GanLien.comGắn Liền
Làng nghề trung du và miền núi phía Bắc

Làng nghề Lạng Sơn: chưng hồi, nhuộm chàm, làm đàn tính và nghề xứ Lạng

Hồ sơ nghề xứ Lạng: phơi và chưng cất tinh dầu hồi, nhuộm vải chàm của người Nùng, làm đàn tính cho hát then, nấu rượu Mẫu Sơn và các nghề bếp nổi tiếng.

Overhead view of star anise fruits spread to dry on woven bamboo trays in a hillside courtyard, a Nung woman in indigo raking them, soft late summer light, rust and brown tones

Điều đáng biết nhất về nghề ở Lạng Sơn là cây hồi: những vùng Văn Quan, Bình Gia, Tràng Định, Văn Lãng cũ trồng hồi từ nhiều đời, và quanh quả hồi là cả một chuỗi nghề hái, chần, phơi, chưng cất tinh dầu mà người Tày, Nùng làm thuần thục như làm ruộng. Đi cùng hồi là hai nghề gắn với đời sống văn hoá: nhuộm vải chàm của phụ nữ Nùng và làm đàn tính, cây đàn bầu dài cần không thể thiếu trong hát then.

Lạng Sơn giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025, nên hồ sơ dưới đây gọi theo vùng huyện cũ. Xứ Lạng không có nhiều “làng nghề” theo kiểu cả làng cùng làm một sản phẩm như dưới xuôi; nghề nằm rải trong từng nhà, từng bản, theo mùa vụ. Vì thế muốn hiểu nghề ở đây phải đi theo cây trồng và theo lịch của bản.

Hồi: một cây trồng sinh ra cả chuỗi nghề

Cây hồi cao, thân thẳng, lá xanh quanh năm, mọc trên các sườn đồi đất đỏ. Quả hồi có hình sao tám cánh, khi tươi màu xanh, phơi khô thành nâu đỏ, mùi thơm ấm. Người trồng hồi xứ Lạng thường nói hồi có hai vụ: vụ chính rơi vào khoảng mùa thu, quả to và đều, vụ phụ quả nhỏ hơn. Đến mùa, cả nhà lên đồi hái, trẻ con lượm quả rơi dưới gốc, người lớn trèo cây hoặc dùng sào.

Nghề ở đây chia làm hai nhánh. Nhánh thứ nhất là làm hồi khô: quả hồi tươi được chần nhanh qua nước sôi rồi rải phơi trên nong, trên sân, trên mái, cứ vài giờ lại cào đảo cho khô đều. Chần đúng tay thì quả lên màu nâu đỏ bóng, cánh không nứt vụn, giữ được mùi. Nhánh thứ hai là chưng cất tinh dầu hồi từ lá, cành và quả, một nghề cần lò, nồi và nhiều củi.

Cuối mùa thu ở một bản người Nùng, mùi hồi bám vào tóc người qua đường. Sân nhà nào cũng trải những tấm nong hồi màu gạch, một người phụ nữ mặc áo chàm cầm cào tre đi chân trần giữa các nong, đảo một lượt rồi ngẩng nhìn trời xem mây có kéo về không.

Công đoạn chưng cất tinh dầu hồi

Lò chưng cất tinh dầu hồi kiểu thủ công khá đơn giản: một nồi lớn đặt trên bếp củi, một ống dẫn hơi đi qua bể nước làm lạnh, và một bình hứng. Bảng dưới đây tóm tắt các bước mà người làm nghề hay kể; thời gian chỉ là tương đối, tuỳ lượng nguyên liệu và lửa.

Công đoạnLàm gìMất bao lâuĐiều người làm lưu ý
Gom nguyên liệuThu lá, cành nhỏ, quả hồi rụng hoặc kém đẹpVài ngàyKhông chặt cành lớn làm hại cây
Nạp nồiXếp nguyên liệu vào nồi, đổ nước, đậy kínMột buổiNén vừa phải để hơi đi đều
NấuĐun củi cho nước sôi, hơi nước kéo tinh dầu đi lên ống dẫnNhiều giờ liềnGiữ lửa đều, không để cạn nước
Làm lạnhỐng dẫn đi qua bể nước mát, hơi ngưng lại thành nước và dầuCùng lúc với nấuThay nước bể khi nóng lên
Tách dầuTinh dầu nổi lên trên mặt nước trong bình hứng, được gạn riêngCuối mẻGạn chậm, tránh lẫn nước
Bảo quảnĐựng vào can, chai sẫm màu, để nơi mátLâu dàiTinh dầu hồi đông đặc khi trời rét, không phải hỏng

Chi tiết cuối cùng làm nhiều người mới ngạc nhiên: vào mùa đông xứ Lạng, tinh dầu hồi có thể đông lại thành khối trắng đục, sang ấm lại tan ra. Người trong nghề coi đó là dấu hiệu dầu tốt chứ không phải hỏng. Lò chưng cất cần củi và tạo nhiều nhiệt, nên người làm đặt lò xa nhà, xa đống củi khô, và khách đến xem chỉ nên đứng ngoài.

Vải chàm của phụ nữ Nùng

Người Nùng ở Lạng Sơn, nhất là các nhóm Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo, Nùng Inh, có trang phục chủ đạo màu chàm, nên nghề trồng chàm, ủ chàm và nhuộm vải từng có trong hầu hết các bản. Cây chàm được cắt về ngâm trong chum hoặc hố nước cho lá rữa, lọc bỏ bã rồi khuấy với vôi để lấy cao chàm lắng dưới đáy. Cao này pha với nước tro bếp và một số loại lá, ủ cho “lên men” thành nước nhuộm.

Vải mộc nhúng vào chum, vắt, phơi, rồi lại nhúng, lặp lại nhiều ngày, có khi cả tháng, cho tới khi màu xanh chuyển sang xanh đen. Một số nơi còn đập vải trên phiến đá bằng chày gỗ, hoặc bôi thêm nước củ nâu, để vải cứng và bóng. Người làm lâu năm nhìn bọt nổi trên mặt chum, ngửi mùi nước là biết chum chàm còn dùng được hay cần “nuôi” thêm.

Hôm nay vải công nghiệp nhuộm sẵn đã phổ biến, nhiều phụ nữ trẻ chỉ còn may áo từ vải mua. Nhưng vào dịp cưới hỏi, lễ hội làng, những bộ áo chàm tự nhuộm vẫn được mang ra, và người mẹ vẫn muốn con gái biết ít nhất cách giữ một chum chàm.

Làm đàn tính cho hát then

Đàn tính, người Tày gọi là tính tẩu, là cây đàn có bầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô, mặt đàn bằng gỗ mỏng, cần đàn dài bằng gỗ nhẹ, thường có hai hoặc ba dây. Cây đàn đi cùng hát then, một sinh hoạt văn hoá của người Tày, Nùng, Thái; thực hành then đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019.

Người làm đàn chọn quả bầu già, tròn đều, phơi khô, cắt miệng và nạo ruột; mặt đàn thường dùng gỗ cây ngô đồng hoặc loại gỗ nhẹ, mỏng, có độ vang. Cần đàn được đẽo, gọt, đánh nhẵn, khoét chỗ lắp trục lên dây. Khâu khó nhất là chỉnh cho bầu, mặt và cần ăn khớp với nhau, để đàn vang trong mà không rè. Người thợ thử âm bằng tai, sửa từng chút ở mặt đàn và ngựa đàn.

Nghề làm đàn tính không thành làng lớn, mà nằm trong tay một số người vừa biết đàn vừa biết đẽo gọt, ở cả Lạng Sơn lẫn Cao Bằng và vài tỉnh lân cận. Từ khi then được nhiều người biết đến, nhu cầu đàn tăng, có thêm người học làm đàn, nhưng những người giỏi nghề vẫn nhắc rằng một cây đàn tốt phải bắt đầu từ việc chọn được quả bầu tốt.

Trong một gian nhà sàn, người thợ đặt cây đàn mới lên đùi, vặn trục, gảy thử một tiếng rồi nghiêng tai sát mặt đàn như nghe ai thì thầm. Chưa ưng, ông lấy dao nhỏ cạo thêm một lớp mỏng dưới ngựa đàn, gảy lại. Lần thứ ba, tiếng đàn tròn hơn, ông mới gật đầu, đưa cho đứa cháu đứng bên cầm thử.

Lịch nghề của một bản người Nùng

Ở xứ Lạng, nghề không tách khỏi mùa vụ. Một năm của nhiều bản Tày, Nùng trồng hồi có thể hình dung như sau; tháng chỉ là khoảng tương đối, mỗi vùng sớm muộn khác nhau tuỳ độ cao và thời tiết.

  • Đầu năm: sau Tết, làm cỏ vườn hồi, phát quang dưới gốc; phụ nữ tranh thủ dệt, may áo mới cho mùa lễ hội làng.
  • Mùa xuân: gieo, chăm cây chàm ven nương; vườn hồi ra hoa; người làm đàn tính đi tìm quả bầu già phơi từ năm trước.
  • Mùa hè: cắt chàm, ngâm, lọc, ủ nước nhuộm; vải mộc bắt đầu được nhúng những lượt đầu.
  • Mùa thu: vụ hồi chính, cả nhà lên đồi hái; sân, mái, nong phủ màu nâu đỏ; lò chưng cất đỏ lửa.
  • Cuối năm: bán hồi khô, tinh dầu; nhuộm nốt vải cho áo Tết; các buổi hát then, đàn tính vang trong nhà sàn.

Nhìn lịch này sẽ hiểu vì sao khách đến vào mùa thu thấy một xứ Lạng khác hẳn khách đến mùa xuân: một bên là mùi hồi và khói lò, một bên là sắc chàm và tiếng đàn.

Những nghề khác của xứ Lạng

Rượu Mẫu Sơn. Người Dao trên vùng núi Mẫu Sơn nấu rượu từ gạo, ủ với men lá rừng theo cách riêng của từng nhà. Đây là nghề gắn với nếp sinh hoạt của bản; người lớn nên dùng có chừng mực, không cho trẻ em và không lái xe sau khi uống.

Nghề bếp nổi tiếng. Vịt quay mắc mật, khâu nhục, phở chua, bánh cuốn trứng, lạp sườn là những món khiến xứ Lạng được nhắc tới nhiều. Phần lớn là nghề của từng bếp nhà và hàng quán chứ không thành làng nghề, chuyện sâu về món ăn thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Đan lát và dệt. Đàn ông Tày, Nùng đan gùi, đan sọt, đan mẹt, đan lờ đánh cá từ tre, nứa, mây. Phụ nữ dệt vải, dệt khăn và thêu viền áo. Những món đồ này vẫn dùng hằng ngày trong bản, nên kỹ thuật được giữ một cách tự nhiên.

Trồng và sao chè. Một số vùng núi cao của Lạng Sơn có chè, người dân hái và sao tay trên chảo gang. Nghề quy mô nhỏ, chủ yếu cho gia đình và người quen.

Hồi và chàm trong đời sống hôm nay

Nghề hồi phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết và giá cả. Những năm hồi được mùa, cả vùng rộn ràng; năm mất mùa, nhiều nhà phải tìm việc khác. Một số vườn hồi già cỗi, người trồng mới chọn giống, chăm cây lại từ đầu. Nghề chưng cất tinh dầu kiểu thủ công đang dần nhường chỗ cho lò lớn hơn, kiểm soát nhiệt tốt hơn, nhưng cách nhận biết dầu tốt, dầu kém vẫn dựa vào kinh nghiệm của người trong nghề.

Với vải chàm, điều đáng quý là nhiều nhóm phụ nữ trong bản đã cùng nhau giữ lại các chum chàm, dạy lại cho con gái cách ủ, cách nhúng. Có nơi vận động trồng lại cây chàm ở ven nương, để nguyên liệu không phải đi mua từ xa. Họ biết vải tự nhuộm không thể làm nhanh và nhiều như vải công nghiệp, nên chỉ làm những món cần giữ nét riêng: áo cưới, khăn, túi. Còn cây đàn tính thì nhờ sức sống của hát then mà có thêm người học làm.

Khi đến các bản xứ Lạng, bạn nên hỏi trước khi vào sân phơi hồi hay chạm vào chum chàm, vì chum chàm cần giữ sạch, tay lạ có thể làm hỏng mẻ nhuộm. Ở lò chưng cất, đứng xa bếp lửa và ống dẫn hơi nóng; trẻ em luôn phải có người lớn đi cùng.

Câu hỏi thường gặp

Hồi Lạng Sơn được trồng nhiều ở đâu?

Hồi được trồng nhiều ở các vùng Văn Quan, Bình Gia, Tràng Định, Văn Lãng cũ của tỉnh Lạng Sơn. Lạng Sơn giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025, nên người ta vẫn quen gọi các vùng trồng hồi theo tên huyện cũ.

Vì sao quả hồi phải chần qua nước sôi trước khi phơi?

Chần nhanh qua nước sôi giúp quả hồi lên màu nâu đỏ đều, cánh ít nứt vụn và giữ được mùi khi phơi khô. Nếu phơi thẳng quả tươi, màu dễ loang lổ, quả khô chậm và hay bị mốc khi gặp ngày ẩm.

Tinh dầu hồi bị đông lại vào mùa rét có phải đã hỏng không?

Không. Tinh dầu hồi có đặc tính đông đặc lại khi nhiệt độ xuống thấp và tan ra khi trời ấm lên. Người làm nghề ở xứ Lạng còn coi hiện tượng này là một dấu hiệu dầu có chất lượng tốt.

Đàn tính được làm từ những vật liệu gì?

Bầu đàn làm từ quả bầu già phơi khô, mặt đàn là một miếng gỗ mỏng nhẹ có độ vang, cần đàn đẽo từ gỗ nhẹ, dây đàn thường hai hoặc ba sợi. Người thợ phải chỉnh nhiều lần để bầu, mặt và cần hoà hợp với nhau.

Nhuộm chàm thủ công mất bao lâu?

Từ khi cắt cây chàm, ngâm, lọc, ủ thành nước nhuộm tới khi tấm vải lên được màu xanh đen bền thường kéo dài nhiều ngày, có khi cả tháng. Vải phải nhúng, vắt, phơi lặp lại nhiều lần, mỗi lần màu đậm thêm một chút.

Có nên mua rượu Mẫu Sơn làm quà khi đi cùng gia đình có trẻ nhỏ?

Rượu là đồ uống dành cho người lớn và nên dùng có chừng mực. Nếu mua, hãy cất ngoài tầm tay trẻ em, không cho trẻ nếm thử, và người cầm lái tuyệt đối không uống trước khi đi đường đèo núi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138