GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Thái Bình cũ: thêu, dệt đũi, chiếu, rối nước của quê lúa nay thuộc Hưng Yên

Hồ sơ làng nghề vùng Thái Bình cũ nay thuộc Hưng Yên: thêu Minh Lãng, dệt Phương La, đũi Nam Cao, rối nước Nguyên Xá, bánh cáy và nghề bên đồng lúa.

Raw silk threads stretched across a wooden hand loom, close-up of a weaver passing the shuttle, rough cream fabric growing on the beam, shaded porch beside rice fields

Thái Bình cũ được gọi là "quê lúa", nhưng điều đáng biết nhất là bên cạnh đồng lúa, vùng này là một trong những nơi dày làng nghề của đồng bằng sông Hồng: chiếu Hới, chạm bạc Đồng Xâm, thêu Minh Lãng, dệt Phương La, đũi Nam Cao, những phường rối nước làng như Nguyên Xá, Đông Các, và bánh cáy của làng Nguyễn, tên gọi quen của chính Nguyên Xá. Nhiều nghề trong số đó sinh ra từ chính những tháng nông nhàn giữa hai vụ lúa.

Từ ngày 1/7/2025, Thái Bình cũ nhập vào Hưng Yên. Hồ sơ này kể riêng về vùng Thái Bình cũ, đi sâu vào nghề dệt đũi, và đặt các làng vào bức tranh hôm nay. Chiếu Hới và Đồng Xâm đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về chúng, ở đây chỉ nhắc ngắn.

Tra nhanh: làng nghề vùng Thái Bình cũ

Tên vùng quê cũ ghi kèm để dễ định vị, vì các đơn vị hành chính cấp trung gian không còn. Toàn bộ các làng dưới đây nay thuộc tỉnh Hưng Yên.

LàngVùng quê cũNghềSản phẩm tiêu biểu
Minh LãngVũ ThưThêu tayTranh thêu, đồ thêu trang trí
Phương LaHưng HàDệt vảiKhăn, vải thô, vải màn
Nam CaoKiến XươngDệt đũiVải đũi tơ tằm thô
Nguyên Xá (làng Nguyễn)Đông HưngRối nước làng; làm bánh cáyTích trò rối nước cổ; bánh cáy
Đông CácĐông HưngRối nước làngTích trò rối nước cổ
HớiHưng HàDệt chiếu cóiChiếu cói, chiếu hoa
Đồng XâmKiến XươngChạm bạcĐồ bạc chạm nổi

Cột "vùng quê cũ" chỉ để định vị theo cách người ta quen gọi trước năm 2025; không nên dùng nó như tên đơn vị hành chính hiện nay.

Vì sao quê lúa lại dày nghề

Đồng bằng Thái Bình cũ là vùng đất bồi, phẳng, nhiều kênh rạch, ruộng lúa nối nhau tới tận chân đê biển. Mỗi năm hai vụ lúa, giữa hai vụ là những tháng nông nhàn. Người dân không để tay rảnh: phụ nữ ngồi khung cửi, khung thêu; đàn ông chẻ cói, đi buôn, làm thợ. Vùng bãi ven sông, ven biển cho cói, cho dâu, nên nghề chiếu và nghề tơ có nguồn nguyên liệu tại chỗ.

Một điểm đặc biệt là nhiều làng ở đây làm nghề song song với ruộng, chứ không bỏ ruộng hẳn. Nhịp làng vì vậy theo mùa: mùa cấy, mùa gặt thì khung cửi im, tiếng thoi thưa; xong vụ thì cả làng lại rộn tiếng dệt, tiếng đập cói. Nhiều gia đình kể rằng ngày trước, tiền từ nghề phụ mới là tiền để cưới vợ, làm nhà, cho con đi học.

Vùng này cũng là đất của chèo và rối nước, những loại hình diễn xướng sinh ra từ sân đình, ao làng. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều phường rối nước làng cổ của đồng bằng có mặt ở đây: ao làng nhiều, người làng quen sống với nước, và lễ hội làng cần có trò để vui. Nghề tạc con rối, sơn rối cũng là một nghề thủ công thực thụ gắn với các phường ấy.

Thêu Minh Lãng: kim chỉ của làng bên sông

Minh Lãng ở vùng Vũ Thư cũ là làng thêu có tiếng của Thái Bình cũ. Phụ nữ trong làng thêu từ khi còn nhỏ, trước là đồ thêu dùng trong nhà và đồ thêu cho lễ nghi, sau là tranh thêu, đồ thêu trang trí, hàng thêu theo đơn. Một bức tranh thêu lớn có thể mất nhiều tháng, với hàng chục màu chỉ, và cả nhà cùng ngồi quanh một khung.

Công việc thêu bắt đầu từ việc can mẫu lên vải, căng vải lên khung thật phẳng, rồi chọn chỉ và chọn mũi thêu cho từng mảng: mũi đâm xô cho cánh hoa chuyển màu, mũi bó cho đường viền, mũi lướt vặn cho nét mảnh. Thợ giỏi có thể thêu đôi mắt người trong tranh sống động như vẽ. Nghề thêu nói chung được kể kỹ ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.

Trưa hè, trong gian nhà mát ở Minh Lãng, ba người phụ nữ ngồi quanh một khung thêu dài, đầu cúi gần nhau, chỉ có tiếng kim xuyên vải sột soạt. Đứa cháu nhỏ ngồi bên, được bà giao việc gỡ chỉ rối. Cảnh ấy cho thấy nghề thêu ở làng vẫn là nghề của đàn bà, của nhà, truyền qua những buổi ngồi chung như thế.

Dệt đũi Nam Cao: từ sợi tơ thô đến tấm vải sần

Nam Cao ở vùng Kiến Xương cũ nổi tiếng với vải đũi, loại vải dệt từ tơ tằm thô, mặt vải sần, có những đốt sợi to nhỏ không đều, rất được ưa chuộng vì mát và mộc. Theo lời người làng, một tấm đũi đi qua các bước chính:

  1. Chọn tơ. Đũi dùng loại tơ thô, tơ gốc ở phần ngoài của kén, sợi không đều. Chính sự không đều ấy làm nên mặt vải sần đặc trưng.
  2. Nối và se sợi. Sợi tơ thô được nối, se lại cho đủ dài và đủ bền để lên khung. Đây là công đoạn tốn công, thường do người già, phụ nữ làm lúc rảnh.
  3. Hồ sợi. Sợi được hồ để cứng và trơn, khỏi xơ, khỏi đứt khi dệt.
  4. Mắc cửi. Sợi dọc được mắc lên khung theo đúng số lượng và độ căng. Mắc cửi lệch là cả tấm vải sẽ nhăn.
  5. Dệt. Người dệt đưa thoi mang sợi ngang qua lại giữa các lớp sợi dọc, đạp chân đổi go, kéo khổ dập cho chặt. Xưa dệt khung gỗ thủ công, nay nhiều nhà dùng khung máy.
  6. Luộc và hoàn thiện. Vải dệt xong được luộc, giặt để mềm, ngả màu kem tự nhiên; có khi nhuộm thêm màu theo đơn hàng.

Vì sợi thô và khó dệt, đũi thủ công từng bị coi là hàng "nhà quê". Ngày nay chính cái thô mộc ấy lại được nhiều người yêu đồ tự nhiên tìm tới, giúp nghề ở Nam Cao có thêm đường sống.

Phương La, rối nước và bánh cáy: những nghề khác của vùng

Phương La ở vùng Hưng Hà cũ là làng dệt có tiếng, nổi tiếng với khăn, vải thô và các loại vải dùng hằng ngày. Từ khung cửi gỗ, làng chuyển dần sang khung máy, tiếng máy dệt vang suốt ngày. Đây là ví dụ cho một làng nghề dệt đã bước từ thủ công sang bán cơ giới mà vẫn giữ được tên làng.

Ở vùng Đông Hưng cũ, các phường rối nước làng như Nguyên Xá, Đông Các được coi là những phường rối cổ của đồng bằng. Phường rối là nơi giữ cả nghề diễn lẫn nghề tạc, sơn con rối; các tích trò được truyền qua nhiều đời. Chính Nguyên Xá, thường được gọi là làng Nguyễn, còn nổi tiếng với bánh cáy, loại bánh làm từ gạo nếp, mạch nha, gấc, gừng, vừng, cắt thành miếng nhỏ, là quà quê của Thái Bình. Rối nước làng có hồ sơ riêng, bánh cáy thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Chiếu Hới ở vùng Hưng Hà cũ và chạm bạc Đồng Xâm ở vùng Kiến Xương cũ là hai làng nghề nổi tiếng nhất của Thái Bình cũ, đã có hồ sơ riêng. Đồng Xâm đặc biệt có câu chuyện về thợ bạc đi khắp nơi làm nghề, kể cả lên kinh thành, nên dấu tay của làng có ở nhiều phố bạc.

Tục thờ tổ và hội làng ở các làng nghề quê lúa

Như phần lớn làng nghề đồng bằng, các làng nghề vùng Thái Bình cũ có tục thờ tổ nghề, thường ở đình làng hoặc ở đền, miếu riêng. Có làng thờ người được coi là đã mang nghề về, có làng thờ chung tổ nghề với thành hoàng. Tên các vị tổ và ngày giỗ tổ khác nhau theo từng làng, nhiều chi tiết chỉ còn trong lời truyền và trong những bản thần tích cũ, nên khi tìm hiểu, bạn nên hỏi chính người làng thay vì tin vào một bản tóm tắt.

Ngày giỗ tổ là ngày con cháu làm nghề quay về, kể cả những người đã đi làm ăn xa. Nhà làm nghề sắm lễ, có làng mở hội thi tay nghề, có làng bày sản phẩm đẹp nhất trong năm ra sân đình. Với các phường rối nước làng, hội làng đầu năm là dịp phường dựng thuỷ đình, mang con rối ra sơn sửa và diễn những tích trò cũ cho cả làng xem.

Ở nhiều làng, lệ cũ còn có chuyện giữ nghề trong làng: con gái lấy chồng xa không được dạy những công đoạn then chốt, phường rối giữ kín cách làm máy điều khiển con rối. Những lệ ấy nay đã nới nhiều, nhưng chúng giải thích vì sao mỗi làng giữ được một nét riêng khó bắt chước. Câu chuyện tổ nghề và lệ giữ nghề được kể sâu hơn ở mục riêng của trang.

Làng nghề Thái Bình cũ hôm nay và đến thăm cho phải phép

Hôm nay, các làng nghề vùng Thái Bình cũ đi theo nhiều ngả. Làng dệt, làng chiếu chuyển sang máy để giữ được đơn hàng; làng thêu, làng đũi giữ phần thủ công nhưng ít người trẻ theo; phường rối làng thì sống nhờ những dịp hội làng, những đợt biểu diễn cho khách và học sinh. Người trẻ trong làng nhiều người đi làm ở khu công nghiệp, ở thành phố, chỉ về làng dịp Tết và giỗ tổ.

Một chuyển động đáng mừng là nhiều gia đình bắt đầu kể chuyện nghề cho người ngoài: mở cửa cho học sinh vào xem dệt, mời khách ngồi thử khung thêu dưới sự hướng dẫn, diễn rối cho đoàn đến thăm. Với những nghề như đũi hay thêu, chính người mua yêu đồ thủ công là người giữ nghề sống.

Khi đến, hãy chào chủ nhà trước khi bước vào, hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm, không tự đụng vào khung dệt, khung thêu đang làm dở vì một sợi kéo lệch có thể làm hỏng cả tấm. Ở xưởng có máy dệt, giữ trẻ em tránh xa phần máy chạy. Với rối nước, nên hỏi trước lịch diễn và giữ trật tự khi phường đang chuẩn bị ở buồng trò.

Câu hỏi thường gặp

Làng nghề Thái Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, Thái Bình cũ nhập vào tỉnh Hưng Yên, nên các làng như Minh Lãng, Phương La, Nam Cao, Nguyên Xá, Hới, Đồng Xâm nay đều thuộc Hưng Yên. Khi tìm hiểu, nên ghi kèm vùng quê cũ để khỏi lẫn.

Vải đũi Nam Cao khác lụa thường ở điểm nào?

Đũi dệt từ tơ tằm thô, sợi to nhỏ không đều nên mặt vải sần, có đốt, cầm thấy dày và mát. Lụa thường dùng tơ mảnh, đều, mặt vải mịn bóng. Đũi Nam Cao được ưa vì vẻ mộc mạc và cảm giác thoáng khi mặc.

Làng thêu Minh Lãng ở đâu?

Minh Lãng thuộc vùng Vũ Thư cũ của Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Làng có truyền thống thêu tay lâu đời, làm tranh thêu, đồ thêu trang trí và hàng thêu theo đơn, chủ yếu do phụ nữ trong làng đảm nhận.

Rối nước Nguyên Xá có gì đặc biệt?

Nguyên Xá ở vùng Đông Hưng cũ là một trong những phường rối nước làng cổ của đồng bằng sông Hồng. Phường giữ cả nghề diễn lẫn nghề tạc và sơn con rối, với những tích trò được truyền qua nhiều đời trong làng.

Bánh cáy làng Nguyễn làm từ gì?

Làng Nguyễn là tên gọi quen của Nguyên Xá ở vùng Đông Hưng cũ. Bánh cáy ở đây làm từ gạo nếp rang, mạch nha, đường, gấc, gừng, vừng, lạc và một số nguyên liệu khác, nén chặt rồi cắt thành miếng nhỏ. Đây là quà quê nổi tiếng của vùng Thái Bình cũ, thuộc nhóm làng nghề ẩm thực.

Nên đến làng nghề Thái Bình cũ vào thời gian nào?

Những tháng nông nhàn sau vụ gặt là lúc làng dệt, làng thêu, làng chiếu làm việc đều nhất. Dịp hội làng đầu năm thì có rối nước, lễ giỗ tổ, nhưng xưởng nghỉ nhiều. Nên hỏi trước để biết lịch của từng làng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138