Vùng Nam Định cũ, đất Thiên Trường của nhà Trần, có một điểm đáng biết nhất: nhiều nghề nơi đây đã tự đi từ thủ công lên cơ khí. Làng rèn Vân Chàng sinh ra những thế hệ thợ sắt đi khắp nơi, rồi chính vùng ấy mọc lên các làng cơ khí nhỏ. Bên cạnh là sơn mài Cát Đằng, chạm gỗ La Xuyên, đúc đồng Tống Xá, đồng muối ven biển, và một câu chuyện rất đời thường: phở, món ăn của cả nước, theo lời truyền có gốc từ một làng quê ở đây.
Từ ngày 1/7/2025, Nam Định cũ nhập vào Ninh Bình. Hồ sơ này kể riêng về vùng Nam Định cũ, đi sâu vào nghề làm muối phơi cát, một nghề ít được viết dù đã nuôi nhiều làng ven biển suốt nhiều đời. La Xuyên và Tống Xá đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về những làng ấy, ở đây chỉ nhắc ngắn.
Nghề xưa và nghề nay ở vùng Nam Định cũ
Bảng dưới đặt cạnh nhau nghề xưa của mỗi làng và hình hài của nghề hôm nay, để thấy rõ sự đổi thay. Mọi làng nay thuộc tỉnh Ninh Bình.
| Làng, vùng | Nghề xưa | Nghề nay |
|---|---|---|
| Vân Chàng (vùng Nam Trực cũ) | Rèn tay: dao, cuốc, liềm | Rèn, gia công cơ khí, sản xuất phụ tùng nhỏ |
| Xuân Tiến (vùng Xuân Trường cũ) | Rèn, sửa nông cụ | Làng cơ khí: máy móc nhỏ, chi tiết kim loại |
| Cát Đằng (vùng Ý Yên cũ) | Sơn ta, sơn mài đồ thờ, đồ gia dụng | Sơn mài mỹ nghệ, nhiều nhà dùng thêm sơn công nghiệp |
| La Xuyên (vùng Ý Yên cũ) | Chạm gỗ, làm đình | Đồ gỗ mỹ nghệ; đã có hồ sơ riêng |
| Tống Xá (vùng Ý Yên cũ) | Đúc đồng | Đúc đồng, đúc kim loại quy mô lớn; đã có hồ sơ riêng |
| Ven biển Hải Hậu, Giao Thuỷ cũ | Làm muối phơi cát | Còn giữ ở một số đồng muối, ít người trẻ theo |
| Vân Cù (vùng Nam Trực cũ) | Nấu phở, gánh phở đi bán | Người làng mở hàng phở khắp nơi |
Đọc bảng sẽ thấy một mẫu số chung: những nghề kim loại thì đi lên máy móc, những nghề cần nắng, gió, cát như muối thì co lại. Nghề nào gắn được với nhu cầu hôm nay thì sống khoẻ; nghề nào phụ thuộc nhiều vào sức người và thời tiết thì vất vả giữ.
Đất Thiên Trường: nơi thợ giỏi tụ về
Thời Trần, vùng Thiên Trường được dựng thành nơi có hành cung, nơi các vua Trần lui về sau khi nhường ngôi. Một vùng đất có cung điện, đền đài thì cần thợ: thợ mộc dựng nhà, thợ đúc đúc chuông, đỉnh, thợ sơn sơn đồ thờ, thợ chạm trang trí. Người ta tin rằng chính nhu cầu ấy đã kéo nhiều dòng thợ về vùng này, đặt nền cho các làng nghề sau này.
Một dấu tích hay được nhắc là chiếc vạc đồng ở chùa Phổ Minh, được xếp vào "An Nam tứ đại khí", bốn công trình và đồ vật bằng đồng nổi tiếng của nước Đại Việt xưa. Chiếc vạc không còn, nhưng câu chuyện về nó cho thấy đất Thiên Trường xưa nổi tiếng nghề đúc, nay còn những làng như Tống Xá giữ nghề.
Khi đến vùng Nam Định cũ, bạn sẽ thấy nhiều đình, đền, chùa còn giữ đồ gỗ chạm, đồ đồng, đồ sơn của nhiều thời. Đọc kỹ những món đồ ấy là một cách lần ngược về các làng nghề quanh đó, vì phần lớn chúng được làm bởi thợ của chính vùng này.
Vân Chàng: tiếng búa sinh ra một vùng cơ khí
Vân Chàng ở vùng Nam Trực cũ là làng rèn có tiếng của đồng bằng. Ngày trước, thợ Vân Chàng làm dao, cuốc, liềm, lưỡi cày, đồ sắt gia dụng; nhiều người gánh đồ nghề đi rèn thuê ở các vùng xa, có người ở lại lập nghiệp, đem nghề theo. Người ta nói nhiều lò rèn ở các tỉnh khác có gốc thợ Vân Chàng, dù khó kiểm đếm cụ thể.
Điều đáng chú ý là từ tay nghề rèn, vùng này dần chuyển sang cơ khí: tiện, phay, hàn, gia công chi tiết, làm phụ tùng cho máy nông nghiệp. Làng cơ khí Xuân Tiến ở vùng Xuân Trường cũ là một ví dụ khác cho con đường ấy: từ lò rèn sửa nông cụ thành xưởng làm máy móc nhỏ. Đây là một kiểu làng nghề ít được kể trong các bài về nghề truyền thống, nhưng nó cho thấy người thợ đồng bằng biết đổi nghề theo thời thế.
Nghề rèn tay nói chung sẽ được kể kỹ ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp. Ở đây chỉ cần nhớ rằng Vân Chàng không chỉ là nơi giữ nghề rèn mà còn là nơi khởi nguồn của một vùng kim khí. Khi đến, bạn nên coi xưởng cơ khí như mọi xưởng có máy: đứng đúng chỗ, không chạm vào máy đang chạy, giữ trẻ em bên cạnh.
Cát Đằng: lớp sơn ta và đôi tay mài
Cát Đằng ở vùng Ý Yên cũ là làng sơn mài, sơn son thếp vàng có tiếng. Theo lời truyền trong làng, nghề sơn có từ lâu đời và người làng từng đi làm đồ sơn cho đình chùa, cung điện. Tên vị tổ nghề và năm tháng cụ thể thì mỗi tài liệu kể một khác, nên khi tìm hiểu, hãy nghe chính người làng kể trong ngày giỗ tổ.
Nghề sơn ta là nghề của kiên nhẫn: gỗ được bó, lót, rồi phủ hết lớp sơn này đến lớp sơn khác, mỗi lớp phải để khô trong buồng ẩm rồi mài nhẵn, có món phải qua hàng chục lớp. Sơn ta là nhựa cây, khi còn tươi có thể gây ngứa, dị ứng da, nên khách xem không nên chạm vào đồ đang sơn hay thùng sơn. Đồ sơn mài của Cát Đằng có từ đồ thờ, hoành phi, đến hộp, khay, bình, tranh.
Trong gian nhà sau của một gia đình ở Cát Đằng, những chiếc khay đang chờ khô xếp kín các giá gỗ, mùi sơn ta hăng nhẹ. Người phụ nữ ngồi bên chậu nước, tay cầm miếng đá mài, mài đều từng vòng nhỏ trên mặt khay đen bóng, thỉnh thoảng nhúng tay vào nước rồi soi mặt khay ra ánh cửa sổ. Sơn mài sẽ được kể kỹ hơn ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.
Làm muối phơi cát: nghề của nắng, gió và nước biển
Ven biển vùng Hải Hậu, Giao Thuỷ cũ có những đồng muối làm theo cách phơi cát, khác với cách phơi nước trực tiếp ở nhiều đồng muối khác. Theo lời người làm muối, các bước chính như sau:
- Chuẩn bị ô cát. Diêm dân san phẳng một lớp cát trên mặt ruộng muối đã nện chặt.
- Tưới nước biển lên cát. Nước biển được dẫn vào mương, rồi té đều lên mặt cát.
- Phơi cát. Nắng và gió làm nước bay hơi, để lại muối bám trên từng hạt cát. Trời càng nắng, cát càng mặn.
- Cào cát, gom vào chạt. Cát mặn được cào gom, đổ vào chạt, một kiểu hố lọc có đáy lót.
- Lọc nước chạt. Dội nước biển lên chạt để nước thấm qua cát, hoà muối, chảy xuống thành nước chạt rất mặn.
- Phơi nước chạt trên sân lát. Nước chạt được đổ ra những ô sân phẳng, phơi nắng tới khi muối kết hạt.
- Cào muối. Muối trắng được cào thành đống, gánh vào kho. Cát đã lọc lại được trải ra ô để bắt đầu vòng mới.
Đây là nghề hoàn toàn phụ thuộc trời: mưa một trận là công phơi cả ngày trôi mất. Nghề vất vả, thu nhập thất thường nên người trẻ ít theo, nhiều đồng muối đã chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản. Những đồng muối còn lại là nơi giữ một tri thức về nắng, gió, thuỷ triều mà sách vở ít ghi.
Gốc phở, làng hoa và những nghề quanh Thành Nam
Phở là món ăn của cả nước, nhưng theo lời truyền được nhắc nhiều, làng Vân Cù ở vùng Nam Trực cũ là một trong những nơi sớm có nghề nấu phở, với những người gánh phở đi bán ở Thành Nam rồi lên Hà Nội. Ngày nay người làng mở hàng phở khắp nơi, và mỗi năm làng có những dịp gặp gỡ của người làm phở. Câu chuyện gốc tích phở còn nhiều ý kiến khác nhau; đây là lời truyền của làng, không phải kết luận duy nhất. Nghề nấu phở được kể kỹ ở mục làng nghề ẩm thực.
Làng Vị Khê ở vùng ven Thành Nam nổi tiếng trồng hoa, cây cảnh, làm thế cây; làng hoa đã có hồ sơ ở trang chuyên về làng hoa. Vùng Hải Hậu cũ còn có bánh nhãn, loại bánh nhỏ, giòn, là quà quê quen thuộc. Thành Nam xưa cũng là đất dệt, với những khung cửi gia đình trước khi có các nhà máy dệt lớn.
Những nghề này cho thấy vùng Nam Định cũ không chỉ giữ nghề thủ công cổ mà còn có cả nghề gắn với chợ, với bếp, với vườn. Một hồ sơ làng nghề đầy đủ của vùng phải gồm cả tiếng búa lò rèn, mùi sơn ta, mùi nước dùng sớm mai và những luống hoa trước Tết.
Làng nghề Nam Định cũ hôm nay và đến thăm cho phải phép
Hôm nay, các làng nghề vùng Nam Định cũ phân hoá rõ. Những làng kim khí như Vân Chàng, Xuân Tiến, Tống Xá sống khoẻ nhờ đơn hàng cơ khí, đúc; nhưng đi kèm là tiếng ồn, khói bụi, nên chuyện tách xưởng khỏi khu dân cư là việc chung của cả vùng. Làng sơn mài, chạm gỗ giữ nghề nhờ đồ thờ và đồ mỹ nghệ. Đồng muối thì co hẹp dần, phần lớn người làm muối đã lớn tuổi.
Đô thị hoá quanh Thành Nam cũng làm nhiều làng đổi khác: đất làng thành khu dân cư, xưởng phải dời ra cụm sản xuất. Người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm hơn, nên nghề nào giữ được người là nghề nào nuôi được người. Đây không phải chuyện của riêng một làng mà là bài toán của cả vùng.
Khi đến, hãy coi xưởng rèn, xưởng cơ khí, lò đúc là nơi có máy và vật nóng: đứng đúng chỗ, không tự thao tác, giữ trẻ em bên cạnh. Ở xưởng sơn ta, không chạm vào sơn và đồ đang khô. Ở đồng muối, đi theo bờ ô, không giẫm vào ô cát đang phơi. Ở đình làng thờ tổ nghề, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Nam Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Nam Định cũ nhập vào tỉnh Ninh Bình, cùng với Hà Nam cũ. Vì vậy các làng nghề như Vân Chàng, Cát Đằng, La Xuyên, Tống Xá, Xuân Tiến và các đồng muối ven biển vùng Hải Hậu cũ nay đều thuộc Ninh Bình.
Làng Vân Chàng nổi tiếng với nghề gì?
Vân Chàng ở vùng Nam Trực cũ là làng rèn có tiếng, xưa làm dao, cuốc, liềm, lưỡi cày; thợ làng từng đi rèn thuê khắp nơi. Ngày nay nghề rèn ở đây chuyển nhiều sang gia công cơ khí, làm phụ tùng và chi tiết kim loại.
Làm muối phơi cát khác làm muối phơi nước ở chỗ nào?
Muối phơi cát dùng cát để hút muối: tưới nước biển lên cát, phơi khô, gom cát vào chạt lọc ra nước rất mặn rồi mới phơi kết tinh. Cách phơi nước thì cho nước biển bay hơi trực tiếp trên ruộng muối qua nhiều ô. Phơi cát tốn công hơn nhiều.
Phở có thật sự bắt nguồn từ Nam Định không?
Theo lời truyền được nhắc nhiều, làng Vân Cù ở vùng Nam Trực cũ là một trong những nơi sớm có nghề nấu phở, người làng gánh phở đi bán ở Thành Nam và Hà Nội. Tuy vậy gốc tích phở còn nhiều ý kiến khác nhau, vì vậy nên coi đây là lời truyền của làng.
Sơn mài Cát Đằng có gì đáng chú ý?
Cát Đằng ở vùng Ý Yên cũ là làng sơn ta, sơn son thếp vàng lâu đời, làm đồ thờ, hoành phi, hộp, khay, tranh. Mỗi món phải qua nhiều lớp sơn và mài, mỗi lớp chờ khô trong buồng ẩm, nên một món đẹp có thể mất nhiều tuần.
Đi thăm đồng muối cần lưu ý điều gì?
Bạn nên đi theo bờ ô, không giẫm lên ô cát đang phơi hay sân đang kết muối, vì một vết chân có thể làm hỏng công cả buổi. Nên đi vào ngày nắng, đội mũ, mang nước, và hỏi diêm dân trước khi chụp ảnh người đang làm.