Nghề đáng biết nhất ở Sơn La là thêu khăn piêu của phụ nữ Thái Đen: tấm khăn đội đầu màu chàm, hai đầu thêu những mảng hoa văn rực rỡ, viền bằng những chiếc cút vải nhỏ xíu, mỗi tấm là công sức của nhiều tuần. Đi cùng khăn piêu là nghề làm chăn đệm: trồng bông, bật bông, dệt vỏ chăn, khâu đệm, cả một bộ đồ ngủ mà người con gái Thái chuẩn bị cho ngày về nhà chồng.
Sơn La giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025. Ngoài người Thái, tỉnh còn có người Mông, Mường, Dao, Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, La Ha và nhiều dân tộc khác, mỗi cộng đồng một kiểu áo, một kiểu đồ đan. Hồ sơ dưới đây xoay quanh những thứ phụ nữ Thái tự tay làm, rồi mở ra những nghề khác của tỉnh.
Khăn piêu: tấm khăn và người thêu
Khăn piêu là khăn đội đầu của phụ nữ Thái Đen, dài khoảng hơn một mét, nền vải chàm đen. Hai đầu khăn là phần thêu, có những mảng hoa văn hình học, hình cây, hình hoa, hình con vật, màu đỏ, vàng, xanh, trắng, tím. Viền quanh các mảng thêu là những chiếc cút, tức những khuy vải nhỏ được khâu thành hàng, và ở mép khăn là những tua chỉ màu.
Theo phong tục của nhiều bản Thái, người con gái phải biết thêu khăn piêu. Khi đi lấy chồng, cô dâu mang theo nhiều tấm khăn tự thêu để tặng bố mẹ chồng, họ hàng bên chồng. Tấm khăn đẹp hay không, đường thêu đều hay không là điều cả bản để ý. Khăn piêu cũng xuất hiện trong lời hát, điệu múa, trong những câu chuyện tình của người Thái. Phụ nữ Thái Đen đội khăn piêu khi đi chợ, đi hội, khi múa xoè; trong điệu xoè, những đầu khăn thêu buông xuống vai, đung đưa theo nhịp chân, là lúc người ta thấy rõ nhất công sức của người thêu.
Tối ở bản, cả nhà quây quanh bếp lửa. Cô gái ngồi gần ngọn đèn nhất, tấm khăn chàm vắt qua đầu gối, đang khâu những chiếc cút nhỏ bằng hạt ngô vào mép mảng thêu. Mẹ cô ngồi bên, thỉnh thoảng ghé nhìn, chỉ một chỗ mũi kim lệch. Cô gỡ ra, khâu lại, không nói gì, chỉ cười.
Các bước thêu một tấm khăn piêu
Thời gian thêu một tấm khăn piêu tuỳ người, tuỳ độ cầu kỳ, có tấm vài tuần, có tấm hàng tháng. Trình tự chung như sau.
- Chuẩn bị vải nền. Vải bông tự dệt hoặc vải mua, nhuộm chàm nhiều lượt cho đen sẫm, cắt thành khổ khăn.
- Chuẩn bị chỉ. Chỉ tơ tằm hoặc chỉ bông nhuộm màu đỏ, vàng, xanh, trắng, tím. Xưa nhiều nhà tự nuôi tằm, tự nhuộm chỉ bằng vỏ cây, củ, lá.
- Thêu hoa văn hai đầu. Người thêu thêu từ mặt trái, mặt phải hiện hoa văn. Họ không vẽ mẫu, hoa văn được nhớ và sắp xếp theo ý mình.
- Làm cút. Cắt những mảnh vải nhỏ màu, gấp, khâu thành khuy hình tam giác hoặc tròn, gắn thành hàng quanh các mảng thêu.
- Làm tua. Các sợi chỉ màu được tết hoặc buộc thành tua ở hai đầu khăn.
- Hoàn thiện. Kiểm lại các mũi khâu, sửa những chỗ lệch, giặt nhẹ cho khăn mềm.
Mỗi tấm khăn piêu vì thế mang dấu tay riêng của người thêu. Nhìn hai mảng thêu ở hai đầu, người trong bản đoán được người thêu khéo hay vụng, kiên nhẫn hay vội. Khăn piêu thêu máy giờ đã có ở chợ, nhưng người Thái vẫn phân biệt được ngay.
Bật bông, khâu chăn đệm: của hồi môn
Trồng bông. Nhiều bản Thái trồng bông trên nương, thu hoạch quả bông khi nở trắng, phơi khô, nhặt hạt. Bông dùng để kéo sợi dệt vải và để nhồi chăn, đệm, gối.
Bật bông. Bông trước khi bật được cán qua chiếc máy cán gỗ hai trục quay tay để tách hạt. Sau đó người làm dùng một chiếc cung bật bông, dây cung căng, gảy liên tục vào đống bông cho bông tơi xốp, sạch bụi. Tiếng phựt phựt của cung bật bông là âm thanh quen thuộc trong các bản vào mùa cưới. Bông bật xong nhẹ như mây, được cuộn lại chờ nhồi.
Dệt vỏ chăn, vỏ đệm. Vỏ chăn thường làm bằng vải chàm hoặc vải đỏ, mặt chăn dệt thổ cẩm hoa văn ở giữa hoặc ở viền. Vỏ đệm thường màu đỏ, viền đen, hai đầu thêu.
Nhồi và khâu. Bông được trải đều vào vỏ, khâu chần để bông không xô lệch. Đệm Thái thường dày, mềm, dùng nhiều năm.
Ý nghĩa. Bộ chăn đệm là phần quan trọng của của hồi môn. Cô gái chuẩn bị từ nhiều năm trước khi cưới, có khi cùng mẹ, chị em làm nhiều bộ để tặng nhà chồng.
Những gì một cô gái Thái tự làm trước ngày cưới
Bảng dưới đây ghi những món đồ thường gặp trong của hồi môn của phụ nữ Thái ở Sơn La, theo lời kể của nhiều gia đình. Phong tục có thay đổi giữa các vùng và giữa các thời kỳ, nay nhiều món đã được mua thay vì tự làm.
| Món đồ | Làm từ | Tặng hoặc dùng cho ai | Thời gian chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Khăn piêu | Vải chàm, chỉ màu, cút vải | Bản thân, mẹ chồng, họ hàng bên chồng | Nhiều tháng tới nhiều năm |
| Chăn bông | Vỏ vải dệt, bông bật | Bố mẹ chồng, gia đình mới | Một mùa bông |
| Đệm, gối | Vải đỏ, vải chàm, bông | Gia đình mới, khách quý | Nhiều tháng |
| Váy, áo cóm | Vải bông, vải chàm, hàng cúc bạc | Bản thân | Nhiều tháng |
| Túi thổ cẩm | Vải dệt hoa văn | Bản thân, quà tặng | Vài tuần |
Ngày nay nhiều cô gái Thái đi học, đi làm xa, không còn đủ thời gian làm hết những món này. Nhưng chiếc khăn piêu tự thêu và ít nhất một bộ chăn đệm vẫn thường được giữ, vì người già trong bản coi đó là phần không nên thiếu của ngày cưới.
Khung cửi bản Thái: từ sợi tới mặt chăn
Khung cửi của người Thái ở Sơn La thường đặt dưới gầm sàn, nơi mát và đủ sáng. Trước khi lên khung, sợi bông đã qua nhiều công đoạn: kéo sợi bằng xa quay tay, hồ sợi bằng nước cơm cho cứng, phơi, rồi mắc sợi dọc lên khung, một việc tỉ mỉ có khi mất trọn một ngày. Khung bằng gỗ, có go, có trục cuộn vải, bàn đạp, thoi và những que nhặt hoa bằng tre. Người dệt ngồi trên tấm ván thấp, hai chân đạp go, tay luồn thoi, xen giữa các lượt là những lần dùng que nhặt hoa nâng từng nhóm sợi dọc để tạo hoa văn.
Một mặt chăn thổ cẩm thường dệt thành nhiều khổ hẹp rồi ghép lại. Hoa văn hay gặp là hình thoi, hình móc câu, hình cây, hình chim, hình rồng cách điệu, xếp thành ô hoặc dải. Màu chủ đạo là đỏ, vàng, xanh trên nền chàm hoặc trắng, mỗi vùng chuộng một bảng màu. Người dệt không cần giấy mẫu; họ nhớ số sợi phải nâng cho mỗi hàng, sai một sợi là hoa văn lệch cả mảng, phải gỡ ra dệt lại.
Dưới gầm sàn, tiếng go lách cách đều như tiếng mưa trên mái. Người phụ nữ dừng tay, cầm que tre nhỏ luồn qua hàng sợi dọc, đếm thầm, nâng lên, rồi mới đưa thoi qua. Đứa con gái mười tuổi ngồi ở khung bên cạnh, khung nhỏ hơn, đang dệt một dải hoa văn đơn giản để làm dây buộc.
Những nghề khác của Sơn La
Dệt thổ cẩm. Khung cửi dưới gầm sàn vẫn có ở nhiều bản Thái, dệt mặt chăn, khăn, túi với hoa văn hình học, hình cây, hình chim. Có bản đã lập nhóm dệt để làm hàng cho khách.
Thêu của người Mông vùng Mộc Châu. Trên cao nguyên Mộc Châu, phụ nữ Mông dệt lanh, vẽ sáp, thêu và đắp vải màu lên váy xoè. Chợ phiên, lễ hội mùa xuân là dịp những bộ váy mới được mặc.
Đan lát. Đàn ông Thái, Khơ Mú, Xinh Mun đan ép xôi, giỏ, gùi, mâm mây. Kỹ thuật đan gần với Điện Biên, mỗi nhà một kiểu, nan thường được gác bếp cho khói hun ngả nâu và chống mọt trước khi đan.
Làm nhạc cụ tre, nứa. Người Thái tự làm những nhạc cụ quen thuộc của bản như pí, khèn bè, đàn tính tẩu từ ống tre, ống nứa, quả bầu khô. Người làm phải chọn ống đủ già, khoét lỗ đúng chỗ, thử tiếng nhiều lần; nghề ít người theo nhưng không thể thiếu trong những đêm xoè.
Dựng nhà sàn. Nhà sàn Thái với mái hình mai rùa, khau cút ở hai đầu hồi là sản phẩm của những người thợ mộc trong bản, biết chọn gỗ, đục mộng, dựng khung theo kinh nghiệm truyền lại.
Nghề ở Sơn La hôm nay
Khăn piêu và chăn đệm Thái đang có hai số phận khác nhau. Khăn piêu nhờ được biết tới rộng rãi, có nhiều người mua làm quà, nên có thêm người thêu, nhưng cũng có nhiều khăn thêu máy, thêu vội lẫn vào. Nghề làm chăn đệm thì phụ thuộc nhiều vào nguồn bông: nhiều nơi không còn trồng bông, phải mua bông công nghiệp, vỏ chăn mua vải sẵn.
Những nhóm phụ nữ trong bản cùng nhau giữ nghề là điểm sáng: họ dạy nhau thêu, chia việc làm cút, làm tua, cùng nhận đơn hàng. Người lớn tuổi thường nói, chừng nào con gái còn thêu khăn tặng mẹ chồng, chừng đó khăn piêu còn sống. Một số nhóm còn ghi lại tên và ý nghĩa của từng mẫu hoa văn theo lời người già, để lớp sau không chỉ thêu đúng mà còn hiểu mình đang thêu gì.
Khi đến bản, bạn chào chủ nhà trước khi lên nhà sàn, cởi giày dép ở chân cầu thang, không ngồi chắn lối vào bếp. Hỏi trước khi chụp ảnh người đang thêu, đang bật bông. Nếu được tặng hoặc mua một tấm khăn piêu, hãy hỏi người làm về ý nghĩa các hoa văn; đó là món quà quý hơn cả tấm khăn.
Câu hỏi thường gặp
Khăn piêu là gì?
Khăn piêu là khăn đội đầu của phụ nữ Thái Đen, nền vải chàm đen, hai đầu thêu hoa văn nhiều màu, viền bằng những chiếc cút vải nhỏ và tua chỉ. Khăn gắn với phong tục cưới hỏi, cô dâu thường thêu nhiều tấm để tặng gia đình nhà chồng.
Thêu một tấm khăn piêu mất bao lâu?
Tuỳ người thêu và độ cầu kỳ, một tấm khăn piêu có thể mất vài tuần đến hàng tháng. Phần tốn công nhất là thêu hai mảng hoa văn ở hai đầu và khâu những hàng cút vải nhỏ bao quanh.
Chăn đệm của người Thái được làm thế nào?
Bông được trồng trên nương, phơi khô, nhặt hạt rồi bật bằng cung cho tơi xốp. Vỏ chăn, vỏ đệm dệt bằng vải chàm hoặc vải đỏ, có mặt thổ cẩm, sau đó nhồi bông và khâu chần để bông không bị xô lệch.
Làm sao phân biệt khăn piêu thêu tay với thêu máy?
Khăn thêu tay có mặt trái thấy rõ mũi chỉ, hoa văn không đều tuyệt đối, cút vải được khâu tay từng chiếc. Khăn thêu máy có đường chỉ đều tăm tắp, mặt trái phẳng và cút thường được thay bằng đường viền in hoặc dập.
Ngoài người Thái, Sơn La còn những nghề của dân tộc nào?
Sơn La còn có nghề dệt lanh, vẽ sáp, thêu của người Mông vùng Mộc Châu, nghề đan lát của người Khơ Mú, Xinh Mun, nghề dệt của người Mường, người Dao, cùng nghề dựng nhà sàn của thợ mộc trong các bản.
Có nên mua khăn piêu làm quà không?
Có, nếu bạn mua trực tiếp từ người làm hoặc nhóm phụ nữ trong bản và hiểu rằng đây là sản phẩm mất nhiều công sức. Hỏi về ý nghĩa hoa văn và người thêu sẽ giúp món quà có câu chuyện, đồng thời ủng hộ người giữ nghề.