Ở Lào Cai, nghề đáng biết nhất không nằm trong xưởng mà nằm trên tay áo người Mông: nhuộm chàm và vẽ sáp ong, một kỹ thuật tạo hoa văn trên vải lanh, vải bông mà phụ nữ Mông vùng Sa Pa, Bắc Hà vẫn làm trong từng nếp nhà. Từ năm 2025, Lào Cai gồm cả Yên Bái cũ, nên hồ sơ nghề của tỉnh có thêm những đồi quế Văn Yên bạt ngàn, nơi mùa bóc quế làm cả vùng thơm nồng.
Lên cao hơn, ở vùng Y Tý cũ, người Hà Nhì giữ nghề dựng nhà trình tường bằng đất nện; xuống thấp, phụ nữ Thái Mường Lò quanh Nghĩa Lộ ngồi bên khung cửi dệt mặt chăn. Hồ sơ dưới đây không đi theo địa giới mà theo chất liệu: vải và chàm, vỏ quế, đất nện, sợi bông, để bạn thấy mỗi nghề bám vào thứ gì mà sống.
Chàm và sáp ong trên vải người Mông
Người Mông Đen ở các bản quanh Sa Pa như Cát Cát, Lao Chải, Tả Van được nhận ra từ xa bởi bộ trang phục màu chàm sẫm gần như đen, có khi bóng lên như phủ một lớp sáp. Màu ấy là kết quả của nhiều tuần nhúng vải vào chum chàm, phơi, rồi nhúng lại. Phụ nữ Mông Hoa vùng Bắc Hà thì nổi bật với những mảng thêu và đắp vải nhiều màu rực rỡ, mỗi nhóm một kiểu riêng.
Kỹ thuật vẽ sáp ong là cái làm nhiều người mê. Người phụ nữ đun chảy sáp ong trong một bát nhỏ bên bếp, dùng một chiếc bút có ngòi bằng đồng, hai ba lá đồng ghép lại, chấm vào sáp nóng rồi kẻ lên mặt vải những đường xoắn ốc, hình thoi, hình chữ thập, hình răng cưa. Họ không cần phác trước, các đường thẳng đều theo thớ sợi. Khi vải đem nhuộm chàm, chỗ có sáp không ăn màu. Nhuộm xong, đem vải vào nồi nước sôi cho sáp tan, hoa văn trắng hiện lên trên nền xanh thẫm.
Bên bếp lửa của một ngôi nhà gỗ ở bản Mông, người bà ngồi trên chiếc ghế thấp, tấm vải lanh trắng trải trên một tấm ván kê đầu gối. Bút đồng chấm vào bát sáp, nhấc lên, kéo một đường dài, chấm lại. Đứa cháu gái ngồi sát bên, mắt dõi theo từng nét, tay cầm một mảnh vải vụn tập kẻ những đường đầu tiên còn run.
Người Dao Đỏ vùng Tả Phìn, Sa Pa thì giỏi thêu: áo, khăn, xà cạp được thêu chi chít bằng chỉ đỏ, vàng, trắng, hoa văn nhỏ và dày, có thể mất nhiều tháng cho một bộ. Chiếc khăn đội đầu màu đỏ là thứ dễ nhận ra nhất, nhưng phần công phu nhất thường nằm ở vạt áo và ống quần.
Một tấm vải chàm có hoa văn sáp ong ra đời như thế nào
Quy trình dưới đây là trình tự chung của phụ nữ Mông; tên gọi cây chàm và cách ủ có khác nhau giữa các bản. Từ sợi lanh, sợi bông tới tấm vải hoàn chỉnh có thể kéo dài nhiều tháng, nên thường làm xen giữa mùa nương.
- Dệt vải mộc. Sợi lanh hoặc sợi bông được dệt thành vải trên khung dệt đặt trong nhà hoặc ngoài hiên, khổ vải hẹp.
- Vẽ sáp. Đun sáp ong, dùng bút ngòi đồng vẽ hoa văn lên vải. Sáp phải đủ nóng để thấm qua thớ sợi, nguội quá thì sáp bong.
- Ủ chàm. Lá cây chàm được ngâm cho rữa, vớt bã, khuấy với vôi cho chàm lắng, rồi pha với nước tro, ủ trong thùng gỗ, chum. Người làm nuôi thùng chàm như nuôi một thứ sống, cho thêm rượu hoặc nước tro khi chàm yếu.
- Nhuộm nhiều lượt. Vải nhúng vào thùng, vắt, phơi, rồi nhúng lại, mỗi ngày vài lần, kéo dài nhiều ngày tới nhiều tuần cho tới khi màu đạt độ sẫm mong muốn.
- Tẩy sáp. Vải được cho vào nồi nước sôi, sáp tan ra, hoa văn trắng hiện lên. Sáp nổi lên mặt nước có thể vớt lại.
- Làm bóng. Có nơi đập vải trên phiến đá bằng chày gỗ, hoặc lăn bằng khúc gỗ tròn, để vải chắc, phẳng và hơi bóng.
Đôi tay nhuốm xanh của phụ nữ Mông là dấu hiệu dễ thấy của nghề. Khi vào nhà, bạn không nên tự nhúng tay vào thùng chàm hay động vào chậu sáp nóng, và để trẻ em đứng xa bếp lửa, nồi nước sôi.
Quế Văn Yên: một năm theo cây quế
Văn Yên, cùng một số vùng khác của Yên Bái cũ, là nơi người Dao, Tày, Kinh trồng quế trên đồi từ lâu. Cây quế được trồng nhiều năm mới bóc vỏ, vỏ càng dày càng nhiều dầu. Nghề quế gồm nhiều công đoạn hơn người ta tưởng, tóm tắt trong bảng dưới.
| Công đoạn | Làm gì | Mùa, thời gian | Người làm lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chọn cây | Chọn cây đủ tuổi, thân thẳng, vỏ dày | Trước mùa bóc | Cây non vỏ mỏng, ít dầu |
| Bóc vỏ | Khoanh vỏ theo đoạn, rạch dọc, lột cả mảng | Lúc cây nhiều nhựa, vỏ dễ tách | Bóc nhẹ tay để mảng vỏ không vỡ |
| Ủ vỏ | Xếp vỏ thành đống, phủ lá, ủ vài ngày | Ngay sau khi bóc | Ủ giúp vỏ lên màu, dậy mùi |
| Phơi, cuộn | Phơi nắng trên giàn, vỏ tự cuộn thành ống hoặc được nắn phẳng | Nhiều ngày nắng | Gặp mưa phải che ngay kẻo mốc |
| Phân loại | Tách quế ống, quế thanh, quế vụn theo độ dày | Khi vỏ khô | Vỏ gốc dày thường được quý hơn |
| Chưng cất | Lá, cành nhỏ đem chưng lấy tinh dầu quế | Quanh năm theo đợt tỉa | Lò xa nhà, xa đống củi |
Mùa bóc quế, đường làng thơm nồng, sân nhà nào cũng trải những ống quế màu nâu đỏ. Người làm quế quen nói vỏ quế ngon là vỏ “có dầu”, bẻ ra thấy lớp dầu bóng ở mặt trong, đưa lên mũi là cay ấm. Chuyện lò chưng tinh dầu quế cũng như lò hồi ở xứ Lạng: nhiều nhiệt, cần đứng xa, không tự thao tác.
Trình tường Hà Nhì: nghề dựng nhà bằng đất
Ở vùng Y Tý cũ trên núi cao, người Hà Nhì dựng nhà có tường đất dày, mái lợp cỏ tranh hoặc ngói, mùa đông ấm, mùa hè mát. Kỹ thuật gọi là trình tường: người ta dựng khuôn ván hai bên, đổ đất đã chọn vào giữa, dùng chày gỗ nện từng lớp cho chặt, đầy khuôn thì tháo ra dựng lên tầng trên, cứ thế bức tường cao dần.
Đất phải chọn loại dẻo, ít sỏi, đủ ẩm; nện không đủ thì tường rạn, nện quá ướt thì tường lún. Việc dựng nhà thường là việc của cả bản: đàn ông nện đất, phụ nữ gánh đất, trẻ con chạy theo xem. Tiếng chày nện đều đặn trong sương là âm thanh quen của mùa làm nhà. Người Hà Nhì cũng giữ nghề dệt, nhuộm chàm và may áo có những dải trang trí bằng vải màu, cúc bạc.
Nhà trình tường hôm nay đối mặt với cùng sức ép như nhà đá ở Cao Bằng: gạch, bê tông, tôn dễ mua và dựng nhanh. Một số gia đình vẫn giữ nhà cũ, sửa sang để đón khách đến ở, nhờ vậy những người còn biết trình tường có việc để làm và dạy lại cho lớp trẻ.
Những nghề khác của Lào Cai
Dệt thổ cẩm Thái vùng Mường Lò. Quanh Nghĩa Lộ thuộc Yên Bái cũ, phụ nữ Thái dệt mặt chăn, mặt gối, khăn với hoa văn hình học và hình chim, hoa, cây. Khung cửi đặt dưới gầm sàn, mỗi tấm mặt chăn có thể mất cả tháng. Đây là vùng lòng chảo lúa lớn, nên nghề dệt đi cùng nhịp mùa màng.
Rượu ngô Bản Phố. Người Mông vùng Bắc Hà nấu rượu ngô ủ men lá, nổi tiếng trong các phiên chợ vùng cao. Đây là đồ uống của người lớn; nên dùng có chừng mực, không cho trẻ em, không lái xe trên đường đèo sau khi uống.
Chè Shan vùng Suối Giàng. Trên núi cao thuộc Yên Bái cũ, người Mông hái chè từ những cây chè cổ thụ, sao tay trên chảo. Nghề này gần với chè Shan ở vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang.
Đan lát và làm nông cụ. Gùi, sọt, mẹt, nia, dao, cuốc vẫn được làm trong các bản cho chính nhu cầu của mình. Những món này ít khi bán ra ngoài nhưng nói lên rất rõ nếp sống bám nương rẫy của người vùng cao.
Đồ bạc trên trang phục. Vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, cúc bạc trên áo người Mông, người Dao, người Hà Nhì thường do thợ bạc trong vùng làm, kéo sợi, gò, chạm hoa văn bằng tay. Nghề chạm bạc đã có nhiều hồ sơ riêng; ở đây chỉ ghi nhận rằng bạc là phần không tách khỏi bộ trang phục ngày lễ của nhiều dân tộc trong tỉnh.
Nghề ở Lào Cai hôm nay và cách đến thăm
Du lịch làm thay đổi nghề ở Sa Pa rõ hơn bất cứ đâu trong vùng. Phụ nữ Mông, Dao làm thêm túi, khăn, ví nhỏ từ vải chàm và vải thêu để bán cho khách, nhờ thế nghề vẽ sáp, thêu có thêm người theo. Mặt khác, nhiều sản phẩm làm nhanh bằng vải in công nghiệp cũng xuất hiện, khiến người mua khó phân biệt. Ở các bản xa hơn, nghề vẫn chủ yếu phục vụ chính gia đình: áo cưới, áo Tết, địu con.
Nghề quế thì gắn với giá cả và đất đai: có năm được giá, cả vùng trồng thêm; có năm giá xuống, người trồng phải chờ. Người làm quế lâu năm thường giữ lại những cây già để bóc vỏ dày, coi như của để dành. Nhà trình tường và dệt Thái sống nhờ những gia đình đón khách ở nhà và những người trẻ quay về làm du lịch cộng đồng.
Khi đến bản, hãy chào chủ nhà trước, hỏi trước khi chụp ảnh người đang thêu, đang vẽ sáp, và không tự ý cầm bút đồng hay động vào thùng chàm. Ở bản người Hà Nhì, người Dao, có những góc nhà dành cho tổ tiên, khách nên tránh đứng chắn hoặc chỉ trỏ. Đến những ngày bản có lễ, nên hỏi trước xem gia đình có tiện đón khách hay không.
Câu hỏi thường gặp
Yên Bái cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ năm 2025, Yên Bái cũ được hợp nhất vào tỉnh Lào Cai. Vì vậy quế Văn Yên, chè Suối Giàng, dệt Thái vùng Mường Lò nay đều nằm trong hồ sơ làng nghề tỉnh Lào Cai, người ta quen gọi kèm tên vùng cũ.
Vẽ sáp ong trên vải của người Mông làm thế nào?
Phụ nữ Mông đun chảy sáp ong, dùng bút ngòi đồng chấm sáp kẻ hoa văn lên vải trắng, rồi đem nhuộm chàm nhiều lượt. Chỗ có sáp không ăn màu, sau cùng vải được nấu trong nước sôi cho sáp tan, hoa văn trắng hiện trên nền chàm.
Vì sao tay người Mông làm vải chàm thường có màu xanh?
Vải phải nhúng vào thùng chàm, vắt, phơi lặp lại nhiều ngày, nên màu chàm bám vào da tay người nhuộm. Đôi tay xanh là dấu hiệu quen thuộc của mùa nhuộm vải và không gây hại, chỉ phai dần sau một thời gian.
Quế Văn Yên được làm ra qua những bước nào?
Người trồng chọn cây đủ tuổi, bóc vỏ theo từng đoạn, ủ vỏ vài ngày cho dậy mùi, phơi nắng cho vỏ khô và cuộn lại, rồi phân loại theo độ dày. Lá và cành nhỏ còn được đem chưng cất lấy tinh dầu quế.
Nhà trình tường của người Hà Nhì được dựng như thế nào?
Người ta dựng khuôn ván hai bên, đổ đất dẻo đã chọn vào giữa rồi dùng chày gỗ nện chặt từng lớp. Đầy khuôn thì tháo ra dựng lên tầng trên, cứ thế tường cao dần, thường là việc chung của cả bản.
Mua đồ thêu ở Sa Pa làm sao biết là hàng làm tay?
Đồ thêu, vẽ sáp làm tay thường có đường nét không đều tuyệt đối, mặt trái thấy rõ mũi chỉ và vết sáp, màu chàm hơi loang tự nhiên. Cách chắc nhất là trò chuyện với chính người làm, hỏi họ về các công đoạn mình vừa đọc.