Lai Châu có rất nhiều dân tộc cùng sinh sống, và nghề ở đây gắn với từng dân tộc nhiều hơn là gắn với một làng. Hai nghề đáng biết nhất là thêu của phụ nữ Dao đỏ, những bộ áo dày hoa văn đỏ, vàng, trắng phải mất nhiều mùa mới xong, và dệt của người Lự, một dân tộc ít người có trang phục và khung dệt rất riêng.
Lai Châu giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025. Ngoài Dao và Lự, tỉnh còn có người Thái, Mông, Hà Nhì, Giáy, Khơ Mú, Cống, Mảng, Si La, La Hủ và nhiều dân tộc khác, mỗi dân tộc một kiểu áo, một kiểu đồ đan, một cách làm nhà. Hồ sơ dưới đây đi theo dân tộc, giọng tôn trọng, và dành phần dài nhất cho nghề thêu Dao.
Nghề theo dân tộc ở Lai Châu
Bảng không nhằm xếp hạng hay so sánh, chỉ giúp người đọc thấy mỗi cộng đồng giữ nghề gì nổi bật. Một người có thể biết nhiều nghề, và nhiều nghề được nhiều dân tộc cùng làm.
| Dân tộc | Nghề nổi bật | Ai làm chính | Dùng vào đâu |
|---|---|---|---|
| Dao đỏ | Thêu, làm bạc | Phụ nữ thêu, đàn ông làm bạc | Trang phục ngày thường, ngày cưới, lễ cấp sắc |
| Lự | Trồng bông, dệt, nhuộm chàm, thêu viền | Phụ nữ | Áo, váy, khăn đội, túi |
| Thái trắng | Dệt thổ cẩm, đan lát | Phụ nữ dệt, đàn ông đan | Chăn, gối, khăn, ép xôi, giỏ |
| Mông | Rèn, dệt lanh, vẽ sáp | Đàn ông rèn, phụ nữ dệt | Nông cụ, trang phục |
| Hà Nhì | Trình tường, dệt, may | Cả cộng đồng | Nhà ở, áo có hàng cúc bạc |
| Giáy | Thêu, dệt | Phụ nữ | Áo cổ tròn, khăn, túi |
Đọc bảng sẽ thấy hầu như nghề nào cũng gắn với hai việc: mặc và ở. Đó là vì nghề vùng cao sinh ra để phục vụ đời sống, và chỉ gần đây mới có thêm khách mua từ bên ngoài. Hiểu điều này giúp bạn nhìn một tấm vải thêu không phải như món hàng, mà như một phần trong đời sống của người làm ra nó.
Kim chỉ Dao đỏ: thêu không cần mẫu
Bộ trang phục của phụ nữ Dao đỏ ở Lai Châu nổi bật với chiếc khăn đội đầu đỏ, áo dài màu chàm thêu dày đặc ở vạt và gấu, quần thêu ống, thắt lưng thêu và những tua chỉ đỏ. Nhìn gần sẽ thấy mặt vải gần như phủ kín bởi các hoa văn nhỏ: hình thoi, hình chữ thập, hình cây thông, hình người, hình chó, những đường răng cưa chạy dọc mép.
Điều làm người ngoài ngạc nhiên là phụ nữ Dao thêu không vẽ mẫu trước. Họ thêu từ mặt trái của vải, đếm sợi vải theo thớ, mũi kim đi theo đường đã thuộc lòng. Mặt phải hiện ra hoa văn đều đặn, cân đối. Nhiều người học từ khi mới bảy, tám tuổi, bắt đầu bằng những đường viền đơn giản, lớn dần mới được thêu những mảng lớn.
Buổi trưa ngoài hiên nhà, ba người phụ nữ Dao ngồi trên ghế thấp, mỗi người một mảnh vải chàm đặt trên đầu gối. Cuộn chỉ đỏ, chỉ vàng để trong chiếc giỏ nhỏ bên chân. Họ vừa thêu vừa trò chuyện, chẳng ai cúi sát mặt vải, kim cứ lên xuống đều đặn như tự biết đường. Một bé gái ngồi sau lưng mẹ, cầm mảnh vải nhỏ hơn, thỉnh thoảng giơ lên hỏi một mũi kim.
Bộ trang phục thêu xong có thể được mặc nhiều năm, giữ gìn cẩn thận cho ngày cưới, ngày lễ. Áo của một người phụ nữ Dao vì thế giống như một cuốn nhật ký bằng kim chỉ: người trong bản nhìn vào biết ai thêu khéo, ai thêu nhanh, ai đã thêu bao nhiêu mùa.
Một bộ áo thêu Dao đỏ ra đời qua những bước nào
Từ khi chuẩn bị vải đến khi mặc được một bộ áo thêu hoàn chỉnh thường kéo dài nhiều tháng, có khi cả năm, vì phụ nữ chỉ thêu được vào lúc nông nhàn, buổi tối, ngày mưa. Trình tự chung như sau.
- Chuẩn bị vải nền. Vải bông hoặc vải mua được nhuộm chàm nhiều lượt cho thật sẫm, làm nền để chỉ đỏ, vàng nổi bật.
- Chuẩn bị chỉ. Chỉ màu đỏ, vàng, trắng, xanh được mua hoặc tự nhuộm, quấn thành cuộn. Màu đỏ thường chiếm phần nhiều.
- Cắt các mảnh. Vạt áo, ống quần, khăn, thắt lưng được cắt rời để thêu từng mảnh cho dễ cầm.
- Thêu từ mặt trái. Đếm sợi vải, đi kim theo đường thuộc lòng, không cần vẽ mẫu. Hoa văn lớn được thêu trước, đường viền thêu sau.
- Ghép mảnh, may. Các mảnh thêu xong được ghép, may thành áo, quần, đính thêm tua chỉ, hạt cườm.
- Đính bạc. Với trang phục ngày lễ, thêm cúc bạc, vòng bạc, dây bạc do thợ bạc trong cộng đồng làm.
Muốn hiểu một bộ áo Dao đỏ, đừng chỉ nhìn mặt phải. Nếu được người làm cho xem mặt trái, bạn sẽ thấy những đường chỉ đếm sợi rất đều, đó mới là chỗ thể hiện tay nghề. Hãy chỉ chạm vào khi người làm đồng ý.
Người Lự và khung dệt riêng
Người Lự là một dân tộc ít người, phần đông sinh sống ở Lai Châu, trong đó có vùng Tam Đường cũ, một bộ phận nhỏ ở Điện Biên. Nhà sàn của người Lự có mái lợp dốc, phụ nữ mặc áo xẻ chéo, váy chàm có những dải hoa văn ngang, khăn đội đầu quấn cao. Từ bao đời, phụ nữ Lự tự trồng bông, kéo sợi, dệt vải và nhuộm chàm cho cả gia đình.
Khung dệt của người Lự đặt dưới gầm sàn hoặc ngoài hiên. Người dệt ngồi thấp, đạp go, luồn thoi, nhặt hoa bằng que tre. Hoa văn trên váy, túi, khăn thường là các hình hoa, lá, hình kỷ hà xếp thành dải, màu đỏ, vàng, trắng trên nền chàm. Phần viền áo, viền túi còn được thêu tay thêm.
Như nhiều dân tộc ít người khác, người Lự đứng trước câu hỏi giữ nghề khi vải công nghiệp rẻ và tiện. Một số bản đã đón khách đến ở nhà dân, nhờ đó phụ nữ có thêm lý do để dệt, và các em gái có cơ hội học từ bà, từ mẹ. Có những nhóm phụ nữ trong bản cùng nhau trồng lại bông, giữ lại một vài chum chàm chung, để những tấm váy mới vẫn được làm từ sợi của chính đất mình chứ không phải sợi mua. Khi đến bản, bạn nên hỏi trước khi vào gầm sàn, nơi đặt khung dệt, và tránh chạm vào sợi đang căng trên khung.
Những nghề khác của Lai Châu
Bạc của người Dao. Đàn ông Dao làm vòng cổ, vòng tay, cúc áo, dây bạc đeo ngực cho phụ nữ trong nhà. Bạc được nấu chảy, đổ thỏi, kéo sợi, gò, chạm hoa văn bằng tay. Nghề chạm bạc đã có nhiều hồ sơ riêng, ở đây chỉ ghi nhận vai trò của bạc trong trang phục Dao.
Dệt thổ cẩm Thái trắng. Phụ nữ Thái trắng dệt mặt chăn, gối, khăn với hoa văn hình học và hình cây, hoa. Đàn ông Thái đan ép xôi, giỏ, chài lưới, những món đồ không thể thiếu trong mỗi nhà sàn.
Chè vùng Tam Đường. Tam Đường có những đồi chè, nhiều nhà vẫn hái và sao chè theo cách thủ công. Đây là nghề đang được mở rộng, gắn với sinh kế của nhiều gia đình.
Nhà trình tường và áo cúc bạc của người Hà Nhì. Nhiều bản Hà Nhì ở vùng Mường Tè cũ giữ cách dựng nhà bằng đất nện trong khuôn ván, tường dày giữ ấm qua mùa đông lạnh. Phụ nữ Hà Nhì may áo chàm có hàng cúc bạc và những dải vải màu ở ngực, ở tay, mỗi nhóm một kiểu riêng.
Thêu của người Giáy. Phụ nữ Giáy mặc áo cổ tròn, xẻ nách, viền cổ, viền tay thêu những dải hoa văn nhiều màu. Túi, khăn, địu con cũng được thêu, nhiều món là quà người mẹ chuẩn bị cho con gái khi đi lấy chồng.
Rèn và dệt lanh của người Mông. Như ở nhiều tỉnh vùng cao khác, người Mông ở Lai Châu giữ nghề rèn nông cụ, dệt vải lanh và vẽ sáp ong lên vải trước khi nhuộm chàm.
Những hiểu lầm hay gặp khi nhìn trang phục vùng cao
Người lần đầu lên Lai Châu thường nhìn trang phục, đồ thêu bằng con mắt của người mua hàng. Dưới đây là vài hiểu lầm hay nghe, kèm điều người trong bản thường giải thích.
- “Hoa văn chỉ để trang trí.” Với nhiều dân tộc, hoa văn còn ghi lại cây cỏ, con vật, câu chuyện của cộng đồng; người trong bản nhìn hoa văn có thể đoán được nhóm, vùng của người mặc.
- “Áo nào cũng giống nhau.” Áo của một người Dao đỏ ở bản này có thể khác bản bên ở cách đặt hoa văn, màu chỉ, độ dày đường thêu, vì mỗi người thêu theo tay mình.
- “Đồ thêu sặc sỡ là đồ mới.” Nhiều bộ áo nhiều màu đã được giữ hàng chục năm cho ngày lễ, màu bền vì chỉ tốt và được giữ gìn cẩn thận.
- “Mặc thử là chuyện vui.” Có những bộ áo, chiếc khăn gắn với lễ cưới, lễ trưởng thành; mượn mặc chụp ảnh là việc nên hỏi kỹ, và chủ nhà có quyền từ chối.
Nhìn trang phục với sự tò mò và tôn trọng, hỏi người mặc về ý nghĩa của từng mảng hoa văn, là cách để một chuyến đi bản trở thành một buổi học thật sự.
Nghề ở Lai Châu hôm nay
Lai Châu là tỉnh vùng cao, đường sá dài, nên nghề ít chịu sức ép của làng nghề công nghiệp như ở đồng bằng. Nhưng chính sự xa xôi ấy làm đầu ra hạn chế, phụ nữ chủ yếu làm cho gia đình. Những năm gần đây, du lịch cộng đồng ở các bản Dao, Lự, Thái mở thêm cơ hội: khách đến ở, ăn, xem dệt, xem thêu, mua một món nhỏ mang về.
Điều đáng trân trọng là nhiều thiếu nữ Dao, Lự vẫn tự thêu, tự dệt bộ áo cưới của mình, dù trong tủ đã có quần áo mua. Đó là cách cộng đồng giữ nghề một cách tự nhiên nhất: không phải vì ai bắt, mà vì một bộ áo tự tay làm vẫn là thứ đẹp nhất trong ngày quan trọng.
Đến các bản ở Lai Châu, bạn nên đi cùng người địa phương, chào hỏi trước khi vào nhà, hỏi trước khi chụp ảnh, không chụp cận mặt người khi họ chưa đồng ý. Với các nghi lễ gia đình như lễ cấp sắc của người Dao, khách chỉ nên đứng xem khi được mời và không xen vào.
Câu hỏi thường gặp
Lai Châu có những nghề truyền thống nào nổi bật?
Nổi bật nhất là nghề thêu của phụ nữ Dao đỏ, dệt và nhuộm chàm của người Lự, dệt thổ cẩm và đan lát của người Thái trắng, làm bạc của người Dao, rèn và dệt lanh của người Mông, cùng nghề làm chè ở vùng Tam Đường.
Người Lự sống ở đâu?
Người Lự là một dân tộc ít người, phần đông sống ở tỉnh Lai Châu, trong đó có vùng Tam Đường cũ, một bộ phận nhỏ sống ở Điện Biên. Họ có nhà sàn mái dốc, trang phục chàm với hoa văn ngang và nghề dệt vải tự trồng bông.
Phụ nữ Dao đỏ thêu áo có cần vẽ mẫu không?
Phần lớn phụ nữ Dao đỏ thêu không vẽ mẫu trước. Họ thêu từ mặt trái của vải, đếm từng sợi theo thớ và đi kim theo đường hoa văn đã thuộc lòng từ nhỏ, mặt phải hiện ra hoa văn đều và cân đối.
Một bộ áo thêu Dao đỏ mất bao lâu để hoàn thành?
Thường mất nhiều tháng, có khi cả năm, vì phụ nữ chỉ thêu vào lúc nông nhàn, buổi tối hoặc ngày mưa. Bộ áo ngày lễ còn phải đính thêm bạc, tua chỉ, hạt cườm nên càng tốn công hơn.
Đến bản người Dao, người Lự cần cư xử thế nào cho phải phép?
Nên đi cùng người địa phương, chào hỏi chủ nhà trước khi vào, hỏi trước khi chụp ảnh và không chụp cận mặt khi người ta chưa đồng ý. Không tự ý chạm vào khung dệt, đồ thêu hay đồ bạc, và chỉ xem nghi lễ gia đình khi được mời.
Vì sao nhiều thiếu nữ vùng cao vẫn tự thêu áo cưới?
Với nhiều gia đình Dao, Lự, bộ áo cưới tự tay thêu dệt là niềm tự hào và là cách thể hiện sự khéo léo, chăm chỉ của người con gái. Đây cũng là cách cộng đồng giữ nghề một cách tự nhiên qua từng thế hệ.