GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Hà Tây cũ: thêu, tiện, tượng gỗ, quạt giấy ở vành đất trăm nghề của Hà Nội

Hồ sơ làng nghề vùng Hà Tây cũ nay thuộc Hà Nội: thêu Quất Động, tiện Nhị Khê, tượng Sơn Đồng, quạt Chàng Sơn, khảm Chuyên Mỹ, tò he Xuân La.

Wooden bowls spinning on a foot-powered lathe while curls of pale shavings fall, side view of a craftsman leaning in, cluttered family workshop, late afternoon light through doorway

Nếu đếm làng nghề theo mật độ, vùng Hà Tây cũ, nay là phần phía tây và nam của Hà Nội, là một trong những nơi dày nhất cả nước. Gần như mỗi vùng quê cũ đều có một nghề đặc trưng: Thường Tín thêu, tiện, sơn, đồ sừng; Phú Xuyên khảm trai và tò he; Hoài Đức tượng gỗ và chế biến nông sản; Thạch Thất quạt giấy, mộc, chuồn chuồn tre; Hà Đông rèn và lụa. Đi chưa tới năm chục cây số, bạn có thể đi qua cả chục nghề khác nhau.

Hồ sơ này gom những làng nghề tiêu biểu của vùng, kể nghề từ đâu tới theo lời truyền, đi sâu vào công đoạn tiện gỗ ở Nhị Khê, rồi nhìn xem các làng sống với nghề hôm nay ra sao. Lụa Vạn Phúc, mây tre Phú Vinh và nón làng Chuông đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về những làng ấy, ở đây chỉ nhắc tên.

Vì sao vùng Hà Tây cũ dày làng nghề đến vậy

Đất Hà Tây cũ nằm giữa sông Hồng, sông Đáy và sông Nhuệ, ruộng chật người đông. Một năm hai vụ lúa để lại những tháng nông nhàn dài, mà trong những tháng ấy người ta phải tìm cái gì đó để làm. Nghề phụ cứ thế mọc lên, rồi dần thành nghề chính của cả làng. Gần kinh thành lại là một lợi thế: hàng làm ra có chỗ bán, thợ giỏi có cơ hội được triều đình hay phố phường đặt hàng.

Một đặc điểm của vùng là nghề lan theo cụm. Làng mẹ làm một nghề, dần dần các làng bên cạnh học theo hoặc nhận làm một công đoạn, thành một chuỗi: làng này làm phôi, làng kia hoàn thiện, làng nọ buôn. Đó là lý do người ta hay nói về vùng thêu, vùng mộc, vùng đồ thờ hơn là một làng đơn lẻ.

Cũng như nhiều vùng đồng bằng khác, phần lớn làng ở đây có tục thờ tổ nghề ở đình hoặc đền làng, với ngày giỗ tổ riêng. Có tổ nghề là danh nhân trong sử, có tổ nghề chỉ còn trong lời truyền. Dù thế nào, ngày giỗ tổ vẫn là dịp con cháu làm nghề khắp nơi quay về, và là lúc người làng kể lại nghề đến làng mình bằng con đường nào.

Tra nhanh: làng nghề tiêu biểu vùng Hà Tây cũ

Bảng ghi tên làng kèm vùng quê cũ để dễ định vị; toàn bộ nay đều thuộc Hà Nội. Những làng đã có hồ sơ riêng ở trang khác được ghi chú cuối bảng.

LàngVùng cũNghềSản phẩm tiêu biểu
Quất ĐộngThường TínThêu tayTranh thêu, đồ thêu trang trí, đồ thêu nghi lễ
Nhị KhêThường TínTiện gỗBát hương gỗ, hộp, con tiện, đồ gỗ tiện trang trí
Hạ TháiThường TínSơn màiTranh và đồ gia dụng sơn mài
Thuỵ ỨngThường TínĐồ sừngLược, đồ mỹ nghệ từ sừng trâu bò
Chuyên MỹPhú XuyênKhảm traiTranh, hộp, đồ gỗ khảm xà cừ
Xuân LaPhú XuyênNặn tò heCon giống bột gạo nhiều màu
Sơn ĐồngHoài ĐứcTạc tượng, đồ thờTượng gỗ, hoành phi, đồ thờ sơn son thếp vàng
Chàng SơnThạch ThấtLàm quạt giấyQuạt giấy, quạt trang trí
Thạch XáThạch ThấtĐồ chơi treChuồn chuồn tre giữ thăng bằng
Canh Nậu, Hữu BằngThạch ThấtMộcĐồ gỗ gia dụng
Đa SỹHà ĐôngRènDao, kéo, đồ sắt

Đã có hồ sơ riêng ở trang khác nên ở đây chỉ nhắc: lụa Vạn Phúc (Hà Đông), mây tre Phú Vinh (Chương Mỹ), nón làng Chuông (Thanh Oai). Ngoài ra vùng còn nhiều làng nghề ăn uống như miến Cự Đà, giò chả Ước Lễ, chế biến nông sản Dương Liễu, được kể ở mục làng nghề ẩm thực.

Thường Tín: kim thêu, mũi tiện và lớp sơn

Vùng Thường Tín là nơi có nhiều nghề tinh nhất của Hà Tây cũ. Quất Động là làng thêu nổi tiếng, theo lời truyền nghề thêu được Thám hoa Lê Công Hành, người làng, mang về sau một chuyến đi sứ phương Bắc. Ông được tôn làm tổ nghề thêu, và đền thờ ông vẫn là nơi làng làm lễ giỗ tổ. Câu chuyện có thể đã được thêm thắt qua nhiều đời, nhưng nó cho thấy người làng coi nghề thêu như một món quà mang từ xa về.

Nhị Khê, quê của Nguyễn Trãi, lại nổi tiếng với nghề tiện gỗ. Thợ Nhị Khê tiện bát hương, hộp tròn, quân cờ, chân đèn, những con tiện dùng làm chấn song, lan can. Hạ Thái làm sơn mài, đưa lớp sơn ta lên gỗ, lên tranh. Thuỵ Ứng thì làm đồ sừng, biến sừng trâu bò thành lược, đồ trang sức, con vật mỹ nghệ.

Điểm chung của các làng ở đây là nghề đòi tay kiên nhẫn và làm trong nhà. Ít có lò lửa lớn hay máy móc ồn ào như các làng đúc, làng gốm; thay vào đó là tiếng máy tiện rè rè, mùi sơn hăng nhẹ, những khung thêu căng trong góc nhà. Nghề thêu và sơn mài sẽ được kể kỹ hơn ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp; trong hồ sơ tỉnh, đủ để biết Thường Tín là một vùng nghề tinh, có từ lâu đời.

Tiện gỗ ở Nhị Khê: từ khúc gỗ đến chiếc bát hương

Tiện là nghề làm cho gỗ thành hình tròn bằng cách cho khúc gỗ quay rồi áp dao vào. Công việc nhìn thì đơn giản nhưng mỗi bước sai một chút là hỏng cả món. Trình tự thường thấy:

  1. Chọn và xẻ gỗ. Gỗ phải khô, thớ đều, ít mắt. Thợ xẻ thành khúc theo kích thước món định làm, để dư một chút cho phần hao.
  2. Đẽo phôi. Khúc gỗ được đẽo hoặc cưa vát góc cho gần tròn, để khi lên máy không bị giật.
  3. Lên máy, tiện thô. Phôi được kẹp chặt, cho quay. Người thợ tì dao lên giá đỡ, ăn dần từng lớp cho ra dáng tổng thể. Xưa máy tiện chạy bằng chân đạp hoặc dây kéo, nay phần lớn chạy điện.
  4. Tiện tinh. Đổi sang dao nhỏ, mảnh hơn để tạo đường gờ, rãnh, khoét lòng. Đây là công đoạn quyết định món đồ đẹp hay thô.
  5. Đánh nhẵn. Khi gỗ còn quay, thợ áp giấy ráp, có khi cả lá chuối khô hoặc dẻ mềm, đánh cho mặt gỗ bóng mịn.
  6. Hoàn thiện. Món đồ được tháo ra, đánh dầu, phủ sơn hoặc chuyển sang làng bên để sơn mài, thếp vàng, khảm, tuỳ đơn hàng.

Trong một gian xưởng ở Nhị Khê, mùn gỗ phủ một lớp mỏng lên khắp nền nhà. Người thợ cúi sát bên máy, mắt không rời con dao, những vòng phoi gỗ mỏng cứ thế xoắn lại rồi rơi xuống chân, thơm mùi nhựa gỗ. Khách đứng xem nên lùi xa máy quay và không để trẻ em lại gần.

Thạch Thất và Hoài Đức: quạt giấy, chuồn chuồn tre và tượng gỗ

Về phía tây, vùng Thạch Thất có làng Chàng Sơn làm quạt giấy. Làm một chiếc quạt cần chuốt nan tre thật đều, đục lỗ, xâu đinh, phết hồ dán giấy, gấp nếp rồi trang trí. Quạt Chàng Sơn xưa dùng trong nhà, dùng khi hát chèo, múa; nay phần lớn làm quạt trang trí, quạt quà tặng. Cạnh đó, Thạch Xá nổi tiếng với chuồn chuồn tre: con chuồn chuồn đặt mỏ lên đầu ngón tay mà vẫn đứng thăng bằng, cánh dang rộng, món đồ chơi nhiều người lớn lên đều từng cầm. Thạch Thất còn có các làng mộc như Canh Nậu, Hữu Bằng.

Vùng Hoài Đức có Sơn Đồng, làng tạc tượng và làm đồ thờ nổi tiếng. Thợ Sơn Đồng tạc tượng, làm hoành phi câu đối, ngai, kiệu, rồi sơn son thếp vàng. Nhiều đình chùa khắp miền Bắc có đồ thờ ra đời từ làng này. Tượng gỗ là loại sản phẩm đòi người thợ hiểu cả nghệ thuật tạc lẫn lệ lối thờ tự, nên nghề thường truyền trong gia đình. Hoài Đức còn có những làng chế biến nông sản như Dương Liễu làm miến, bột sắn dây.

Vùng Hà Đông có Đa Sỹ, làng rèn với tiếng búa quen thuộc, làm dao, kéo, đồ sắt gia dụng, bên cạnh lụa Vạn Phúc đã nổi danh. Đi qua những làng này, bạn sẽ thấy một điều thú vị: rất nhiều sản phẩm cần nhau. Tượng gỗ cần vàng quỳ để thếp, đồ tiện cần thợ sơn, quạt cần tranh vẽ. Vùng Hà Tây cũ giống một xưởng lớn chia ra hàng chục làng.

Phú Xuyên: xà cừ và bột gạo

Phía nam, vùng Phú Xuyên giữ hai nghề tưởng như không liên quan: khảm trai ở Chuyên Mỹ và nặn tò he ở Xuân La. Khảm trai là nghề cưa vỏ trai, vỏ ốc thành những mảnh nhỏ, ghép thành hình hoa lá, phong cảnh, rồi gắn chìm vào mặt gỗ, mài phẳng cho sáng lên. Chuyên Mỹ là làng có tiếng lâu đời với nghề này; đồ khảm của làng có mặt từ đồ thờ, tủ, sập đến tranh treo tường. Nghề khảm sẽ được kể kỹ ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.

Tò he ở Xuân La lại là nghề nhỏ, mộc mạc. Bột gạo nếp được hấp chín, nhuộm màu, rồi người thợ nặn thành con giống: con gà, con trâu, ông tiến sĩ, các nhân vật trong tích cổ. Người Xuân La xưa thường gánh đồ nghề đi khắp các hội làng, ngồi nặn ngay tại chỗ cho trẻ con xem. Hình ảnh người nặn tò he ngồi bên gánh hàng ở cổng đình là ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ ở đồng bằng.

Ngày nay, khảm trai gặp khó vì nguyên liệu tự nhiên đắt và hàng làm nhanh bằng máy cạnh tranh; tò he lại sống được nhờ những lớp dạy nặn cho trẻ em, những hội chợ văn hoá, những buổi trình diễn ở trường học. Hai nghề đi hai ngả, nhưng đều dựa vào những bàn tay biết kể chuyện bằng hình.

Làng nghề Hà Tây cũ hôm nay

Gần hai thập kỷ sau khi Hà Tây nhập vào Hà Nội, các làng nghề ở đây đổi thay khá nhanh. Đường sá tốt hơn, khách đến gần hơn, nhiều làng xây khu trưng bày, mở xưởng lớn. Đồng thời, đất làng đắt lên, nhiều người trẻ chọn đi làm trong thành phố. Nghề nào gắn với thị trường đồ gia dụng, đồ gỗ lớn thì cơ giới hoá mạnh; nghề nào thuần thủ công như thêu, khảm, tò he thì ít người theo, nhiều nhà chỉ còn người già giữ nghề.

Chuyện môi trường cũng là một phần của bức tranh. Những nghề dùng sơn, dùng lò, dùng nhiều nước khi làm ở quy mô lớn trong làng đông dân thì khó tránh tác động tới không khí và nguồn nước. Nhiều nơi đã có cụm sản xuất tách khỏi khu dân cư, nhưng đây vẫn là bài toán chung của cả vùng chứ không riêng làng nào.

Nếu đến vùng Hà Tây cũ, bạn nên chọn một hai làng và ở lâu hơn thay vì chạy qua nhiều làng một ngày. Hỏi người làng về ngày giỗ tổ, về nghề của ông bà, bạn sẽ nghe được những chuyện không có trong sách. Ở xưởng có máy, có sơn, có lò, đứng đúng chỗ chủ nhà dặn, không tự thao tác, giữ trẻ nhỏ bên mình, và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm.

Câu hỏi thường gặp

Vùng Hà Tây cũ nay thuộc tỉnh, thành nào?

Tỉnh Hà Tây đã nhập vào Hà Nội từ năm 2008, nên toàn bộ các làng nghề của vùng như Quất Động, Nhị Khê, Sơn Đồng, Chàng Sơn, Chuyên Mỹ, Xuân La đều thuộc thành phố Hà Nội. Khi tìm hiểu, bạn nên ghi kèm tên vùng quê cũ để dễ định vị.

Làng thêu Quất Động thờ ai làm tổ nghề?

Theo lời truyền trong làng, tổ nghề thêu Quất Động là Thám hoa Lê Công Hành, người làng, được kể là đã học nghề thêu trong một lần đi sứ rồi về dạy lại. Làng có đền thờ ông và giữ lễ giỗ tổ hằng năm, là dịp thợ thêu khắp nơi quay về.

Làng nào ở Hà Nội làm chuồn chuồn tre?

Chuồn chuồn tre giữ thăng bằng trên đầu ngón tay gắn với làng Thạch Xá ở vùng Thạch Thất cũ, nay thuộc Hà Nội. Thợ chuốt tre, uốn cánh, cân chỉnh trọng lượng sao cho con chuồn chuồn đứng vững chỉ trên một điểm tựa ở mỏ.

Tò he Xuân La được làm từ gì?

Tò he làm từ bột gạo nếp hấp chín, nhuộm màu rồi nặn thành con giống, nhân vật. Người làng Xuân La ở vùng Phú Xuyên cũ xưa thường gánh đồ đi các hội làng, nặn tại chỗ cho trẻ em xem; nay nghề còn sống nhờ các lớp dạy và buổi trình diễn.

Sơn Đồng nổi tiếng với nghề gì?

Sơn Đồng ở vùng Hoài Đức cũ nổi tiếng nghề tạc tượng gỗ và làm đồ thờ như hoành phi, câu đối, ngai, kiệu, kèm công đoạn sơn son thếp vàng. Nghề thường truyền trong gia đình vì cần hiểu cả kỹ thuật tạc lẫn lệ lối thờ tự.

Đi làng nghề vùng Hà Tây cũ nên lưu ý gì về an toàn?

Nhiều xưởng có máy tiện, máy cưa, sơn và lò, nên bạn nên đứng đúng chỗ chủ nhà chỉ, không tự cầm dụng cụ, giữ trẻ em bên cạnh và tránh xa phần máy đang quay. Hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm cũng giúp gia chủ thoải mái hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138