GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Duyên hải Nam Trung Bộ

Làng nghề Phú Yên cũ: bánh tráng Hòa Đa, muối Tuyết Diêm, gốm Quảng Đức

Hồ sơ làng nghề Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk: bánh tráng Hòa Đa, đồng muối Tuyết Diêm, gốm đất nung Quảng Đức, nghề ven đầm vịnh và nghề của người miền núi.

Rows of round rice paper sheets drying on slanted bamboo racks along a sandy village lane, a woman in a conical hat carrying more racks, bright midday sun, wide view

Vùng Phú Yên cũ, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Đắk Lắk, có ba làng nghề đáng biết nhất: làng bánh tráng Hòa Đa với những phên bánh phơi trắng dọc đường cát, đồng muối Tuyết Diêm ở vùng Sông Cầu cũ, và làng gốm đất nung Quảng Đức bên sông. Thêm vào đó là các nghề ven đầm Ô Loan, vịnh Xuân Đài và nghề đan dệt của người miền núi phía tây.

Nghề ở đây nhỏ, không phô trương, phần lớn làm trong sân nhà và đi theo mùa nắng. Hồ sơ này tập trung vào vùng Phú Yên cũ; nghề của các buôn làng cao nguyên Đắk Lắk được kể ở hồ sơ làng nghề Tây Nguyên.

Những nghề làm nên một vùng đất hẹp

Bánh tráng Hòa Đa. Làng bánh tráng ở vùng Tuy An cũ, nổi tiếng với bánh tráng mỏng, dẻo, có loại rắc mè. Phên bánh dựng nghiêng dọc ngõ là hình ảnh quen của làng vào mùa nắng.

Muối Tuyết Diêm. Đồng muối ven biển vùng Sông Cầu cũ, nơi diêm dân phơi nước biển trên ô ruộng, cào muối vào lúc nắng đẹp. Tên làng có chữ "diêm" nghĩa là muối, đủ nói nghề gắn với đất này đã lâu.

Gốm Quảng Đức. Làng gốm đất nung ở vùng Tuy An cũ, xưa làm nồi, trã, ơ, lu, chậu cho cả vùng. Nay ít nhà còn giữ lò, đây là một trong những lò gốm nhỏ dọc duyên hải đang cố giữ nghề.

Nghề ven đầm, ven vịnh. Đầm Ô Loan, vịnh Xuân Đài, đầm Cù Mông nuôi các nghề đan lưới, vá lưới, đóng bè, phơi khô hải sản. Nước mắm Gành Đỏ cũng là cái tên quen của vùng; nghề nước mắm nói chung đã có hồ sơ ở nơi khác.

Đan, dệt vùng núi. Người miền núi phía tây vùng Phú Yên cũ giữ nghề đan gùi, đan nong nia bằng mây tre và dệt vải, gắn với đời sống nương rẫy và nhà sàn.

Một ngày ở làng bánh tráng Hòa Đa

Bánh tráng Hòa Đa làm từ gạo, nước, muối, có loại thêm mè đen. Nghe thì đơn giản, nhưng mỗi khâu cần đôi tay và đôi mắt quen:

  1. Ngâm gạo, xay bột. Gạo ngâm từ chiều hôm trước, sáng sớm xay thành bột nước. Bột loãng hay đặc quyết định bánh mỏng hay dày, người tráng pha theo cảm giác tay.
  2. Nhóm lò. Lò tráng bánh đốt trấu hoặc củi, trên đặt nồi nước có miệng căng vải. Hơi nước bốc đều qua vải là lúc bắt đầu tráng.
  3. Tráng. Múc một vá bột, láng tròn đều trên mặt vải, rắc mè nếu làm bánh mè, đậy nắp vung vài nhịp thở.
  4. Lấy bánh. Dùng ống tre hoặc thanh tre dẹp lăn nhẹ để bóc bánh khỏi mặt vải, trải lên phên.
  5. Phơi. Phên bánh mang ra sân, ra ngõ, dựng nghiêng đón nắng. Phơi vừa một nắng; trời mây là phải canh, mưa bất chợt là cả nhà chạy gom.
  6. Gỡ, xếp, bó. Bánh khô gỡ khỏi phên, xếp chồng đếm theo xấp, bó lại chờ người buôn tới lấy hoặc mang ra chợ.

Mới tảng sáng, trong gian bếp nhỏ đã có hai người ngồi hai bên lò: người tráng không ngẩng đầu, nhịp tay đều như đếm; người bóc bánh vừa lăn ống tre vừa đưa phên ra cửa cho đứa cháu đang chờ sẵn. Đến khi mặt trời lên ngang ngọn dừa thì ngõ đã kín những tấm phên trắng. Lò tráng bánh luôn nóng và có hơi nước sôi, trẻ con đứng xem cần người lớn giữ bên.

Đồng muối Tuyết Diêm: nghề của nắng và gió

Ở vùng Sông Cầu cũ, làng muối Tuyết Diêm nằm sát biển, giữa những ô ruộng muối phẳng như gương. Nghề muối là nghề của nắng: trời càng gắt, gió càng khô, muối càng nhiều hạt. Mùa làm muối thường rơi vào những tháng nắng trong năm, khi mưa còn chưa về.

Công việc của diêm dân bắt đầu bằng việc dẫn nước biển vào các ô chứa, để nước bốc hơi bớt, độ mặn tăng dần qua từng ô. Nước đủ mặn được đưa vào ô kết tinh, nơi mặt ruộng đã được lu lèn phẳng, chắc. Dưới nắng, hạt muối kết dần trên mặt nước; diêm dân chờ đúng lúc, dùng cào gỗ gom muối thành từng đống trắng, rồi gánh hoặc đẩy xe về kho. Muối mới cào cần để ráo nước một thời gian trước khi đem đi.

Nghề muối vất vả và phụ thuộc thời tiết: một trận mưa trái mùa có thể làm tan cả mẻ muối sắp được cào. Giá muối thấp và bấp bênh làm nhiều nhà bỏ ruộng muối chuyển nghề, người làm còn lại phần nhiều đã lớn tuổi. Muối ở đây vẫn được dùng cho các làng làm nước mắm, làm mắm trong vùng, nối hai nghề của biển với nhau. Bức tranh chung các đồng muối Việt Nam đã có ở nơi khác; ở đây chỉ cần nhớ Tuyết Diêm là một trong những làng muối gắn với tên vùng Phú Yên cũ.

Gốm Quảng Đức: lò nhỏ bên sông

Làng gốm Quảng Đức ở vùng Tuy An cũ làm gốm đất nung không men. Xưa mỗi nhà trong vùng đều cần nồi đất nấu cơm, trã kho cá, ơ nấu canh, lu chứa nước, nên lò Quảng Đức đỏ lửa quanh năm, gốm xếp lên xe bò, lên ghe đi bán khắp các chợ. Đất lấy từ những bãi đất sét gần làng, nhào kỹ với cát mịn để gốm chịu lửa, chuốt trên bàn xoay, phơi khô rồi nung bằng rơm, củi.

Khi nồi nhôm, nồi điện vào từng gian bếp, gốm Quảng Đức mất dần chỗ dùng. Một số nhà chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí; số khác bỏ lò. Nghề còn là nhờ những người thợ lớn tuổi và những dịp có người đặt hàng làm đồ nấu ăn truyền thống. Hồ sơ riêng về làng gốm ven biển Nam Trung Bộ đặt Quảng Đức cạnh các lò gốm khác dọc duyên hải để so sánh cách làm. Người lớn tuổi trong vùng vẫn nhắc nồi đất Quảng Đức như một phần ký ức bếp nhà: nồi cơm đất có lớp cháy vàng giòn, trã cá kho để qua đêm vẫn thơm, những thứ mà nồi kim loại không cho lại được.

Hiểu lầm hay gặp về làng nghề Phú Yên cũ

Vùng Phú Yên cũ ít được viết về làng nghề, nên vài hiểu lầm hay lặp lại:

Hiểu lầmĐiều đúng
Bánh tráng Hòa Đa giờ đều làm bằng máyNhiều nhà vẫn tráng tay trên lò hơi, nhất là bánh mỏng và bánh mè; một phần đã dùng máy ở khâu xay bột, sấy
Muối Tuyết Diêm làm quanh nămMuối chỉ làm được vào mùa nắng; mùa mưa ruộng muối nghỉ, diêm dân làm việc khác
Gốm Quảng Đức là gốm men như gốm Bát TràngGốm Quảng Đức là gốm đất nung không men, dùng làm đồ nấu và đồ chứa
Phú Yên cũ nay thuộc Khánh HoàPhú Yên cũ được hợp nhất vào tỉnh Đắk Lắk từ ngày 1/7/2025
Nghề ven đầm chỉ là đánh bắtQuanh đầm vịnh còn có nghề đan lưới, vá lưới, đóng bè, làm khô hải sản, đều là nghề tay

Bảng trên cũng cho thấy đặc điểm chung của nghề vùng này: nhỏ, theo mùa, gắn với một thứ tài nguyên tại chỗ là gạo, nắng, đất sét hay mặt nước đầm.

Nghề của người miền núi phía tây

Phía tây vùng Phú Yên cũ là vùng đồi núi, nơi đồng bào các dân tộc thiểu số sống bằng nương rẫy. Nghề tay của họ gắn với nhu cầu trong nhà và trong buôn: đan gùi đựng lúa, đựng củi; đan nong, nia, rổ để phơi, sàng; dệt vải làm váy áo, chăn đắp. Nan đan lấy từ mây, lồ ô trên rừng, chẻ mỏng, vót nhẵn, có khi hun khói bếp cho bền và lên màu nâu bóng.

Đan gùi là việc của đàn ông nhiều hơn, dệt vải là việc của phụ nữ. Một chiếc gùi đan kỹ có thể dùng nhiều năm, có kiểu gùi đi rẫy, kiểu gùi đẹp dùng khi đi lễ. Các nghề này ngày nay thu hẹp vì đồ nhựa, vải công nghiệp, nhưng vẫn được giữ trong nhiều gia đình và được dạy lại cho lớp trẻ ở một số buôn. Khi đến, hãy hỏi trước khi chụp người đang đan, dệt và đừng gọi những món đồ ấy là "đồ lạ"; với người làm, đó là đồ dùng hằng ngày.

Nghề ven đầm: vá lưới, cạo hà và lệ thờ cá Ông

Quanh đầm Ô Loan và vịnh Xuân Đài, nghề tay của dân biển ít ai để ý mà lại có mặt khắp nơi. Chiều xuống, trên bãi cát trước nhà, mấy người đàn bà ngồi quanh tấm lưới trải dài, con thoi tre trong tay đưa qua đưa lại, nối từng mắt lưới bị cá lớn hay đá ngầm làm rách; đàn ông thì cạo hà, trét lại đáy thúng chai úp ngược bên cạnh. Vá lưới, đan lưới tưởng đơn giản nhưng mắt lưới phải đều cỡ, nút thắt phải chặt mà không rối; người vá giỏi nhìn vết rách là biết nối thế nào cho lưới không bị co. Các làng chài ven đầm còn giữ tục thờ cá Ông, lăng Ông là nơi làng cúng tế mỗi năm, coi đó là lệ của nghề biển. Người đến xem nên giữ ý khi đi qua lăng, hỏi trước khi vào.

Làng nghề hôm nay và đến thăm cho phải phép

Làng bánh tráng sống khoẻ nhất vì bánh tráng vẫn là thứ ăn hằng ngày của người miền Trung. Muối và gốm khó hơn: muối giá thấp, gốm mất chỗ dùng, người trẻ đi làm ở các khu công nghiệp, thành phố. Một số nơi bắt đầu đón khách tham quan, làm thêm sản phẩm nhỏ để bán, nhưng phần lớn làng vẫn sống như cũ, nghề nhỏ trong sân nhà.

Đến làng bánh tráng, đừng đi vào giữa lối phơi và chạm vào phên bánh. Ở đồng muối, chỉ đi trên bờ ruộng, không giẫm vào ô muối đang kết tinh. Ở lò gốm, đứng ngoài khi lò đang nung. Mùa mưa lũ cuối năm nhiều nghề tạm nghỉ, mùa nắng đầu năm đến giữa năm là lúc các làng làm việc nhiều nhất. Lúc ấy cũng là lúc người làng bận nhất, nên một chuyến ghé ngắn, đúng giờ chủ nhà rảnh tay, quý hơn nhiều so với một buổi đứng chắn lối phơi.

Câu hỏi thường gặp

Phú Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Phú Yên cũ được hợp nhất vào tỉnh Đắk Lắk. Các làng nghề như bánh tráng Hòa Đa, muối Tuyết Diêm, gốm Quảng Đức nay đều thuộc tỉnh Đắk Lắk, ở phần duyên hải của tỉnh.

Bánh tráng Hòa Đa khác bánh tráng nơi khác ở điểm nào?

Bánh tráng Hòa Đa được nhớ vì mỏng, dẻo, có loại rắc mè đen, phần nhiều vẫn tráng tay trên lò hơi và phơi nắng tự nhiên. Độ mỏng và độ dẻo đến từ cách pha bột, độ đều tay khi láng bột và một nắng phơi vừa đủ.

Làm muối cần những điều kiện gì?

Làm muối cần nước biển đủ mặn, ruộng muối có nền chắc, phẳng, và nhiều ngày nắng gió khô liên tục. Mùa mưa không làm được muối vì nước mưa làm loãng nước biển và hoà tan hạt muối đã kết tinh.

Gốm Quảng Đức dùng để làm gì?

Gốm Quảng Đức là gốm đất nung không men, xưa dùng làm nồi nấu cơm, trã kho cá, ơ nấu canh, lu chứa nước và chậu. Nay một phần chuyển sang làm chậu cảnh và đồ trang trí.

Đến đồng muối cần chú ý gì?

Chỉ đi trên bờ ruộng, không giẫm vào ô muối đang kết tinh vì sẽ làm bẩn và vỡ mặt ruộng. Muối và nắng gắt rất hại da, mắt; nên đội nón, mang kính và hỏi diêm dân trước khi chụp ảnh người đang làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138