Ninh Bình nổi tiếng với núi đá vôi, và điều đáng biết nhất về làng nghề nơi đây cũng bắt đầu từ đá: làng Ninh Vân ở vùng Hoa Lư cũ là một trong những làng chạm đá có tiếng nhất miền Bắc, làm từ cột đình, lan can, bia, tượng đến những công trình đá lớn. Cạnh đó là làng thêu Văn Lâm bên dòng sông chở khách vào Tam Cốc, làng gốm Bồ Bát mà theo lời truyền là quê gốc của những người lập nên Bát Tràng, và làng cói Kim Sơn.
Từ ngày 1/7/2025, Hà Nam cũ và Nam Định cũ cùng nhập vào Ninh Bình. Tỉnh mới vì thế rộng hơn nhiều, có thêm trống Đọi Tam, sừng Đô Hai, mây giang Ngọc Động, lụa Nha Xá của Hà Nam cũ, và cả một vùng nghề của Nam Định cũ. Hồ sơ này đi sâu phần Ninh Bình cũ và Hà Nam cũ; vùng Nam Định cũ có hồ sơ riêng.
Tra nhanh: làng nghề Ninh Bình cũ và Hà Nam cũ
Bảng ghi kèm điều đáng chú ý nhất của mỗi làng, để bạn biết vì sao cái tên ấy được nhắc tới. Toàn bộ các làng nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
| Làng | Vùng cũ | Nghề | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Ninh Vân | Hoa Lư, Ninh Bình cũ | Chạm đá | Làm đồ đá cho nhiều đình, đền, lăng mộ khắp nơi |
| Văn Lâm | Hoa Lư, Ninh Bình cũ | Thêu ren | Phụ nữ chèo đò chở khách và bán đồ thêu cùng một lúc |
| Bồ Bát | Yên Mô, Ninh Bình cũ | Gốm | Theo lời truyền, người Bồ Bát góp phần lập nên Bát Tràng |
| Kim Sơn | Ninh Bình cũ | Cói, chiếu | Đã có hồ sơ riêng |
| Đọi Tam | Duy Tiên, Hà Nam cũ | Làm trống | Trống da trâu, gỗ mít, có mặt ở nhiều đình làng |
| Đô Hai | Bình Lục, Hà Nam cũ | Đồ sừng | Biến sừng trâu bò thành lược, đồ mỹ nghệ |
| Ngọc Động | Duy Tiên, Hà Nam cũ | Đan mây giang | Đồ đan mảnh, chuốt nan rất kỹ |
| Nha Xá | Duy Tiên, Hà Nam cũ | Dệt lụa | Đã có hồ sơ riêng |
Có thể thấy phần lớn nghề ở đây gắn với nguyên liệu tại chỗ: đá vôi của núi, cói của bãi bồi ven biển, đất sét ven sông, tre giang của vùng bán sơn địa. Nghề đi theo đất, và đất này cho rất nhiều thứ.
Ninh Vân: một làng sống trong tiếng đục đá
Đi vào Ninh Vân, điều đầu tiên bạn nhận ra là âm thanh: tiếng đục, tiếng máy cắt, tiếng búa đều đặn từ những bãi đá hai bên đường. Những khối đá xanh, đá trắng xếp thành hàng, có khối mới chỉ cắt thô, có khối đã thành tượng, thành rồng, thành chân cột. Người làng sống cùng bụi đá và tiếng ồn như một phần tự nhiên của đời mình.
Đá Ninh Vân có mặt ở rất nhiều công trình: cột đình, lan can, bậc thềm, bia, tượng, lăng mộ, cả những cổng đá lớn. Nghề đá gắn với vùng Hoa Lư, nơi từng là kinh đô của các triều Đinh, Tiền Lê, và người làng tự hào rằng dấu tay ông cha mình có trong nhiều công trình đá của vùng. Những chi tiết cụ thể về nguồn gốc nghề và tổ nghề thì lời truyền mỗi nơi một khác, nên bạn nên nghe người làng kể trực tiếp.
Công đoạn chạm đá đại thể gồm: chọn khối đá không vân nứt, cắt thành phôi theo kích thước, vẽ mẫu lên mặt đá, đục thô cho ra khối lớn, đục tinh từng chi tiết, rồi mài nhẵn hoặc để mặt đá thô tuỳ ý đồ. Ngày nay máy cắt, máy mài giúp phần thô nhanh hơn nhiều, nhưng những chi tiết như mặt tượng, vảy rồng, cánh sen vẫn phải dựa vào tay người thợ cả. Nghề chạm đá nói chung sẽ được kể kỹ ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp. Ở bãi đá, khách nên đứng xa máy cắt, khối đá treo và giữ trẻ em bên mình.
Văn Lâm và Bồ Bát: kim chỉ bên sông, đất sét bên đồi
Văn Lâm nằm ngay bên dòng sông dẫn vào Tam Cốc. Phụ nữ trong làng có truyền thống thêu ren: khăn trải bàn, áo, gối, tranh thêu nhỏ. Ở đây có một cảnh rất riêng: người chèo đò chở khách đi qua những hang động, khi đò dừng thì lấy đồ thêu của nhà ra mời. Nghề thêu và nghề đưa đò đan vào nhau, khiến Văn Lâm trở thành một làng nghề nằm ngay trên đường du lịch.
Buổi sáng sớm, trước khi đò ra bến, mấy người phụ nữ ngồi ở hiên nhà ven sông, mỗi người một khung thêu nhỏ trên đùi. Họ vừa thêu vừa nói chuyện, mắt thỉnh thoảng nhìn ra mặt nước còn phủ sương, tính xem hôm nay khách đông hay vắng.
Bồ Bát ở vùng Yên Mô cũ là làng gốm cổ. Theo lời truyền được nhắc nhiều trong sách về gốm Việt, những người thợ từ Bồ Bát đã ngược sông lên vùng ven Thăng Long, góp phần lập nên làng gốm Bát Tràng; chữ "Bát" trong tên hai làng được coi là dấu vết của mối liên hệ ấy. Hôm nay nghề gốm ở Bồ Bát không còn sôi động như xưa, nhưng câu chuyện làng mẹ, làng con ấy là một ví dụ đẹp về cách nghề lan ra khắp đồng bằng.
Hà Nam cũ: trống Đọi Tam, sừng Đô Hai, mây giang Ngọc Động
Đọi Tam ở vùng Duy Tiên cũ là làng làm trống nổi tiếng. Một chiếc trống tốt cần thân gỗ mít khô, ghép từ nhiều mảnh, đai chặt, và mặt da trâu được xử lý kỹ, căng đều, đóng bằng đinh tre. Thợ cả thử trống bằng tai: gõ, nghe, chỉnh độ căng cho tới khi tiếng trống vang, ấm. Trống Đọi Tam có mặt ở nhiều đình làng, trường học, đoàn lân. Vùng này còn gắn với lời truyền về lễ cày tịch điền thời Tiền Lê dưới chân núi Đọi.
Đô Hai ở vùng Bình Lục cũ làm đồ sừng: sừng trâu bò được ngâm, hơ nóng, ép phẳng, cưa, mài, đánh bóng thành lược, cài tóc, thìa, con vật mỹ nghệ. Mỗi món giữ vân sừng tự nhiên, không món nào giống món nào. Ngọc Động ở vùng Duy Tiên cũ lại nổi tiếng với đồ đan từ mây, giang: nan được chuốt rất mảnh, đan khít, làm khay, giỏ, hộp, đồ trang trí.
Nha Xá với nghề dệt lụa đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về các làng ấy. Ba nghề trống, sừng, đan giang đều là những nghề mà sản phẩm cuối cùng có vẻ giản dị nhưng mỗi công đoạn đòi hỏi nhiều năm tay quen. Nghề làm trống và đồ sừng sẽ được kể kỹ hơn ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.
Nghề đi theo đất: đá, cói, đất sét và giang
Nếu chỉ chọn một chìa để hiểu làng nghề Ninh Bình và Hà Nam cũ, đó là nguyên liệu tại chỗ. Núi đá vôi cho đá xanh để Ninh Vân chạm; bãi bồi ven biển phía Kim Sơn cho cói để dệt chiếu; đất sét ven sông cho Bồ Bát nặn gốm; vùng bán sơn địa phía tây Hà Nam cũ cho tre, giang để Ngọc Động chuốt nan; trâu bò của vùng đồng chiêm cho da làm trống, cho sừng làm lược.
Khi nguyên liệu tại chỗ cạn, nghề phải đổi. Nhiều xưởng đá nay mua đá từ nơi khác vì việc khai thác núi đá đã được quản lý chặt để giữ cảnh quan. Làng đan giang phải mua nan từ các tỉnh miền núi. Làng sừng nhập sừng từ nhiều nơi. Nghề vẫn giữ tên làng, nhưng sợi dây nối nghề với đất đã dài ra rất nhiều so với thời ông bà.
Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng những gì thấy ở làng: một khối đá trong bãi chưa chắc là đá núi bên cạnh, một chiếc lược sừng chưa chắc từ con trâu của làng. Điều làm nên giá trị của nghề hôm nay nằm ở bàn tay và kinh nghiệm truyền đời, còn nguyên liệu thì đã đi theo thị trường.
Nam Định cũ trong tỉnh mới
Phần Nam Định cũ đem vào tỉnh mới một vùng nghề rất dày: rèn Vân Chàng, sơn mài Cát Đằng, chạm gỗ La Xuyên, đúc đồng Tống Xá, làng hoa Vị Khê, đồng muối ven biển, và câu chuyện phở có gốc ở một làng quê. Vùng này đủ lớn để có hồ sơ riêng, nên ở đây chỉ nhắc để bạn hình dung toàn bộ tỉnh.
Khi đặt cạnh nhau, ba vùng cũ của Ninh Bình mới có những nét khác biệt rõ. Ninh Bình cũ thiên về đá, thêu, cói, gắn với núi và bãi bồi ven biển. Hà Nam cũ thiên về những nghề nhỏ, tinh như trống, sừng, đan giang, lụa. Nam Định cũ thiên về kim loại, gỗ và nghề gắn với biển. Tỉnh mới vì thế giống một bảo tàng nghề sống của vùng nam đồng bằng sông Hồng.
Với học sinh làm bài tìm hiểu địa phương, cách trình bày dễ hiểu nhất là chia theo ba vùng cũ, mỗi vùng chọn hai ba làng tiêu biểu, ghi rõ nghề, sản phẩm và câu chuyện gốc tích theo lời truyền. Không nên đoán tên đơn vị hành chính mới của từng làng; ghi "nay thuộc tỉnh Ninh Bình" là đủ và đúng.
Làng nghề Ninh Bình hôm nay và đến thăm cho phải phép
Du lịch là lực kéo lớn nhất với làng nghề Ninh Bình. Văn Lâm sống cùng dòng khách vào Tam Cốc, Ninh Vân có thêm đơn hàng từ những công trình mới, các làng ở Hà Nam cũ bắt đầu đón đoàn học sinh. Bên cạnh đó là những thách thức quen thuộc: người trẻ đi làm xa, nguyên liệu tự nhiên khan dần, hàng làm bằng máy cạnh tranh mạnh với hàng tay.
Ở những làng nghề đá, bụi và tiếng ồn là chuyện của cả làng. Nhiều nơi đã có khu sản xuất riêng để tách xưởng khỏi nhà ở; đây là bài toán chung của nghề đá chứ không riêng một làng nào. Khi đến, bạn nên đứng xa máy cắt, khối đá đang cẩu, đeo khẩu trang nếu bụi nhiều, và giữ trẻ em bên mình.
Ở Văn Lâm, nếu người chèo đò mời xem đồ thêu, bạn có thể từ chối nhẹ nhàng nếu không có nhu cầu; đó là cách làm ăn của họ chứ không phải ép. Ở Đọi Tam, xưởng trống có búa, có đục, có da đang căng: không tự gõ thử trống khi chưa hỏi. Ở mọi làng, hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm và giữ yên lặng ở đình, đền nơi thờ tổ nghề.
Câu hỏi thường gặp
Hà Nam cũ và Nam Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Hà Nam cũ và Nam Định cũ cùng nhập vào tỉnh Ninh Bình. Vì vậy các làng như Đọi Tam, Đô Hai, Ngọc Động, Nha Xá, Vân Chàng, Cát Đằng, La Xuyên, Tống Xá nay đều thuộc tỉnh Ninh Bình.
Làng đá Ninh Vân làm ra những sản phẩm gì?
Thợ Ninh Vân làm cột, lan can, bậc thềm, bia đá, tượng, lăng mộ và nhiều chi tiết kiến trúc bằng đá cho đình, đền và công trình mới. Phần thô nay làm bằng máy, nhưng chi tiết tinh như mặt tượng, cánh sen vẫn do tay thợ cả đục.
Gốm Bồ Bát có liên quan gì tới Bát Tràng?
Theo lời truyền được nhắc nhiều trong sách về gốm Việt, những người thợ từ Bồ Bát ở vùng Yên Mô cũ đã ngược sông lên ven Thăng Long, góp phần lập nên làng gốm Bát Tràng. Chữ "Bát" trong tên hai làng được coi là dấu vết của mối liên hệ ấy.
Trống Đọi Tam được làm như thế nào?
Thân trống ghép từ nhiều mảnh gỗ mít khô, đai chặt; mặt trống bằng da trâu đã xử lý, căng đều và đóng bằng đinh tre. Thợ cả chỉnh độ căng bằng tai, gõ thử cho tới khi tiếng trống vang và ấm mới coi là xong.
Làng thêu Văn Lâm có gì khác các làng thêu khác?
Văn Lâm nằm ngay bên tuyến sông vào Tam Cốc, nên nghề thêu gắn chặt với nghề chèo đò chở khách. Phụ nữ làng vừa đưa đò vừa giới thiệu đồ thêu của nhà, khiến làng thành một làng nghề nằm ngay trên đường du lịch.
Đến bãi đá Ninh Vân cần lưu ý gì về an toàn?
Bãi đá có máy cắt, máy mài, khối đá nặng được cẩu và nhiều bụi. Bạn nên đứng xa khu vực máy chạy, không đứng dưới khối đá đang nâng, đeo khẩu trang khi bụi nhiều và giữ trẻ em luôn ở bên cạnh người lớn.