mùa nước vài tháng, các xóm ven đồng đã bắt đầu rộn tiếng chẻ tre, vót nan. Người già ngồi đan lọp dưới hiên, người trẻ chở tre về, đàn bà may lưới, sửa dớn. Đồ nghề làm xong được chất lên xuồng, chở đi các chợ hoặc bán ngay cho người trong xóm.
Mùa nước nổi vì thế không phải mùa thất nghiệp như người ngoài hay nghĩ. Nó là một mùa nghề khác, với nhịp riêng, kéo cả xóm vào cùng một việc. Chính những chiếc lọp, chiếc dớn ấy đã nuôi bao thế hệ người đầu nguồn qua những tháng ruộng ngập, và là một phần của cách người miền Tây chọn sống thuận theo con nước thay vì chống lại nó.
Đồ nghề mùa nước: làm bằng gì, bắt con gì
Bảng dưới gom những đồ nghề quen thuộc của mùa nước nổi. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng; đây là cách gọi phổ biến ở miền Tây.
| Đồ nghề | Làm bằng | Hình dáng, cách dùng | Thường bắt |
|---|---|---|---|
| Lọp | Nan tre, trúc | Ống dài, có hom ở miệng để cá vào không ra; đặt nằm dưới nước | Cá đồng, lươn |
| Lờ | Nan tre | Giống lọp, thường đặt ở chỗ nước chảy | Cá, tôm |
| Trúm | Ống tre hoặc nan đan | Ống nhỏ có hom, đặt mồi | Lươn |
| Dớn | Lưới căng trên cọc tre | Hàng lưới dài dẫn cá vào túi lưới cuối | Cá linh, cá đồng |
| Lưới giăng | Sợi lưới, phao, chì | Giăng ngang dòng nước | Nhiều loại cá |
| Câu cắm | Cần tre, dây, lưỡi câu | Cắm dọc bờ ruộng ngập, mồi nhỏ | Cá lóc, cá trê |
Phần lớn những đồ nghề này đều làm tay. Lọp, lờ, trúm làm từ tre, ai khéo tay đều làm được; dớn và lưới thì cần biết đan, biết vá lưới. Người làm giỏi một thứ thường làm thêm thứ khác, và nhiều nhà vừa làm đồ nghề vừa đi đặt.
Một cái lọp ra đời thế nào
Lọp là đồ nghề tiêu biểu nhất của mùa nước nổi. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; mỗi người thợ có tay riêng ở khâu làm hom.
- Chọn tre. Chọn tre già, thẳng, không sâu. Tre non vót nan dễ gãy, dùng không bền.
- Chẻ, vót nan. Tre được cưa khúc, chẻ thành nan nhỏ, vót đều tay cho nan trơn, không dằm.
- Phơi nan. Nan phơi vài nắng cho bớt nước, để khi đan không bị co ngót.
- Đan thân. Nan dọc được xếp thành hình ống, nan ngang hoặc dây cột vòng quanh từng đoạn để giữ dáng.
- Làm hom. Hom là phần miệng hình phễu, các nan chụm vào giữa. Cá chui vào dễ, nhưng đầu nan nhọn chụm lại khiến cá không quay ra được. Đây là khâu khó nhất.
- Làm nắp, cột dây. Một đầu lọp có nắp để mở lấy cá; buộc dây để kéo lọp và cột vào cọc.
Người đan lọp lâu năm có thể làm vài cái mỗi ngày. Lọp tốt dùng được nhiều mùa nếu được phơi khô cất kỹ sau mỗi mùa nước. Chiếc hom là chỗ người ta nhìn vào để biết tay thợ: hom đều, nan chụm đúng tâm là lọp bắt cá tốt.
Chợ đồ nghề và xuồng chở lọp
Đầu mùa nước, ở bến chợ một thị trấn đầu nguồn, những chiếc xuồng chở lọp xếp chồng cao hơn đầu người cập vào bờ. Người bán ngồi trên mũi xuồng, người mua đứng dưới bến, cầm từng cái lọp lên nhìn hom, gõ nan. Bên cạnh là những bó lưới mới, những cây cọc tre, mấy thùng chì lưới. Tiếng mặc cả lẫn với tiếng máy xuồng.
Những phiên chợ như vậy chỉ đông trong một khoảng ngắn mỗi năm. Hết đầu mùa, người đã sắm đủ đồ nghề, chợ thưa dần. Người làm đồ nghề vì thế phải tính trước: làm bao nhiêu, làm loại nào, để kịp bán khi nước vừa lên.
Cùng thời gian ấy, các trại xuồng cũng đông việc. Xuồng ba lá được đem ra trét lại, thay ván mục, quét dầu, để sẵn sàng cho mùa đi đồng. Nghề đóng xuồng và sửa xuồng có hồ sơ kỹ hơn ở bài về làng nghề Cần Thơ; ở đây chỉ cần biết mùa nước là mùa bận nhất của những người thợ ấy.
Với người làm nghề, chợ đầu mùa còn là dịp gặp lại nhau, hỏi thăm năm nay nước lên cao hay thấp, nhà ai có thêm người theo nghề, nhà ai đã thôi.
Học đan lọp: từ đứa trẻ chuốt nan tới người thợ làm hom
Ở các xóm ven đồng, ít ai đi học đan lọp ở đâu xa. Trẻ con lớn lên bên cạnh ông bà đang vót nan, chơi với những thanh tre thừa, rồi được giao những việc nhỏ trước: chuốt nan cho trơn, đếm nan, phơi nan. Dần dần, chúng được cho đan thân lọp, phần dễ nhất.
Phần khó nhất là làm hom thì phải chờ nhiều năm. Người thầy, thường là ông hay cha, cầm tay chỉ cách xếp nan chụm vào giữa sao cho đều, cách vót đầu nan đủ nhọn mà không gãy. Hom làm sai thì cá chui vào rồi lại chui ra, cả đêm đặt lọp chẳng được con nào. Người trong nghề nói: thân lọp ai cũng đan được, còn hom thì phải có thầy.
Cách học ấy giống nhiều nghề thủ công khác ở Việt Nam: học bằng mắt, bằng tay, bằng việc làm cạnh người đi trước, không có sách vở. Nó cũng giải thích vì sao khi một thế hệ không còn ai theo, nghề rất khó dạy lại. Không ai nhớ hết những mẹo nhỏ mà người thầy chỉ nói khi ngồi bên cạnh.
Ngày nay, một số trường học, nhà văn hoá ở vùng đầu nguồn tổ chức buổi cho học sinh tìm hiểu đồ nghề mùa nước, xem người già đan lọp. Những chiếc lọp, chiếc trúm cũng được trưng ở các nhà trưng bày địa phương, như một phần ký ức của vùng đất sống chung với lũ.
Lệ giữ nguồn cá và chuyện con nước đổi thay
Người đi trước có nhiều lệ giữ nguồn cá, truyền miệng trong xóm. Không đặt lọp chặn hết lối đi của cá, chừa đường cho cá đi đẻ. Không dùng lưới mắt quá nhỏ bắt cả cá con. Không bắt cá vào những ngày cá đang đẻ trứng ở một số vùng. Những lệ ấy không ghi thành văn, nhưng người làm nghề lâu năm đều thuộc.
Ngày nay, các hình thức đánh bắt tận diệt như dùng xung điện, dùng lưới mắt quá nhỏ bị cấm theo quy định. Người làm nghề truyền thống thường là những người phản đối các cách đánh bắt ấy mạnh nhất, vì họ thấy rõ nhất cá đồng ít đi.
Con nước cũng đổi thay. Những năm gần đây, nhiều người kể mùa nước nổi không còn lên cao như xưa, có năm nước rất thấp. Các nguyên nhân được nhắc tới nhiều là thay đổi dòng chảy ở thượng nguồn và hệ thống đê bao giữ lúa vụ ba. Cá ít đi, nghề bắt cá thưa dần, kéo theo nghề làm đồ nghề.
Nhiều người làm lọp, làm dớn nay đã chuyển sang nghề khác, hoặc đi làm xa. Người còn giữ nghề phần lớn đã có tuổi, làm vì quen tay và vì vẫn còn người cần.
Đến xem nghề mùa nước cho phải phép
Mùa nước nổi là thời gian nhiều người tìm về vùng đầu nguồn để ngắm đồng nước, đi xuồng, ăn cá linh, bông điên điển. Nếu bạn muốn xem người dân đặt lọp, thăm dớn, hãy nhớ đó là sinh kế của họ. Đi cùng người địa phương, hỏi trước khi xuống xuồng theo.
Về an toàn, luôn mặc áo phao khi đi xuồng trên đồng ngập, kể cả khi bạn biết bơi; nước đồng sâu và có nhiều cọc, lưới chìm. Không tự kéo lọp, mở dớn hay gỡ lưới của người khác. Trẻ em đi xuồng phải mặc áo phao và ngồi yên cạnh người lớn suốt chuyến.
Ở những nhà đang đan lọp, bạn có thể ngồi xem, hỏi chuyện về cách làm hom, về những mùa nước cũ. Người làm nghề thường vui khi có người hỏi đúng chỗ. Tránh hỏi giá rồi so sánh, và nếu muốn mang một chiếc lọp nhỏ về làm kỷ niệm, hãy hỏi xem nhà có làm loại ấy không, đừng ép.
Câu hỏi thường gặp
Lọp là gì và dùng để bắt con gì?
Lọp là đồ nghề hình ống đan bằng nan tre, trúc, có hom hình phễu ở miệng để cá vào được mà không ra được. Lọp thường được đặt nằm dưới nước ở ruộng ngập, mương rạch, dùng để bắt cá đồng và lươn trong mùa nước nổi.
Dớn khác lưới giăng ở điểm nào?
Dớn là một hàng lưới dài căng trên cọc tre, dẫn cá đi dọc theo lưới vào túi lưới ở cuối. Lưới giăng thì căng ngang dòng nước để cá mắc vào. Dớn thường dùng để bắt cá linh và cá đồng khi nước lên.
Mùa nước nổi ở miền Tây thường kéo dài bao lâu?
Mùa nước nổi thường kéo dài vài tháng trong mùa mưa, đỉnh nước rơi vào khoảng giữa mùa, tuỳ năm cao thấp khác nhau. Những năm gần đây, nhiều người kể nước không còn lên cao như trước, có năm nước rất thấp.
Vì sao nghề làm đồ nghề bắt cá đang thưa dần?
Nước nổi lên thấp hơn trước, cá đồng ít đi, nhiều nơi làm đê bao trồng lúa vụ ba, và người trẻ đi làm xa. Khi nghề bắt cá thưa, nhu cầu lọp, lờ, dớn cũng giảm, nên số người làm đồ nghề ít dần.
Người làm nghề cá đồng có những lệ giữ nguồn cá nào?
Theo lời truyền trong xóm, không đặt lọp chặn hết lối cá đi, chừa đường cho cá đi đẻ, không dùng lưới mắt quá nhỏ bắt cả cá con. Ngày nay, đánh bắt bằng xung điện và lưới mắt quá nhỏ cũng bị cấm theo quy định.
Đi xuồng xem nghề mùa nước cần chú ý an toàn gì?
Luôn mặc áo phao, kể cả người biết bơi, vì nước đồng sâu và có nhiều cọc, lưới chìm. Đi cùng người địa phương, không tự kéo lọp hay gỡ lưới của người khác. Trẻ em phải mặc áo phao và ngồi yên cạnh người lớn suốt chuyến.