GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Duyên hải Nam Trung Bộ

Làng Cơ Tu vùng núi xứ Quảng: dệt cườm, tạc tượng gỗ, đan gùi và dựng nhà Gươl

Hồ sơ nghề của người Cơ Tu ở vùng núi Quảng Nam cũ và Hòa Vang cũ, nay thuộc Đà Nẵng: dệt thổ cẩm cài hạt cườm, tạc tượng gỗ, đan gùi và dựng nhà Gươl.

Close-up of a woman weaving white beads into a dark indigo cloth on a backstrap loom on a wooden house porch in the mountains, soft overcast light, face turned away

Người Cơ Tu ở vùng núi phía tây Quảng Nam cũ và vùng Hòa Vang cũ, nay đều thuộc thành phố Đà Nẵng, giữ bốn nghề tay đáng biết nhất: dệt thổ cẩm cài hạt cườm, một lối dệt hiếm thấy ở nơi khác; tạc tượng gỗ; đan gùi bằng mây tre; và dựng nhà Gươl, ngôi nhà chung của làng mà cả cộng đồng cùng làm. Đây không phải những "làng nghề" theo kiểu đồng bằng có xưởng, có chợ, mà là nghề sống trong từng gia đình, gắn với đời sống làng.

Một số làng Cơ Tu cũng có ở vùng A Lưới cũ, nay thuộc Huế, và ở nước bạn Lào. Hồ sơ này viết về các làng ở phần đất Đà Nẵng mới, với tinh thần ghi lại nghề như người làng kể, không tô vẽ thêm.

Tấm thổ cẩm có hạt cườm

Điều đầu tiên người ta nhận ra ở vải Cơ Tu là những hạt cườm trắng nằm ngay trong hoa văn. Người dệt không khâu cườm lên vải sau khi dệt mà xâu cườm vào sợi rồi dệt luôn, để hạt cườm nằm cố định giữa các lớp sợi, tạo nên những dải hoa văn nổi, lấp lánh trên nền chàm sẫm. Nhìn nghiêng dưới nắng, mặt vải gợn lên như có những hạt sương đọng thành hàng. Hoa văn thường là hình thoi, hình răng cưa, hình người nắm tay, hình cây, hình chim, mỗi hình có cách gọi riêng trong tiếng Cơ Tu.

Khung dệt là loại khung đeo lưng: người dệt ngồi dưới sàn hoặc hiên nhà, hai chân duỗi về trước, một đầu khung buộc vào cột nhà, đầu kia móc vào một dải đai vòng qua lưng. Người dệt ngả người ra sau là sợi căng, cúi người tới là sợi chùng, nên độ căng của tấm vải nằm cả trong dáng ngồi. Mỗi lần luồn sợi ngang, người dệt dùng thanh gỗ dẹp dập cho khít, rồi nhặt sợi dọc bằng que tre để ra hoa văn.

Buổi chiều mưa nhỏ, dưới hiên nhà sàn, một người phụ nữ ngồi duỗi chân, sợi dọc căng từ cột nhà tới ngang bụng; bên cạnh là bát hạt cườm trắng, chị nhón từng hạt luồn vào sợi, mắt không rời đường hoa văn, đứa con gái nhỏ ngồi sát bên, tay cầm cuộn chỉ, nhìn theo. Một tấm váy hay tấm choàng có cườm mất nhiều tuần, có khi hàng tháng, làm xen giữa những ngày lên rẫy.

Từ cuộn sợi tới tấm vải: các bước dệt của người Cơ Tu

Mỗi gia đình có thói quen riêng, nhưng một tấm vải cài cườm thường qua những bước sau:

  1. Chuẩn bị sợi. Xưa người Cơ Tu trồng bông, se sợi, nhuộm bằng lá chàm, vỏ cây, củ rừng; nay phần nhiều dùng sợi mua sẵn, có nhà vẫn nhuộm lại cho đúng màu.
  2. Mắc sợi dọc. Sợi được quấn quanh các thanh khung theo thứ tự màu, quyết định các dải màu chạy dọc tấm vải.
  3. Xâu cườm. Hạt cườm được xâu sẵn vào sợi theo số lượng tính trước cho từng đoạn hoa văn; tính sai là phải tháo ra làm lại.
  4. Dệt nền và dệt hoa văn. Người dệt luồn sợi ngang, dập chặt, đến đoạn hoa văn thì nhặt sợi dọc bằng que và đẩy hạt cườm vào đúng chỗ.
  5. Hoàn thiện. Tấm vải được cắt khỏi khung, buộc tua hai đầu, có khi ghép hai ba tấm thành một tấm váy hay tấm choàng lớn.

Không có bản vẽ trên giấy: hoa văn nằm trong trí nhớ và trong những tấm vải cũ mẹ, bà để lại. Vì vậy việc dạy dệt cho con gái cũng là việc truyền lại kho hoa văn của gia đình và của làng.

Tạc tượng gỗ và dựng nhà Gươl

Nghề gỗ của người Cơ Tu là việc của đàn ông. Tượng gỗ Cơ Tu tạc từ một khối gỗ nguyên, dùng rìu, rựa, đục là chính, đường nét khoẻ, khối lớn, ít chi tiết vụn: người ngồi ôm gối, người giã gạo, người đánh chiêng, chim, trâu, kỳ đà. Tượng xưa dựng quanh nhà mồ, đặt ở nhà Gươl, gắn với những nghi lễ cộng đồng và việc tưởng nhớ người đã khuất; nay một phần được tạc để trưng bày và làm quà.

Nhà Gươl là ngôi nhà chung của làng, nơi người làng họp bàn, tiếp khách, tổ chức lễ. Dựng một ngôi Gươl là việc của cả làng: đàn ông vào rừng chọn gỗ, già làng và những người thạo việc định dáng nhà, các cột cái và xà được chạm khắc hình người, hình thú, hoa văn; mái lợp tranh hoặc lá, trên nóc có hình chim, hình trâu bằng gỗ. Mỗi chi tiết có chỗ đứng theo lệ làng, không ai tuỳ tiện thêm bớt.

Những người tạc giỏi được làng nể trọng, thường được nhờ làm cột Gươl cho cả những làng lân cận. Nghề tạc không có ông tổ, không có giỗ tổ như ở các làng nghề người Việt; nó được truyền bằng cách người trẻ phụ việc, nhìn người già làm, rồi tự tay tạc những món nhỏ trước.

Đan gùi: nghề của tre, mây và khói bếp

Gùi là vật không thể thiếu của người miền núi: gùi lúa, gùi nước, gùi củi, gùi đồ đi chợ. Người Cơ Tu đan gùi bằng nan mây, nan tre, lồ ô; những chiếc gùi đẹp đan nan rất mảnh, mắt đan dày, có hoa văn tạo bằng cách đổi chiều nan hoặc đan xen nan đã nhuộm sẫm. Đan xong, gùi được gác lên giàn bếp để khói hun nhiều tháng, nan chuyển dần sang màu nâu bóng và bền, ít mọt.

Ngoài gùi, đàn ông Cơ Tu còn đan nong, nia, giỏ, ống đựng, những món đồ cho việc nhà và việc rẫy. Mây phải lấy đúng mùa, chẻ, vót, phơi khô; một chiếc gùi kỹ mất nhiều ngày. Ngày nay đồ nhựa thay dần những chiếc gùi đi rẫy, nhưng gùi đẹp vẫn được làm cho những dịp lễ và được người làng gìn giữ như vật quý trong nhà.

Bốn nghề, ai làm và gắn với dịp nào

Bảng tóm tắt để nhìn nhanh vai trò của từng nghề trong đời sống làng Cơ Tu:

NghềThường do ai làmNguyên liệuGắn với
Dệt thổ cẩm cài cườmPhụ nữSợi bông, sợi mua sẵn, hạt cườm, màu nhuộm cây rừngY phục ngày lễ, của hồi môn, quà trao nhau
Tạc tượng gỗĐàn ôngGỗ rừng nguyên khốiNhà Gươl, nhà mồ, nghi lễ cộng đồng
Đan gùi, nong, niaĐàn ôngMây, tre, lồ ô, khói bếpViệc rẫy, việc nhà, gùi đẹp cho dịp lễ
Dựng nhà GươlCả làng, do già làng và thợ giỏi dẫn dắtGỗ, tranh, lá, mây buộcĐời sống chung, lễ hội làng

Cả bốn nghề đều đứng trên một nền chung là rừng. Khi rừng thu hẹp, gỗ quý, mây tốt khó tìm hơn, thì không chỉ nghề thay đổi mà cả cách làng tổ chức những việc chung cũng phải thay đổi theo.

Nghề và lịch của làng

Nghề Cơ Tu đi theo nhịp rẫy. Mùa phát rẫy, tỉa lúa, làm cỏ là lúc ít ai ngồi khung dệt hay ngồi đan; sau mùa thu hoạch, khi lúa đã vào kho, là lúc rảnh tay cho việc dệt, việc đan, việc tạc. Đó cũng là mùa của những lễ lớn trong năm như lễ mừng lúa mới, khi cả làng tụ về nhà Gươl, đánh chiêng, múa và mời khách.

Trước mỗi dịp lễ, các gia đình chuẩn bị y phục mới, gùi mới; đàn ông sửa sang nhà Gươl, thay những chi tiết gỗ đã mục. Nghề vì vậy không tách khỏi lễ: tấm vải dệt cả mùa được mặc lần đầu trong ngày hội, chiếc tượng mới tạc được dựng đúng dịp làng tụ họp. Người đến làng vào mùa lễ sẽ thấy nghề trong dáng đẹp nhất của nó, nhưng cũng là lúc làng bận nhất, nên càng cần hỏi trước và đi theo hướng dẫn của người trong làng.

Nghề Cơ Tu hôm nay

Hai chục năm gần đây, nghề dệt Cơ Tu được chú ý nhiều hơn: nhiều làng lập nhóm phụ nữ dệt, có lớp dạy dệt cho các em gái, có sản phẩm làm theo kích cỡ mới như khăn, túi, ví để bán cho khách. Đó là con đường giúp nghề có thêm thu nhập, nhưng người làng cũng tự đặt câu hỏi: làm nhiều món nhỏ cho khách thì những tấm váy, tấm choàng lớn, nhiều hoa văn cũ có còn ai dệt không.

Nghề tạc tượng gặp chuyện khác: gỗ lớn khó tìm, quy định giữ rừng chặt hơn, nên tượng nhỏ hơn, gỗ thay bằng loại dễ kiếm. Nhà Gươl ở nhiều nơi đã được dựng lại khang trang, có nơi dùng thêm vật liệu mới cho bền. Điều đáng mừng là những dịp lễ làng vẫn còn, và mỗi dịp lễ là một dịp để người trẻ nhìn người già làm nghề.

Đan gùi có lẽ là nghề lặng lẽ nhất trong bốn nghề: ít người mua, ít người học, vì gùi nhựa, bao tải đã thay cho việc mang vác hằng ngày. Ở một số làng, những người đàn ông lớn tuổi vẫn ngồi đan bên bếp lửa mỗi tối, và chiếc gùi đẹp nhất trong nhà thường là chiếc do ông nội, ông ngoại đan, được giữ lại như một cách nhớ người.

Đến làng Cơ Tu cho phải phép

Đến làng Cơ Tu, hãy nhớ đây là nơi người ta sống, không phải nơi trưng bày. Chào già làng hoặc người có trách nhiệm trong làng trước khi đi sâu vào làng; vào nhà Gươl thì hỏi trước, không leo lên, không tự ý chạm vào cột chạm, tượng gỗ. Muốn chụp người đang dệt, đang đan thì xin phép; có người không muốn bị chụp, hãy tôn trọng. Không gọi trang phục, hoa văn hay nghi lễ là "lạ", "kỳ bí"; hỏi người làng ý nghĩa của chúng sẽ được nghe nhiều điều hơn. Nếu được mời dùng đồ uống trong dịp lễ, có thể từ chối nhẹ nhàng; không lái xe sau khi đã uống, đường núi nhiều đèo dốc.

Nếu muốn mang về một tấm vải, một chiếc gùi, hãy hỏi người làm về thời gian và công sức đã bỏ vào món đồ ấy, và nghe họ kể hoa văn có nghĩa gì. Những món đồ dùng cho lễ, đồ của gia đình để lại thì không phải đồ để bán, đừng nài.

Câu hỏi thường gặp

Người Cơ Tu sống ở đâu sau sắp xếp tỉnh, thành năm 2025?

Phần lớn người Cơ Tu ở Việt Nam sống ở vùng núi phía tây Quảng Nam cũ và vùng Hòa Vang cũ, nay đều thuộc thành phố Đà Nẵng. Một phần sống ở vùng A Lưới cũ, nay thuộc thành phố Huế.

Dệt cài cườm của người Cơ Tu khác thêu cườm ở chỗ nào?

Người Cơ Tu xâu hạt cườm vào sợi và dệt luôn trong lúc dệt vải, nên hạt cườm nằm cố định giữa các lớp sợi thành một phần của hoa văn. Thêu cườm là khâu hạt cườm lên mặt vải đã dệt xong.

Nhà Gươl là gì?

Nhà Gươl là ngôi nhà chung của một làng Cơ Tu, nơi họp bàn việc làng, tiếp khách và tổ chức lễ. Nhà do cả làng cùng dựng, các cột và xà được chạm khắc hình người, hình thú và hoa văn theo lệ làng.

Khung dệt đeo lưng hoạt động thế nào?

Một đầu khung buộc vào cột nhà, đầu kia móc vào dải đai vòng qua lưng người dệt. Người dệt ngồi duỗi chân, ngả người ra sau để căng sợi, cúi tới để chùng sợi, rồi luồn sợi ngang và dập chặt bằng thanh gỗ dẹp.

Vì sao gùi Cơ Tu thường được gác lên giàn bếp?

Khói bếp hun lâu ngày làm nan mây, nan tre khô kiệt, sẫm màu, bóng lên và ít bị mọt. Nhờ vậy chiếc gùi bền hơn nhiều năm, và màu nâu khói cũng là vẻ đẹp riêng của đồ đan miền núi.

Khi đến làng Cơ Tu có được vào nhà Gươl không?

Nhà Gươl là không gian chung của làng, có lệ riêng. Khách nên hỏi già làng hoặc người có trách nhiệm trước khi vào, không leo trèo, không chạm vào cột chạm, tượng gỗ, và tuân theo hướng dẫn của người làng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138