GanLien.comGắn Liền
Làng nghề trung du và miền núi phía Bắc

Làng nghề Phú Thọ: rèn Lý Nhân, đá Hải Lựu, mộc Bích Chu và cạp váy Mường

Hồ sơ nghề Phú Thọ gồm cả Vĩnh Phúc, Hoà Bình cũ: rèn Lý Nhân, chạm đá Hải Lựu, mộc Bích Chu, Thanh Lãng, nón lá cọ đất Tổ và dệt cạp váy của người Mường.

Stone carver chiseling a lotus pattern on a grey block in an open riverside yard, fine stone dust, side view with face turned away, soft afternoon light, grey and ochre tones

Từ năm 2025, tỉnh Phú Thọ gồm cả Vĩnh Phúc cũ và Hoà Bình cũ, nên hồ sơ nghề của tỉnh trải từ đồng bằng ven sông Hồng lên tới vùng núi người Mường. Phần dày làng nghề nhất nằm ở vùng Vĩnh Phúc cũ: làng rèn Lý Nhân, làng mộc Bích Chu ở vùng Vĩnh Tường cũ, làng mộc Thanh Lãng ở vùng Bình Xuyên cũ, và làng đá Hải Lựu bên dòng sông Lô.

Vùng Phú Thọ cũ là đất cọ đồi chè, có nghề nón lá cọ; vùng Hoà Bình cũ là đất Mường, nơi khung cửi dệt nên những cạp váy hoa văn dày đặc. Làng gốm Hương Canh và làng dệt Mai Châu cũng thuộc tỉnh, đã có nhiều hồ sơ riêng nên ở đây chỉ nhắc tên. Hồ sơ đi lần lượt qua từng nghề, dành nhiều chỗ cho nghề chạm đá vì ít người biết công đoạn của nó.

Làng nghề Phú Thọ trong một bảng

Bảng dưới đây ghi những làng và nghề được nhắc tới nhiều. Vì từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 không còn cấp huyện, các làng được gọi kèm vùng huyện cũ cho dễ hình dung, không ghi tên xã, phường mới.

Làng, vùngNghềNay thuộcSản phẩm tiêu biểu
Lý Nhân, vùng Vĩnh Tường cũRènPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Dao, kéo, cuốc, liềm, nông cụ
Bích Chu, vùng Vĩnh Tường cũMộcPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Nhà gỗ, đồ thờ, đồ nội thất chạm khắc
Thanh Lãng, vùng Bình Xuyên cũMộcPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Giường, tủ, bàn ghế gỗ
Hải Lựu, vùng Sông Lô cũChạm đáPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Tượng, cột, lan can, bia, cối đá
Hương Canh, vùng Bình Xuyên cũGốm sànhPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Chum, vại, chậu, đồ sành
Vùng Cẩm Khê cũ và nhiều nơiNón lá cọPhú ThọNón lá cọ, đồ đan từ cọ
Các bản MườngDệt cạp váy, thổ cẩmPhú Thọ (Hoà Bình cũ)Cạp váy, khăn, chăn
Mai ChâuDệt thổ cẩm TháiPhú Thọ (Hoà Bình cũ)Khăn, túi, vải

Nhìn bảng có thể thấy một điều thú vị: vùng Vĩnh Phúc cũ có đủ bộ nghề làm nhà xưa, từ thợ đá làm chân cột, thợ mộc dựng khung, thợ rèn làm đinh, công cụ, tới gốm sành làm chum vại. Cả một ngôi nhà cổ có thể được dựng chỉ từ tay thợ của mấy làng quanh đó, và nhiều cụ già trong vùng vẫn kể được nhà mình ngày trước thuê thợ làng nào làm phần nào.

Lý Nhân: tiếng búa làng rèn vùng Vĩnh Tường

Lý Nhân là làng rèn có tiếng của vùng Vĩnh Tường cũ. Theo lời truyền trong làng, nghề rèn đã có từ rất lâu, sản phẩm xưa chủ yếu là nông cụ cho vùng đồng bằng và trung du: cuốc, thuổng, liềm, dao, lưỡi cày. Ngày nay làng làm nhiều loại dao, kéo, đồ dùng nhà bếp và nông cụ, một phần đã dùng máy dập, máy mài, búa máy thay cho búa tay.

Khác với lò rèn nhỏ của bản người Nùng hay người Mông, làng rèn ở đồng bằng như Lý Nhân có sự phân công: nhà làm phôi, nhà rèn, nhà mài, nhà tra cán, nhà đi buôn. Tiếng búa máy thình thịch xen với tiếng búa tay lanh canh, khói than phả ra từ những xưởng sát nhau dọc ngõ. Mùa đông việc nhất là trước vụ cấy và những tháng cuối năm, khi người ta sắm dao kéo mới cho năm sau.

Trong một xưởng nhỏ đầu ngõ, người thợ già vẫn giữ thói quen thử lưỡi bằng cách cầm con dao vừa mài, nghiêng dưới ánh sáng cửa sổ, nheo mắt nhìn dọc theo mép lưỡi. Ông bảo lưỡi thẳng thì ánh sáng chạy một đường, lưỡi vênh thì ánh sáng gãy. Đứa cháu đứng sau lưng ông, cũng nghiêng đầu nhìn theo.

Làng rèn đông thợ cũng đặt ra chuyện khói, bụi, tiếng ồn. Nhiều nơi đang chuyển dần xưởng ra khu riêng, xa nhà ở. Khách đến xem nên đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, tránh khu búa máy và máy mài, không tự cầm dụng cụ, trẻ em có người lớn giữ.

Hải Lựu: một khối đá thành tượng qua những bước nào

Làng đá Hải Lựu nằm bên sông Lô, vùng Sông Lô cũ. Theo lời kể trong làng, nghề chạm đá được truyền từ đời này sang đời khác, thợ Hải Lựu từng đi làm đá cho đình, chùa, lăng mộ ở nhiều nơi. Nay làng chủ yếu làm tượng, cột, lan can, cối đá, đồ trang trí sân vườn. Trình tự một sản phẩm chạm đá thường như sau.

  1. Chọn đá. Thợ chọn khối đá liền, không có vết rạn ngầm, gõ thử nghe tiếng. Đá đục, đá xanh, đá trắng mỗi loại một tính, hợp với một kiểu sản phẩm.
  2. Ra phôi. Dùng máy cắt, nêm, búa để bỏ phần thừa, đưa khối đá về dáng gần đúng.
  3. Vẽ mẫu. Thợ cả vẽ hoặc đánh dấu đường nét chính lên mặt đá: đường viền hoa sen, đầu rồng, nếp áo.
  4. Đục thô. Đục và búa đi theo đường vẽ, tạo hình khối lớn. Đây là bước tốn sức nhất, cũng dễ hỏng nhất nếu đá có thớ lạ.
  5. Chạm chi tiết. Đục nhỏ, mũi nhọn tạo chi tiết: cánh hoa, vảy rồng, sợi tóc. Thợ giỏi biết để chỗ nào sắc nét, chỗ nào mềm.
  6. Mài, hoàn thiện. Mài bằng đá mài, giấy ráp, có nơi xử lý bề mặt cho mờ hoặc bóng tuỳ ý người đặt.

Bụi đá là mối lo lớn nhất của nghề: thợ đeo khẩu trang, kính, xưởng cần thoáng, có nơi phun nước khi cắt. Khách đứng xa khu cắt, khu đục, không cho trẻ em lại gần những khối đá đang kê dựng chưa chắc.

Mộc Bích Chu, Thanh Lãng: hai làng mộc hai kiểu

Bích Chu ở vùng Vĩnh Tường cũ nổi tiếng với nghề mộc dựng nhà gỗ và chạm khắc. Thợ Bích Chu xưa được mời đi dựng đình, chùa, nhà thờ họ ở nhiều tỉnh phía bắc; trong nghề có những người chuyên dựng khung, người chuyên chạm, người chuyên lắp. Một ngôi nhà gỗ ba gian, năm gian kiểu cũ đòi hỏi biết chọn gỗ, tính mộng, đục lỗ, lắp ráp không dùng đinh, đó là phần kỹ thuật người làng tự hào nhất.

Thanh Lãng ở vùng Bình Xuyên cũ thì thiên về đồ mộc gia dụng: giường, tủ, bàn ghế, sập. Làng có nhiều xưởng gia đình, phân công từ xẻ gỗ, bào, đục, chạm tới đánh véc ni. Hai làng cho thấy hai hướng của nghề mộc: một bên giữ nghề dựng nhà và chạm khắc gắn với kiến trúc truyền thống, một bên đi theo nhu cầu đồ dùng hằng ngày.

Nghề mộc hôm nay đối mặt với chuyện nguồn gỗ và chuyện mẫu mã. Gỗ quý ngày càng khó tìm, nhiều xưởng chuyển sang gỗ trồng, gỗ nhập. Thợ trẻ học nhanh dùng máy nhưng ít người kiên nhẫn học chạm tay. Những người thợ cả vì thế thường nhận học trò ngay trong nhà, dạy từ cách cầm đục, cách mài đục, cách nhìn thớ gỗ.

Đất cọ và đất Mường: hai nghề của vùng núi

Nón lá cọ. Phú Thọ là đất cọ, nhiều làng ở vùng Cẩm Khê cũ và những vùng đồi khác làm nón bằng lá cọ non. Lá được cắt, luộc hoặc phơi cho trắng, là phẳng, rồi chằm lên khung nón. Nón lá cọ dày, cứng hơn nón làm từ lá nón thường, hợp với nắng gió vùng trung du. Nghề nón đã có hồ sơ riêng ở nơi khác; ở đây chỉ ghi nhận nét riêng là chất liệu cọ.

Cạp váy Mường. Phụ nữ Mường mặc váy đen, phần cạp váy dệt hoa văn rất công phu: hình hoa, hình chim, hình rồng, hình người, xếp thành các dải ngang. Người dệt dùng nhiều que nhặt hoa để tạo hoa văn ngay trên khung, không vẽ trước. Một cạp váy đẹp có thể mất nhiều tháng, thường được giữ làm của hồi môn.

Đan lát của người Mường. Đàn ông Mường đan ép đựng xôi, giỏ, gùi, nia từ tre, nứa, mây, nhiều món vẫn dùng hằng ngày trong nhà sàn.

Bánh chưng, bánh giầy đất Tổ. Phú Thọ là đất Tổ, gắn với truyền thuyết Lang Liêu dâng bánh chưng, bánh giầy lên vua cha. Nhiều làng quanh vùng Việt Trì, Lâm Thao cũ vẫn tổ chức gói bánh chưng, giã bánh giầy vào dịp giỗ Tổ Hùng Vương mùng mười tháng ba âm lịch, như một cách nhắc lại câu chuyện ấy. Đây là nghề của dịp lễ hơn là làng nghề sản xuất, phần sâu thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Mai Châu. Bản Lác, bản Pom Coọng của người Thái ở Mai Châu nổi tiếng với dệt thổ cẩm, đã có nhiều hồ sơ riêng, ở đây chỉ nhắc như một phần của bức tranh nghề vùng Hoà Bình cũ.

Làng nghề Phú Thọ hôm nay

Phú Thọ mới là một tỉnh rộng, có cả vùng công nghiệp phát triển nhanh của Vĩnh Phúc cũ và vùng núi Hoà Bình cũ. Làng nghề ở vùng thấp chịu sức hút mạnh của khu công nghiệp: người trẻ có việc lương ổn định gần nhà, không còn bắt buộc phải theo nghề cha. Những làng như Lý Nhân, Thanh Lãng giữ được nghề nhờ đã cơ giới hoá một phần và có thị trường rộng; Bích Chu, Hải Lựu giữ được nghề nhờ đơn đặt hàng trùng tu, xây dựng công trình kiểu truyền thống.

Ở vùng núi, nghề dệt Mường, dệt Thái sống nhờ du lịch cộng đồng và nhu cầu áo váy trong lễ cưới, lễ hội làng. Nghề nón lá cọ thì thu hẹp dần vì nón công nghiệp, nhưng vẫn có người làm cho chính gia đình và người quen. Câu chuyện chung là: nghề nào gắn được với một nhu cầu thật thì sống, nghề nào chỉ còn là kỷ niệm thì cần người chủ động giữ.

Đến thăm các làng nghề ở Phú Thọ, bạn đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, tránh khu máy và lò, không tự thao tác; ở các bản Mường, Thái, hỏi trước khi vào nhà và khi chụp ảnh người đang dệt.

Câu hỏi thường gặp

Vĩnh Phúc và Hoà Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ năm 2025, cả Vĩnh Phúc cũ và Hoà Bình cũ được hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ. Vì vậy các làng như Lý Nhân, Bích Chu, Hải Lựu, Hương Canh và vùng Mai Châu nay đều nằm trong hồ sơ làng nghề tỉnh Phú Thọ.

Làng đá Hải Lựu làm những sản phẩm gì?

Thợ Hải Lựu chạm tượng, cột, lan can, bia, cối đá và đồ trang trí sân vườn, xưa từng đi làm đá cho đình, chùa ở nhiều nơi. Sản phẩm được làm qua các bước chọn đá, ra phôi, vẽ mẫu, đục thô, chạm chi tiết và mài hoàn thiện.

Làng mộc Bích Chu khác làng mộc Thanh Lãng thế nào?

Bích Chu nổi tiếng với nghề dựng nhà gỗ và chạm khắc gắn với kiến trúc truyền thống như đình, chùa, nhà thờ họ. Thanh Lãng thiên về đồ mộc gia dụng như giường, tủ, bàn ghế, với nhiều xưởng gia đình phân công công đoạn.

Cạp váy Mường được dệt như thế nào?

Người dệt dùng nhiều que nhặt hoa để tạo hoa văn ngay trên khung dệt mà không cần vẽ trước. Hoa văn xếp thành các dải ngang với hình hoa, chim, rồng, người, một cạp váy đẹp có thể mất nhiều tháng và thường được giữ làm của hồi môn.

Vì sao vùng Vĩnh Phúc cũ có nhiều làng nghề liên quan tới làm nhà?

Vùng này có thợ đá Hải Lựu làm chân cột, bậc thềm, thợ mộc Bích Chu dựng khung nhà, thợ rèn Lý Nhân làm công cụ và gốm sành Hương Canh làm chum vại. Các làng ở gần nhau nên có thể cùng góp tay dựng một ngôi nhà gỗ truyền thống.

Đưa học sinh đi tìm hiểu làng nghề ở Phú Thọ cần lưu ý gì về an toàn?

Ở xưởng rèn, xưởng đá, xưởng mộc có máy cắt, máy mài, búa máy và bụi, nên học sinh phải đứng ở khu vực chủ xưởng chỉ định, có người lớn đi kèm. Không cho các em tự cầm dụng cụ hay đứng gần khối đá, khối gỗ đang kê dựng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138