Ở Điện Biên, nghề đáng biết nhất không phát ra tiếng búa hay khói lò mà lặng lẽ dưới gầm sàn: nghề đan lát của người Thái và người Khơ Mú. Chiếc ép đựng xôi, chiếc giỏ đeo hông, chiếc gùi lưng, cái chài bắt cá đều do đàn ông tự đan từ tre, giang, mây, theo những kiểu đan truyền từ cha sang con. Quanh lòng chảo Mường Thanh, lúa nếp và xôi là bữa ăn hằng ngày, nên chiếc ép xôi có mặt trong mọi nếp nhà.
Điện Biên giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025. Ngoài đan lát, tỉnh còn có nghề dệt của phụ nữ Thái Đen, Thái Trắng, nghề thêu, rèn và dệt lanh của người Mông vùng Tủa Chùa, Mường Nhé cũ, cùng nghề làm nếp, làm cốm theo mùa. Hồ sơ dưới đây dành phần lớn cho đan lát, một nghề ít được viết riêng dù gắn với mọi bữa ăn của người vùng này.
Đồ đan trong một nếp nhà Thái, Khơ Mú
Mỗi món đồ đan sinh ra cho một việc cụ thể. Bảng dưới đây ghi những món hay gặp nhất, để bạn thấy nghề đan gắn với từng việc trong ngày như thế nào.
| Món đồ | Dùng làm gì | Vật liệu chính | Ai hay đan |
|---|---|---|---|
| Ép xôi | Đựng xôi giữ ấm cho bữa ăn, mang lên nương | Nan tre, giang, viền mây | Đàn ông Thái |
| Giỏ đeo hông | Đựng cá, rau, đồ lặt vặt khi ra suối, ra ruộng | Nan tre, giang | Đàn ông Thái |
| Gùi | Gùi lúa, ngô, củi, rau rừng trên lưng | Nan tre, mây, quai vỏ cây | Đàn ông Khơ Mú, Thái |
| Mâm mây | Mâm ăn cơm thấp, cả nhà ngồi quanh | Mây, tre | Người Thái, Khơ Mú |
| Chài, lờ, đơm | Đánh cá ở suối, ruộng | Sợi gai, sợi nilon, nan tre | Đàn ông |
| Nong, nia, mẹt | Phơi thóc, sàng gạo, phơi măng | Nan tre | Nhiều dân tộc |
Đồ đan trong bản không làm hàng loạt. Mỗi người đan cho nhà mình, cho con cái ra ở riêng, cho người quen nhờ. Vì vậy ở một bản Thái, nhìn kiểu ép xôi người ta có thể biết ai đan, như nhận ra nét chữ.
Một chiếc ép xôi được đan như thế nào
Ép xôi của người Thái thường có hình trụ hoặc hình bầu, hai lớp nan để giữ nhiệt, có nắp đậy và dây đeo. Một chiếc ép bền có thể dùng nhiều năm. Trình tự chung như sau; tên gọi các bộ phận khác nhau giữa các vùng.
- Chọn tre, giang. Lấy cây đủ tuổi, thân thẳng, đốt dài, chặt vào mùa ít nhựa để nan ít mọt.
- Chẻ, vót nan. Chẻ thành nan dài, vót mỏng đều. Nan làm lớp trong cần mỏng, mềm; nan lớp ngoài dày hơn cho cứng.
- Phơi, gác bếp. Nan được phơi nắng rồi gác trên giàn bếp một thời gian để khói hun, chống mọt và lên màu nâu đẹp.
- Đan đáy và thân. Bắt đầu từ đáy, đan lớp trong theo kiểu lóng mốt hoặc lóng đôi, rồi đan lớp ngoài bao quanh.
- Làm miệng và nắp. Miệng ép được nẹp bằng nan dày, buộc mây cho chắc; nắp đan riêng, khít vừa miệng.
- Làm chân và dây đeo. Gắn chân đế bằng tre uốn, buộc dây đeo bằng mây hoặc dây vải để mang lên nương.
Người đan giỏi tính được độ khít của nắp đến mức đậy vào là nghe một tiếng “khực” nhẹ. Xôi trong ép đan tốt giữ được dẻo, ấm tới trưa, không bị khô cứng hay đọng nước, điều mà hộp nhựa không làm được.
Một buổi chiều dưới gầm sàn
Nắng chiều xiên qua những khe ván, rọi thành từng vệt lên đống nan tre đã ngả màu khói. Người đàn ông Thái ngồi xếp bằng trên tấm phản thấp, chiếc ép xôi dở dang kẹp giữa hai bàn chân. Tay phải luồn nan, tay trái ghì cho chặt, thỉnh thoảng ông cầm con dao nhỏ vót lại đầu nan cho nhọn. Đứa cháu ngồi cạnh nhặt những nan hỏng bỏ vào rổ, chốc chốc lại thử bẻ một nan để xem vì sao ông bỏ.
Cảnh ấy vẫn còn ở nhiều bản quanh lòng chảo Mường Thanh và các vùng Tuần Giáo, Mường Ảng cũ. Đàn ông đan vào buổi chiều tối, những ngày mưa, những tháng nông nhàn sau mùa gặt. Không ai bấm giờ, một chiếc ép có thể kéo dài vài buổi. Trẻ con học bằng cách ngồi xem, phụ việc, rồi được giao những món đơn giản như vỉ, rổ trước khi đan ép.
Với người Khơ Mú, nghề đan càng gắn chặt với đời sống, vì gùi là vật dụng không rời lưng khi lên nương, vào rừng. Gùi Khơ Mú có nhiều kiểu: gùi to đan thưa để gùi củi, gùi đan dày để gùi thóc, gùi nhỏ có nắp để đựng đồ quý. Kỹ thuật đan, hoa văn trên thân gùi được truyền trong dòng họ, và người khéo tay được cả bản nhờ đan giúp.
Đi một vòng Điện Biên theo nghề
Điện Biên trải dài từ lòng chảo lúa nước lên những vùng núi cao giáp ranh nhiều tỉnh. Mỗi vùng cũ có một nhịp nghề riêng, gắn với người sống ở đó và thứ họ trồng được. Dưới đây là một vòng ngắn, gọi theo vùng huyện cũ để dễ hình dung.
- Lòng chảo Mường Thanh: đất của người Thái với ruộng nếp, nghề đan ép, giỏ, nong nia, dệt mặt chăn, làm cốm khi lúa nếp vừa ngậm sữa.
- Vùng Tuần Giáo, Mường Ảng cũ: người Thái, Khơ Mú, Mông sống xen kẽ; đồ đan, gùi, dệt vải là nghề trong nhà, chợ phiên là nơi đổi trao.
- Vùng Tủa Chùa cũ: cao nguyên của người Mông với rèn nông cụ, dệt lanh, thêu váy, hái và sao chè Shan cổ thụ.
- Vùng Mường Nhé, Mường Chà cũ: nơi có người Hà Nhì, Cống, Si La, Khơ Mú, Mông; nghề dệt, đan, may trang phục giữ trong từng bản nhỏ.
- Vùng Điện Biên Đông cũ: người Mông, Thái, Khơ Mú trên những sườn núi cao, nghề đan và dệt gắn với nương rẫy.
Đi theo nghề như vậy sẽ thấy Điện Biên không chỉ là một địa danh lịch sử mà là nơi hội tụ nhiều nếp sống. Ở đâu có lúa nếp và tre giang, ở đó có ép xôi; ở đâu có đá và nương ngô, ở đó có tiếng búa rèn.
Hiểu lầm về đồ đan và điều đúng
Người miền xuôi lên Điện Biên thường mua một vài món đồ đan làm kỷ niệm, nhưng hiểu về chúng lại ít. Bảng dưới gom vài hiểu lầm hay gặp, kèm điều người đan trong bản thường giải thích.
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Đồ đan nào cũng như nhau | Mỗi dân tộc, mỗi bản, thậm chí mỗi người đan một kiểu: lóng mốt, lóng đôi, nan mỏng hay dày, viền mây hay viền tre |
| Màu nâu là do sơn | Nan được gác bếp cho khói hun lâu ngày nên ngả nâu, vừa đẹp vừa chống mọt |
| Đồ đan dễ hỏng | Ép, gùi đan tốt, gác bếp kỹ có thể dùng nhiều năm; hỏng nhanh thường do để nơi ẩm |
| Đan là việc của phụ nữ | Ở nhiều bản Thái, Khơ Mú, đan lát chủ yếu là việc của đàn ông, phụ nữ lo dệt, thêu |
Mang một chiếc ép xôi về nhà, bạn nên để nơi khô ráo, thỉnh thoảng phơi nắng nhẹ, tránh rửa ngâm lâu trong nước. Nếu ép bám mùi, chỉ cần tráng nước sôi rồi phơi nắng cho khô hẳn. Dùng đúng cách, chiếc ép sẽ nhắc bạn về một buổi chiều dưới gầm sàn rất lâu sau chuyến đi.
Dệt, thêu và những nghề khác của Điện Biên
Dệt của người Thái Đen, Thái Trắng. Phụ nữ Thái dệt mặt chăn, đệm, khăn, váy trên khung cửi đặt dưới gầm sàn. Người Thái Đen chuộng nền chàm đen với hoa văn đỏ, vàng; người Thái Trắng có cách mặc và cách dệt riêng. Chăn đệm tự dệt là phần không thể thiếu trong của hồi môn của người con gái.
Thêu và dệt lanh của người Mông. Ở các vùng cao như Tủa Chùa, Mường Nhé cũ, phụ nữ Mông dệt vải lanh, vẽ sáp ong, thêu và đắp vải màu lên váy, áo. Mỗi nhóm Mông có kiểu trang phục riêng, nhìn vào biết ngay người ở vùng nào.
Rèn và chè vùng Tủa Chùa. Đàn ông Mông giữ nghề rèn nông cụ cho nương đá. Trên núi cao Tủa Chùa có những cây chè Shan cổ thụ, người dân hái và sao chè thủ công.
Nghề nếp và cốm. Lúa nếp nương, nếp ruộng của Điện Biên được đồ thành xôi, làm cốm, làm khẩu xén, làm bánh trong các dịp lễ. Đây là nghề của bếp nhà nhiều hơn là làng nghề; chuyện sâu về món ăn thuộc mục làng nghề ẩm thực.
Nghề đan hôm nay và chuyện giữ nghề
Đồ nhựa rẻ, nhẹ, dễ mua ở chợ là thách thức lớn nhất với nghề đan. Chiếc rổ nhựa vài phút đã có, trong khi chiếc rổ đan mất cả buổi chiều chẻ nan, vót nan, ngồi đan. Nhiều gia đình trẻ đã dùng rổ nhựa, hộp nhựa thay cho đồ đan. Nhưng chiếc ép xôi thì vẫn khó thay thế: xôi đựng trong ép đan giữ hương, giữ độ dẻo, và trong mâm cơm Thái, ép xôi gần như là một phần của nếp ăn uống. Nhờ vậy, ở nhiều bản vẫn có người đan ép, và có người đan thêm để bán ở chợ phiên.
Nguồn nguyên liệu cũng là chuyện đáng lo: mây rừng ngày một ít, tre giang phải đi xa mới chặt được. Một số nơi đã trồng tre, giang quanh bản để chủ động. Du lịch cộng đồng mở thêm đầu ra cho đồ đan nhỏ như giỏ, hộp, lót cốc, giúp người già có việc và người trẻ có lý do học.
Khi đến bản, bạn nên chào chủ nhà trước khi xuống gầm sàn xem đan, không tự cầm dao vót nan, và hỏi trước khi chụp ảnh. Nếu muốn mua, hãy hỏi chính người làm; đồ đan làm tay mất nhiều buổi, nên mặc cả quá đà là điều người làng không vui.
Câu hỏi thường gặp
Điện Biên có những nghề truyền thống nào?
Nổi bật là nghề đan lát của người Thái, người Khơ Mú với ép xôi, giỏ, gùi, mâm mây, nghề dệt của phụ nữ Thái Đen, Thái Trắng, nghề thêu, dệt lanh, rèn của người Mông ở vùng cao như Tủa Chùa, cùng nghề làm nếp, làm cốm theo mùa.
Ép xôi của người Thái được đan bằng gì?
Ép xôi thường được đan bằng nan tre hoặc giang vót mỏng, có hai lớp để giữ nhiệt, miệng nẹp nan dày buộc mây, có nắp và dây đeo. Nan thường được gác bếp cho khói hun để chống mọt và có màu nâu đẹp.
Vì sao xôi đựng trong ép đan ngon hơn hộp nhựa?
Ép đan bằng tre, giang có khe hở nhỏ cho hơi nước thoát ra từ từ, nên xôi không bị đọng nước mà vẫn giữ được độ ấm, độ dẻo và mùi thơm. Hộp nhựa kín làm hơi nước đọng lại khiến xôi nhão hoặc mất mùi.
Gùi của người Khơ Mú có những loại nào?
Người Khơ Mú có gùi to đan thưa để gùi củi, gùi đan dày để đựng thóc, ngô, gùi nhỏ có nắp để đựng đồ quý. Kỹ thuật đan và hoa văn trên thân gùi được truyền trong dòng họ, người khéo tay thường được cả bản nhờ đan giúp.
Lòng chảo Mường Thanh có liên quan gì tới nghề đan lát?
Lòng chảo Mường Thanh là cánh đồng lúa lớn của Điện Biên, nơi lúa nếp và xôi là bữa ăn hằng ngày của người Thái. Vì vậy ép xôi, giỏ, mẹt, nia có mặt trong mọi nhà và nghề đan lát được giữ một cách tự nhiên.
Học sinh muốn tìm hiểu nghề đan lát ở Điện Biên nên bắt đầu thế nào?
Có thể chọn một món đồ quen thuộc như ép xôi hoặc gùi, hỏi người lớn trong nhà về vật liệu, cách chẻ, vót nan, các bước đan và người hay đan. So sánh đồ đan xưa với đồ nhựa nay giúp bài tìm hiểu có chiều sâu hơn.