GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Hưng Yên: phố Hiến, bạc Huê Cầu, đồng Lộng Thượng và vùng Thái Bình cũ

Hồ sơ làng nghề Hưng Yên sau sáp nhập: dấu vết phố Hiến, chạm bạc Huê Cầu, đúc đồng Lộng Thượng, tương Bần, long nhãn và vùng Thái Bình cũ.

Silver bowl resting on a pitch-filled wooden block while a small hammer taps a chasing tool, extreme close-up of hands, dim family workshop, cool silver and warm wood tones

Điều đáng biết nhất về làng nghề Hưng Yên là chúng mọc lên quanh một thương cảng cũ: phố Hiến bên sông Hồng, nơi thuyền buôn trong và ngoài nước từng ghé, để lại câu "thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến". Hàng hoá cần người làm, nên quanh phố hình thành những làng chạm bạc, đúc đồng, làm tương, chế biến nông sản. Huê Cầu, Lộng Thượng, tương Bần là những cái tên còn giữ được đến hôm nay.

Từ ngày 1/7/2025, Thái Bình cũ nhập vào Hưng Yên, mang theo cả một vùng làng nghề dày đặc như chiếu Hới, chạm bạc Đồng Xâm, thêu Minh Lãng, dệt Phương La, rối nước Nguyên Xá. Vùng Thái Bình cũ có hồ sơ riêng; hồ sơ này tập trung vào phần Hưng Yên cũ và nhìn tỉnh mới như một bức tranh chung.

Phố Hiến: thương cảng sinh ra làng nghề

Vào khoảng thế kỷ XVII, phố Hiến là nơi tụ hội thuyền buôn, có cả thương nhân người Hoa, người Nhật và người phương Tây lui tới. Dấu tích còn lại hôm nay là những ngôi đình, đền, hội quán, văn miếu nằm rải rác quanh thành phố Hưng Yên cũ. Khi dòng sông đổi dòng, bến bãi bồi lấp, phố Hiến lụi dần, nhưng những nghề từng phục vụ thương cảng thì vẫn tản về các làng.

Một thương cảng cần nhiều loại thợ: thợ bạc để đúc nén, làm đồ trang sức trao đổi; thợ đồng làm đồ thờ, đồ dùng; người làm tương, làm mắm, chế biến nông sản để bán cho thuyền buôn đi xa. Ruộng ven sông Hồng màu mỡ cho nhãn, cho đậu tương, cho nếp, nên nghề chế biến cũng có nguồn nguyên liệu dồi dào.

Hiểu bối cảnh này giúp bạn đọc tên làng nghề Hưng Yên như đọc lại một bản đồ buôn bán cũ. Làng chạm bạc nằm gần sông để dễ chở hàng; làng tương nằm bên đường cái quan, nơi người qua lại đông. Những nghề không gắn với thị trường lớn thì dần biến mất, còn những nghề phục vụ đời sống hằng ngày và lễ nghi thì sống sót qua nhiều biến động.

Tra nhanh: làng nghề tiêu biểu của Hưng Yên mới

Bảng ghi các làng tiêu biểu theo vùng cũ. Vùng Thái Bình cũ chỉ ghi vài tên để định hướng; chi tiết xem hồ sơ riêng của vùng đó.

Làng, vùngVùng cũNghềMùa đông việc
Huê CầuVăn Giang, Hưng Yên cũChạm bạcCuối năm, mùa cưới
Lộng ThượngVăn Lâm, Hưng Yên cũĐúc đồngTrước mùa lễ hội, trước Tết
Thị trấn Bần cũMỹ Hào, Hưng Yên cũLàm tươngMùa hè, nắng to để phơi
Vùng trồng nhãn ven sôngHưng Yên cũSấy long nhãnMùa nhãn chín, giữa hè
Vùng Văn GiangHưng Yên cũTrồng hoa, cây cảnhTrước Tết
Đồng XâmThái Bình cũChạm bạcQuanh năm
HớiThái Bình cũDệt chiếuQuanh năm, rộ trước Tết
Minh LãngThái Bình cũThêuQuanh năm

Đồng Xâm và chiếu Hới đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về những làng ấy; làng hoa Văn Giang thuộc nhóm làng hoa, cũng đã có nơi viết. Ở đây chỉ nhắc để bạn thấy tỉnh mới có hai trung tâm chạm bạc, mỗi vùng cũ một làng.

Chạm bạc ở Huê Cầu: từ thỏi bạc đến chiếc bát chạm

Huê Cầu là làng chạm bạc ven sông Hồng ở vùng Văn Giang cũ, có tiếng từ lâu với đồ bạc chạm nổi. Theo lời người làng, một món đồ bạc chạm thường đi qua các bước sau:

  1. Nấu và đổ bạc. Bạc được nấu chảy trong nồi nhỏ, đổ thành thỏi hoặc tấm, để nguội.
  2. Cán, gò thành hình. Thợ cán bạc thành lá mỏng rồi gò dần trên đe nhỏ, ống gỗ để ra dáng bát, hộp, khay. Bạc vừa dẻo vừa dễ rách, nên phải gò từ từ, ủ lại nhiều lần cho mềm.
  3. Đổ nhựa vào lòng. Món đồ đã thành hình được đổ đầy một loại nhựa chuyên dùng vào lòng hoặc gắn lên khối nhựa, để khi chạm, mặt bạc có chỗ tựa mà không bị móp.
  4. Vẽ mẫu và chạm. Thợ vẽ phác hoa văn lên mặt bạc, rồi dùng búa nhỏ gõ lên những mũi chạm có đầu khác nhau để đẩy nổi, ấn chìm, tạo nét.
  5. Tháo nhựa, làm sạch. Hơ nóng cho nhựa chảy ra, ngâm rửa, chải sạch.
  6. Đánh bóng. Chải, đánh cho bạc sáng, có khi làm thêm lớp xỉn ở phần nền để hoa văn nổi rõ.

Buổi trưa, trong một gian nhà ở Huê Cầu, chỉ có tiếng búa nhỏ gõ lách tách đều đều. Người thợ già cúi sát chiếc bát bạc gắn trên khối nhựa đen, mỗi nhát gõ đẩy lên một cánh hoa mỏng. Khách đứng xem nên giữ khoảng cách với bếp nấu bạc và không để trẻ nhỏ chạm vào dụng cụ.

Lộng Thượng và nghề đồng phía bắc tỉnh

Phía bắc Hưng Yên cũ, sát với Hà Nội và Bắc Ninh, là vùng Văn Lâm cũ, nơi có làng đúc đồng Lộng Thượng. Thợ làng đúc đồ thờ, chuông, tượng, đỉnh, đèn, cùng đồ dùng bằng đồng. Theo lời truyền trong làng, nghề đúc ở đây có từ lâu đời và có mối giao với các làng đúc vùng Kinh Bắc bên cạnh. Những chi tiết về năm tháng cụ thể thì tài liệu còn khác nhau, nên bạn nên nghe người làng kể và đối chiếu.

Công đoạn đúc đồng ở Lộng Thượng nhìn chung giống các làng đúc đồng bằng: nặn mẫu, làm khuôn đất trộn trấu, nung khuôn, nấu đồng, rót, phá khuôn, rồi nguội, chạm, đánh bóng. Điểm khác giữa các làng thường nằm ở bí quyết pha hợp kim, cách làm khuôn để mặt đồng mịn, và những mẫu hoa văn riêng của từng nhà. Nghề đúc đồng đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về các làng đúc, nên ở đây chỉ ghi nhận vị trí của Lộng Thượng trên bản đồ nghề của tỉnh.

Nói tới đúc là nói tới lò nóng và kim loại lỏng. Xưởng đúc không phải nơi để khách đi lại tự do: nếu được mời xem, hãy đứng đúng chỗ chủ nhà chỉ, giữ trẻ em ở xa, không tự cầm khuôn hay dụng cụ.

Tương Bần, long nhãn và nghề từ ruộng vườn ven sông

Hưng Yên cũ có một mảng nghề ít được nhắc khi nói về làng nghề: chế biến từ nông sản. Tương Bần là cái tên ai cũng biết, gắn với vùng Mỹ Hào cũ, làm từ xôi nếp, đậu tương rang, muối và nắng. Những hàng chum tương phơi trên sân, mở nắp lúc trời nắng, đậy lại khi mưa, là hình ảnh đặc trưng của vùng mỗi mùa hè. Nghề làm tương được kể kỹ ở mục làng nghề ẩm thực.

Nhãn lồng là trái cây nổi tiếng của Hưng Yên, và quanh nó là nghề sấy long nhãn: bóc vỏ, tách hạt, sấy cùi nhãn cho khô dẻo, màu hổ phách. Mùa nhãn chín, nhiều nhà đỏ lửa lò sấy suốt đêm. Đây là nghề theo mùa, không quanh năm như chạm bạc hay đúc đồng, nhưng nó nuôi nhiều gia đình và là một phần không tách rời của đời sống làng.

Vùng Văn Giang cũ nổi tiếng trồng hoa, cây cảnh, nhất là dịp Tết. Làng hoa đã có hồ sơ ở trang chuyên về làng hoa, nhưng đáng để biết rằng ở Hưng Yên, nghề trồng hoa và nghề chạm bạc nằm cạnh nhau trong cùng một vùng ven sông, một bên cần đất bãi, một bên cần đôi tay khéo.

Hưng Yên mới: thêm vùng Thái Bình cũ

Khi Thái Bình cũ nhập vào, Hưng Yên có thêm một vùng làng nghề dày đặc bên kia sông Luộc. Vùng này nổi tiếng với dệt chiếu, chạm bạc, thêu, dệt vải, dệt đũi, bánh cáy và rối nước. Nhiều nghề ở đó gắn với cây lúa và cây cói của vùng đất bãi bồi ven biển, khác hẳn với không khí thương cảng của Hưng Yên cũ.

Điều thú vị là tỉnh mới giờ có hai trung tâm chạm bạc: Huê Cầu bên sông Hồng và Đồng Xâm ở vùng Kiến Xương cũ. Hai làng có phong cách khác nhau, có những câu chuyện tổ nghề khác nhau, nhưng đều cho thấy nghề kim hoàn từng có chỗ đứng quan trọng trong đời sống đồng bằng. Theo lời truyền ở phố cổ Hà Nội, thợ Đồng Xâm cũng từng có mặt trong phố Hàng Bạc.

Một điểm khác nữa: Hưng Yên cũ là vùng thương cảng, nghề thiên về hàng hoá để bán xa; Thái Bình cũ là vùng quê lúa, nghề thiên về hàng dùng hằng ngày và hàng cho lễ hội làng. Đặt hai vùng cạnh nhau, tỉnh mới có một bức tranh nghề đầy đủ hơn hẳn trước.

Vùng Thái Bình cũ có hồ sơ riêng kể chi tiết từng làng, từng nghề. Nếu bạn đang làm bài tìm hiểu địa phương về Hưng Yên mới, nên đọc cả hai hồ sơ, rồi ghi rõ làng nào thuộc vùng cũ nào để khỏi lẫn, nhất là với học sinh và giáo viên đang quen tên tỉnh cũ.

Làng nghề Hưng Yên hôm nay và đến thăm cho phải phép

Hưng Yên hôm nay là tỉnh có nhiều khu công nghiệp, giáp Hà Nội nên đô thị hoá rất nhanh ở phía bắc. Nghề thủ công vì thế chịu áp lực lớn: thợ trẻ có lựa chọn làm công nhân với lương đều, đất làng đắt lên, xưởng phải tính chuyện dời ra xa. Một số làng chuyển sang thu gom, tái chế phế liệu, kéo theo những câu hỏi về môi trường mà cả vùng đang phải giải, không riêng làng nào.

Những nghề giữ được thường là nghề có sản phẩm gắn với lễ nghi và quà tặng như chạm bạc, đúc đồng, hoặc gắn với đặc sản như tương, long nhãn. Người giữ nghề nay vừa làm vừa học cách kể chuyện: mời học sinh đến xem, làm hàng theo đơn riêng, giữ lại những mẫu hoa văn cũ để khỏi mất.

Khi đến, chào hỏi trước khi bước vào xưởng, đứng đúng chỗ ở nơi có bếp nấu bạc, lò đúc, lò sấy, không tự thao tác và giữ trẻ em bên cạnh. Ở các di tích phố Hiến và đình làng, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ. Đi vào mùa nhãn, bạn sẽ thấy rõ nhất nhịp sống làng gắn với nghề ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Thái Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Thái Bình cũ nhập vào Hưng Yên. Vì vậy các làng nghề như chiếu Hới, chạm bạc Đồng Xâm, thêu Minh Lãng, dệt Phương La, rối nước Nguyên Xá nay đều thuộc tỉnh Hưng Yên.

Câu "thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến" nói về điều gì?

Câu này nói về thời phố Hiến bên sông Hồng là thương cảng sầm uất, chỉ đứng sau kinh thành Thăng Long, có thuyền buôn trong và ngoài nước lui tới. Quanh thương cảng hình thành nhiều nghề phục vụ buôn bán, một phần còn để lại dấu vết trong các làng nghề Hưng Yên hôm nay.

Làng Huê Cầu ở Hưng Yên làm nghề gì?

Huê Cầu ở vùng Văn Giang cũ là làng chạm bạc ven sông Hồng, làm bát, hộp, khay, đồ trang sức bằng bạc chạm nổi. Thợ gò bạc thành hình, gắn lên khối nhựa rồi dùng búa nhỏ và mũi chạm để đẩy nổi hoa văn.

Tương Bần được làm như thế nào?

Tương Bần làm từ xôi nếp ủ mốc, đậu tương rang xay ngâm nước, muối, rồi phơi nắng trong chum nhiều tuần cho chín. Nghề gắn với vùng Mỹ Hào cũ của Hưng Yên và được kể chi tiết hơn ở mục làng nghề ẩm thực.

Hưng Yên mới có mấy làng chạm bạc nổi tiếng?

Sau sáp nhập, Hưng Yên có hai làng chạm bạc được nhắc nhiều: Huê Cầu ở vùng Văn Giang cũ và Đồng Xâm ở vùng Thái Bình cũ. Hai làng có phong cách và câu chuyện tổ nghề khác nhau, nhưng đều có truyền thống lâu đời.

Khi nào nên đến Hưng Yên để thấy nghề rõ nhất?

Mùa hè là lúc nắng to, sân phơi tương và lò sấy long nhãn hoạt động nhiều nhất. Những tháng cuối năm, các làng chạm bạc, đúc đồng bận làm hàng cho mùa cưới và Tết. Bạn nên hỏi trước để không đến vào ngày gia đình đang quá bận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138