Khánh Hoà sau ngày 1/7/2025 gồm cả Ninh Thuận cũ, nên hồ sơ làng nghề của tỉnh có hai nửa rất khác nhau. Nửa phía bắc là xứ trầm hương và yến đảo, với làng gốm Lư Cấm bên sông Cái Nha Trang. Nửa phía nam là vùng nắng gió của người Chăm và người Raglai, nơi có hai làng nghề Chăm được biết đến rộng rãi: gốm Bàu Trúc và dệt Mỹ Nghiệp.
Hai làng Chăm ấy đã có hồ sơ riêng ở nơi khác, nên hồ sơ này chỉ nhắc tên và dành chỗ cho những gì ít được kể: nghề trầm, lò gốm Lư Cấm đang thưa dần, nghề làm đàn tre và đan lát của người Raglai, và cách nghề Chăm gắn với lịch lễ của cộng đồng.
Làng nghề Khánh Hoà theo hai nửa tỉnh
Bảng tra nhanh, chia theo vùng cũ để dễ hình dung:
| Làng, vùng | Nghề | Vùng cũ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lư Cấm | Gốm đất nung | Khánh Hoà cũ, ven sông Cái Nha Trang | Lò còn ít, nghề thu hẹp |
| Nhiều nơi trong tỉnh | Chế tác trầm hương | Khánh Hoà cũ | Từ trầm tự nhiên xưa tới dó bầu trồng nay |
| Các đảo yến | Khai thác yến sào | Khánh Hoà cũ | Đã có hồ sơ riêng ở nơi khác |
| Hòn Khói, Cà Ná | Làm muối | Khánh Hoà cũ, Ninh Thuận cũ | Đồng muối, có hồ sơ ở nơi khác |
| Bàu Trúc | Gốm Chăm nặn tay | Ninh Thuận cũ | Đã có hồ sơ riêng ở nơi khác |
| Mỹ Nghiệp | Dệt thổ cẩm Chăm | Ninh Thuận cũ | Đã có hồ sơ riêng ở nơi khác |
| Các làng Raglai vùng núi | Làm nhạc cụ tre, đan lát | Ninh Thuận cũ, Khánh Hoà cũ | Đàn chapi, gùi, nong |
Điểm chung của cả hai nửa là khí hậu khô, nắng nhiều, mưa ít. Chính cái khô ấy giúp phơi muối, phơi gốm mộc, phơi sợi, và làm nên đặc trưng của nhiều nghề vùng này.
Nghề trầm hương: đọc một khúc gỗ
Khánh Hoà từ xưa nổi tiếng với trầm hương và kỳ nam, thứ hương liệu quý hình thành khi cây dó bị tổn thương và tiết nhựa tự vệ, lâu năm nhựa ngấm vào thớ gỗ thành những vệt sẫm, thơm. Người đi trầm ngày trước vào rừng sâu nhiều tháng, đọc dấu trên thân cây để đoán có trầm hay không. Nghề ấy gắn với những câu chuyện vừa gian khổ vừa may rủi, kể lại trong các làng ven núi.
Ngày nay trầm tự nhiên đã rất hiếm, phần lớn trầm trên thị trường đến từ cây dó bầu trồng và được tạo trầm bằng các kỹ thuật cấy. Nghề tay còn lại là chế tác: người thợ cầm dao nhỏ, đục nhỏ, cạo từng lớp gỗ trắng không có dầu, giữ lại phần sẫm màu có nhựa. Việc này cần mắt tinh và tay kiên nhẫn, vì cạo lố là mất phần quý, cạo thiếu thì khúc trầm nặng gỗ, kém hương. Phần vụn và bột trầm được dùng làm nhang, nụ trầm. Người trong nghề phân loại trầm bằng mắt và mũi: nhìn màu vệt nhựa, độ nặng khi cầm, thử đốt một mẩu nhỏ để nghe mùi khói đầu, mùi khói cuối. Kinh nghiệm ấy truyền trong gia đình và giữa những người làm lâu năm, không có sách nào dạy đủ. Ngày nay, việc khai thác cây dó trong rừng tự nhiên bị quản lý chặt; người làm nghề tử tế luôn nói rõ trầm của mình từ cây trồng hay từ nguồn nào, và đó cũng là điều đáng hỏi khi trò chuyện với người thợ.
Trong gian phòng kín gió, người thợ ngồi xếp bằng bên chiếc bàn thấp, khúc trầm đặt trên tấm vải, mũi dao lách dọc theo vệt nhựa đen như người ta tách một đường chỉ khỏi vải; thỉnh thoảng ông đưa khúc gỗ lên mũi ngửi rồi lại cúi xuống. Nghề làm hương nói chung, kể cả các làng làm nhang ở phía Bắc, sẽ có hồ sơ riêng ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.
Gốm Lư Cấm bên sông Cái
Lư Cấm là làng gốm cũ bên bờ sông Cái, phía tây bắc Nha Trang. Gốm Lư Cấm là gốm đất nung: lu, khạp, nồi, trã, chậu, những thứ mà mỗi gian bếp ở vùng ven biển cần. Đất sét lấy từ ven sông, nhào nhuyễn, chuốt trên bàn xoay; gốm phơi trong nắng gió khô của Nha Trang rồi nung trong lò củi. Một thời, ghe chở gốm từ làng xuôi sông ra các chợ ven biển.
Đô thị Nha Trang lan ra, đất làng thành đất ở, nồi nhôm và đồ nhựa thay chỗ đồ đất, nên lò gốm Lư Cấm thưa dần. Những người còn giữ nghề phần lớn đã lớn tuổi; một vài nhà làm thêm chậu cảnh, đồ trang trí. Ngày trước, mỗi phiên chợ ven biển đều có một góc bày lu, khạp, nồi đất xếp chồng, người mua gõ thử từng món nghe tiếng rồi mới chọn. Lư Cấm là ví dụ rõ của một làng nghề nằm sát thành phố: không chết vì thiếu tay nghề mà vì mất đất, mất chỗ dùng. Hồ sơ về làng gốm ven biển Nam Trung Bộ đặt Lư Cấm cạnh Mỹ Thiện, Quảng Đức để thấy cùng một số phận.
Nghề Chăm vùng Ninh Thuận cũ và lịch lễ của cộng đồng
Người Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ giữ hai nghề lâu đời: gốm nặn tay không dùng bàn xoay, nung lộ thiên bằng rơm củi ở làng Bàu Trúc; và dệt thổ cẩm trên khung dệt ở làng Mỹ Nghiệp. Cả hai đã có hồ sơ riêng ở nơi khác. Điều cần thêm ở đây là nhìn nghề trong nhịp sống của cộng đồng: các làng Chăm theo lịch riêng, với những lễ lớn như Katê vào khoảng tháng 7 lịch Chăm, khi người Chăm về các đền tháp và trong làng.
Trước mỗi mùa lễ, nghề dệt bận hơn: phụ nữ dệt khăn, áo, đai lưng cho người trong nhà mặc đi lễ; gốm cũng có những món dùng trong nghi lễ gia đình. Nghề vì vậy không chỉ là việc làm ra hàng hoá mà là việc chuẩn bị cho đời sống văn hoá của làng. Người ngoài đến vào mùa lễ nên nhớ đó là dịp của cộng đồng: ăn mặc kín đáo, giữ khoảng cách với nghi lễ, hỏi trước khi chụp.
Nghề gốm Chăm có một nét hiếm: người thợ, phần lớn là phụ nữ, đi vòng quanh khối đất đặt trên bệ cố định để vuốt thành gốm, thay vì xoay bàn. Cách làm này được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những lối làm gốm cổ còn sống ở Đông Nam Á.
Nghề của người Raglai: tre, mây và tiếng đàn
Người Raglai sống ở vùng núi phía tây của cả Ninh Thuận cũ và Khánh Hoà cũ. Nghề tay của họ gắn với tre, nứa, mây:
- Đàn chapi. Nhạc cụ làm từ một ống tre lớn, người làm tách những sợi dây ngay trên vỏ ống tre, kê cầu bằng mẩu tre nhỏ và khoét lỗ để thoát âm. Tiếng đàn trầm, đều, thường gắn với những bài hát kể chuyện của người Raglai.
- Sáo, kèn và các nhạc cụ tre khác. Bên cạnh bộ mã la, tức bộ chiêng đồng không núm mà người Raglai trân quý, các gia đình tự làm nhiều nhạc cụ từ tre, nứa: sáo, kèn bầu, ống gõ. Làm nhạc cụ là việc của người lớn tuổi, đòi hỏi tai nghe tốt.
- Đan gùi, nong, nia. Mây, tre chẻ nan, có khi hun khói cho bền; gùi đi rẫy và gùi đi lễ có kiểu đan khác nhau.
- Dệt và may. Phụ nữ Raglai giữ cách dệt, may trang phục truyền thống, nay phần nhiều dùng vải và chỉ mua sẵn.
Những nghề này không có "làng nghề" theo kiểu đồng bằng mà nằm rải trong từng gia đình. Muốn gặp người làm đàn hay người đan gùi, cách phải phép là đi cùng người trong vùng, hỏi trước, nghe họ đàn rồi mới hỏi chuyện làm đàn. Với người Raglai, nhạc cụ gắn với những dịp quan trọng của gia đình và cộng đồng, nên không nên tự ý cầm lên gảy thử.
Nghề biển, nghề ăn và làng nghề Khánh Hoà hôm nay
Dọc bờ biển dài của tỉnh còn nhiều nghề nhỏ: đan lưới, đóng và sửa thúng chai, phơi cá, làm mắm, và nghề khai thác yến trên các đảo đá. Đồng muối Hòn Khói ở phía bắc và Cà Ná ở phía nam là hai cánh đồng muối nổi tiếng, đã có hồ sơ riêng ở nơi khác. Nghề ăn có nem Ninh Hoà, bánh căn, bánh xèo mực, những món gắn với chợ và bếp nhà hơn là với một làng nghề riêng.
Hôm nay, làng nghề Khánh Hoà chịu sức kéo của du lịch biển. Có nghề được hưởng lợi, như đồ trầm, đồ gốm Chăm nhỏ làm quà; có nghề bị đẩy lùi vì đất ven biển, ven sông thành khu nghỉ dưỡng, khu đô thị. Ở phía nam, gốm Bàu Trúc và dệt Mỹ Nghiệp sống được nhờ khách và nhờ nhiều chương trình giữ nghề; nghề của người Raglai thì lặng lẽ hơn, giữ chủ yếu trong gia đình và qua những lớp dạy đàn, dạy hát cho người trẻ trong buôn.
Đến thăm làng nghề Khánh Hoà cho phải phép
Ở nửa phía bắc, các xưởng trầm thường là nơi làm việc yên tĩnh; người thợ cần tập trung khi cạo, nên hỏi chuyện vào lúc họ dừng tay. Bụi trầm mịn bay trong phòng kín, người hay dị ứng nên đeo khẩu trang. Lò gốm Lư Cấm còn ít, ghé được hay không tuỳ nhà có đang làm; hỏi người trong xóm trước khi bước vào sân.
Ở nửa phía nam, mùa nắng gắt từ giữa năm, ra đồng muối, lò gốm nung lộ thiên phải đội nón, mang nước. Khi lò gốm Chăm đang đốt rơm củi, đứng ngoài vòng lửa theo chỗ người thợ chỉ, không cho trẻ em chạy quanh. Với các làng Chăm và các buôn Raglai, hãy coi nghề là một phần đời sống của cộng đồng: không chạm vào đồ dùng trong lễ, không gọi trang phục, nhạc cụ là đồ lạ, và luôn hỏi trước khi chụp người. Một câu chào, một câu hỏi về món đồ đang làm thường mở ra nhiều chuyện hơn bất kỳ tấm ảnh nào.
Câu hỏi thường gặp
Ninh Thuận cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Ninh Thuận cũ được hợp nhất vào tỉnh Khánh Hoà. Các làng nghề Chăm như gốm Bàu Trúc, dệt Mỹ Nghiệp và đồng muối Cà Ná nay đều thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Trầm hương hình thành như thế nào?
Trầm hương hình thành khi cây dó bị tổn thương, cây tiết nhựa để tự vệ và qua nhiều năm nhựa ngấm vào thớ gỗ thành những vệt sẫm màu có mùi thơm. Trầm tự nhiên nay rất hiếm, phần lớn trầm hiện có đến từ cây dó bầu trồng và được tạo trầm.
Đàn chapi của người Raglai làm từ gì?
Đàn chapi làm từ một ống tre lớn. Người làm tách những sợi dây ngay trên vỏ ống tre, kê cầu bằng mẩu tre nhỏ và khoét lỗ thoát âm. Tiếng đàn trầm, thường đệm cho những bài hát kể chuyện của người Raglai.
Làng gốm Lư Cấm còn làm gốm không?
Lò gốm Lư Cấm đã thưa hơn trước nhiều vì đô thị Nha Trang lan rộng và đồ đất mất dần chỗ dùng trong bếp. Một số nhà lớn tuổi vẫn giữ nghề, làm thêm chậu cảnh và đồ trang trí bên cạnh đồ gia dụng truyền thống.
Gốm Chăm khác gốm của người Việt ở điểm nào?
Thợ gốm Chăm, phần lớn là phụ nữ, không dùng bàn xoay mà đi vòng quanh khối đất đặt trên bệ cố định để vuốt thành gốm, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Gốm người Việt ở các làng ven biển thường chuốt trên bàn xoay và nung trong lò.
Đến các làng Chăm vào mùa lễ cần lưu ý gì?
Mùa lễ là dịp của cộng đồng. Người ngoài nên ăn mặc kín đáo, giữ khoảng cách với nghi lễ, không chen vào lối đi của đoàn lễ và luôn hỏi trước khi chụp ảnh người tham gia. Nếu có người trong làng dẫn đường thì càng tốt.