Nhà rường là ngôi nhà gỗ truyền thống của Huế: một bộ khung gỗ dựng hoàn toàn bằng mộng và chốt, không một chiếc đinh sắt, lợp ngói, quây vách ván, đặt giữa khu vườn có bình phong, bể cạn. Điều đáng biết nhất về nó là cả ngôi nhà có thể tháo rời từng cấu kiện rồi lắp lại ở nơi khác, và mỗi ngôi nhà là một tác phẩm của nghề mộc chạm: các tấm vỏ đế giữa những thanh rường được chạm hoa lá, chim muông tinh tế tới mức người ta đứng ngước nhìn hàng giờ.
Hồ sơ này không kể kiến trúc như một nhà nghiên cứu, mà kể nghề: nhà rường được dựng qua những bước nào, thợ mộc Huế chạm những gì và chạm ở đâu, lễ dựng nhà diễn ra thế nào, người thợ học nghề ra sao và vì sao hôm nay nhà rường vừa được trân trọng vừa bị tháo đi bán xa. Huế nay là thành phố trực thuộc Trung ương; nhà rường có ở khắp các vùng của thành phố, dày nhất quanh kinh thành và các làng ven sông Hương.
Nhà rường là gì, vì sao gọi là rường
Trong ngôn ngữ thợ mộc, rường là những thanh gỗ nằm ngang trong bộ vì đỡ mái, xếp chồng lên nhau theo từng tầng, đỡ các hàng đòn tay. Ngôi nhà có bộ khung theo lối ấy được gọi là nhà rường. Ở Huế, nhà rường phổ biến nhất là loại ba gian hai chái: ba gian chính ở giữa và hai chái nhỏ hai đầu, mái bốn mặt dốc, lợp ngói âm dương.
Gian giữa thường là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, hai gian bên để tiếp khách, hai chái dùng làm chỗ ngủ hoặc chứa đồ. Bố cục ấy phản ánh nếp sống gia đình nhiều thế hệ, trọng việc thờ phụng và tiếp khách. Nhà rường thường không đứng riêng mà nằm trong một khu vườn, phía trước có bình phong, bể cạn, hai bên trồng cây ăn trái, tạo thành kiểu nhà vườn mà người ta hay nhắc khi nói về Huế.
Gỗ dựng nhà rường thường là mít, lim, kiền kiền và những loại gỗ chịu được mối mọt và khí hậu ẩm của Huế. Gỗ mít được ưa cho các phần chạm vì thớ mịn, dễ chạm sắc, càng lâu càng lên màu vàng sẫm. Một bộ khung nhà rường làm đúng cách có thể đứng hàng trăm năm nếu được giữ mái kín và tránh mối.
Bộ khung một ngôi nhà rường: tên gọi từng phần
Thợ mộc Huế gọi mỗi cấu kiện bằng một tên riêng. Biết vài tên gọi dưới đây, bạn sẽ đọc được ngôi nhà khi đứng bên trong:
| Cấu kiện | Nằm ở đâu | Việc của nó | Chỗ thợ thường chạm |
|---|---|---|---|
| Cột cái, cột quân | Cột cái ở giữa, cột quân vòng ngoài | Chịu toàn bộ sức nặng mái | Ít chạm, có khi tiện tròn, đánh bóng |
| Kèo | Thanh xiên từ đầu cột lên đỉnh mái | Đỡ đòn tay và mái ngói | Đầu kèo chạm hình lá, mây |
| Rường | Các thanh ngang xếp tầng trong bộ vì | Liên kết, truyền lực xuống cột | Đầu rường chạm, có rường uốn cong |
| Vỏ đế | Tấm gỗ lấp khoảng trống giữa các rường | Trang trí, che kín bộ vì | Chỗ chạm công phu nhất |
| Xuyên, trến | Thanh ngang xuyên qua thân cột | Giữ các cột không xô lệch | Thường chạm nhẹ hoặc để trơn |
| Cửa bức bàn | Hàng cửa gỗ mặt tiền | Mở ra đóng vào theo gian | Ô cửa chạm hoa lá, chữ, con vật |
Vỏ đế là cái tên rất Huế. Nhiều người lần đầu vào nhà rường chỉ thấy rối mắt vì quá nhiều chi tiết; hãy nhìn theo từng bộ vì, từ cột lên kèo, rồi tới các tấm vỏ đế giữa rường, sẽ thấy cả ngôi nhà được chạm theo một chủ đề thống nhất.
Các bước dựng một ngôi nhà rường
Từ lúc chọn gỗ tới lúc lợp ngói, một ngôi nhà rường mất nhiều tháng, có khi cả năm với nhà lớn, chạm nhiều. Các bước chính:
- Chọn gỗ và xẻ. Thợ cả cùng chủ nhà chọn gỗ, tính đủ số cột, kèo, rường, ván; gỗ xẻ xong được để khô cho ổn định.
- Làm cột và lấy mực. Cột được đẽo, bào, tiện; thợ cả vạch vị trí lỗ mộng trên từng cấu kiện theo kích thước đã định cho cả nhà.
- Đục mộng và chạm. Thợ đục mộng âm, mộng dương, mộng đuôi én; song song, thợ chạm làm vỏ đế, đầu kèo, cửa. Đây là phần tốn thời gian nhất.
- Ráp thử. Nhiều đội thợ ráp thử từng bộ vì trên mặt đất để kiểm độ khít trước khi dựng.
- Dựng khung. Cả đội thợ cùng dựng các bộ vì, nối bằng xuyên, trến, đóng chốt gỗ; gia chủ thường chọn ngày lành.
- Lễ thượng lương. Khi gác thanh đòn nóc, gia đình làm lễ đơn sơ, cầu cho nhà vững, người trong nhà bình an.
- Lợp mái, quây vách. Lợp ngói, lắp ván vách, cửa bức bàn, lát nền; cuối cùng đánh dầu hoặc sơn để bảo vệ gỗ.
Vì toàn bộ là mộng và chốt, người thợ có thể tháo ngôi nhà theo chiều ngược lại mà không làm gãy cấu kiện. Đó là ưu điểm khi cần sửa nhà, thay cột mục, và cũng là lý do nhà rường có thể bị mua về dựng ở nơi khác.
Vỏ đế, đầu kèo: nơi tay thợ chạm lên tiếng
Đề tài chạm trên nhà rường Huế thường là hoa lá, cây cỏ, chim thú với ý nghĩa tốt lành: tứ quý mai, lan, cúc, trúc; tùng và hươu; mai và chim; dây nho, quả lựu; các món đồ quý tượng trưng cho học thức, sự đủ đầy. Nhà quan lại, nhà giàu chạm dày và tỉ mỉ; nhà thường dân chạm ít hơn, có khi chỉ ở gian thờ.
Trong xưởng mộc nhỏ nép sau khu vườn, người thợ chạm cúi sát tấm vỏ đế đặt nghiêng trên đùi. Mũi đục bé như cây tăm lách quanh một cánh hoa mai, gỡ từng mẩu gỗ vụn mỏng như vỏ hành. Cậu học việc ngồi bên, mài đục trên hòn đá ướt, thỉnh thoảng được gọi sang thổi bụi cho thầy nhìn rõ đường mực.
Kỹ thuật chạm trên nhà rường có chạm nổi, chạm lộng (khoét thủng nền để hình nổi hẳn ra), chạm chìm. Vỏ đế thường chạm lộng hai mặt vì người ta nhìn được từ cả hai phía. Đường chạm Huế được nhiều người nhận xét là mềm, thanh, ít góc cạnh, hợp với dáng nhà và không gian vườn. Thợ giỏi biết tính độ sâu chạm để từ dưới nền nhà nhìn lên, ánh sáng xiên từ cửa vẫn làm hiện rõ hình hoa lá.
Nhà rường và mưa dầm, lụt lội của Huế
Nhiều chi tiết của nhà rường là câu trả lời của người thợ trước khí hậu Huế: mùa mưa dầm kéo dài, lũ lụt gần như năm nào cũng có, gió bão từ biển vào. Mái nhà rường dốc và phủ ngói dày để nước thoát nhanh, hiên rộng che cho vách gỗ khỏi mưa tạt. Nền nhà được tôn cao, cột kê trên chân tảng bằng đá để chân cột không ngâm nước, không hút ẩm từ đất lên.
Bộ khung mộng chốt có độ dẻo nhất định: khi gió bão lắc, các liên kết hơi xê dịch rồi trở lại, thay vì gãy như mối nối cứng. Người thợ giỏi biết chừa độ rơ vừa đủ, và biết đóng chốt chặt thêm sau vài mùa khi gỗ co ngót. Sau mỗi mùa lụt, nhiều gia đình mời thợ về kiểm lại chân cột, thay ván mục, chèn lại chốt lỏng.
Chính sự chăm sóc thường xuyên ấy giữ cho nghề mộc nhà rường có việc ngay cả khi ít người dựng nhà mới: một ngôi nhà rường sống được trăm năm là nhờ trăm năm có thợ đến sửa.
Ai dựng nhà rường: phường thợ mộc Huế
Huế có truyền thống thợ mộc lâu đời, đậm đặc từ thời kinh đô cần dựng cung điện, đền miếu, nhà cửa cho quan lại. Thợ mộc ở các làng quanh kinh thành và thợ từ những vùng có nghề mộc nổi tiếng như xứ Quảng, trong đó có làng mộc Kim Bồng đã có hồ sơ riêng ở nơi khác, đều góp tay vào kiến trúc nhà rường Huế. Theo lời người làm nghề, nhiều đội thợ có tục thờ tổ nghề mộc và làm lễ khi khởi công.
Nghề truyền chủ yếu theo lối học việc: theo thầy từ lúc nhỏ, làm việc bào, mài, khiêng gỗ, rồi được đục mộng, sau cùng mới được chạm. Muốn thành thợ cả, người thợ phải hiểu cả ngôi nhà: tính tỷ lệ, lấy mực, điều phối đội thợ, nhìn gỗ biết gỗ. Một số thợ lớn tuổi ở Huế được mời đi dựng, sửa nhà rường ở nhiều tỉnh khác.
Ngày nay, các đội thợ mộc làm nhà rường ở Huế có việc chủ yếu từ ba nguồn: trùng tu di tích và nhà cổ, sửa chữa nhà rường của các gia đình, và dựng nhà rường mới cho người thích lối nhà xưa ở nhiều nơi. Máy cưa, máy bào giúp phần thô, còn mộng và chạm vẫn là tay người.
Tháo nhà, bán nhà: nhà rường hôm nay và đến xem cho phải phép
Chính ưu điểm tháo lắp được đã đặt nhà rường vào một tình thế khó. Những năm qua, không ít ngôi nhà rường cũ ở Huế được bán, tháo dỡ và dựng lại ở nơi khác, làm khu nghỉ dưỡng, quán, nhà riêng. Với gia đình, đó có khi là lựa chọn kinh tế khi nhà xuống cấp mà không đủ tiền tu sửa; với Huế, đó là sự mất dần một lớp kiến trúc làm nên diện mạo thành phố. Thành phố đã có những chương trình hỗ trợ tu bổ nhà rường, nhà vườn để giữ chúng tại chỗ.
Nếu muốn xem nhà rường, bạn có thể đến các nhà vườn mở cửa đón khách hoặc các di tích; với nhà dân, chỉ vào khi chủ nhà mời. Đừng sờ tay lên các mảng chạm, mồ hôi tay làm gỗ xỉn và dễ bám bụi; không ngồi lên bàn thờ hay sập gụ trong gian giữa; hỏi trước khi chụp ảnh gian thờ. Và nếu được nghe chủ nhà kể ngôi nhà có từ đời ông nào, ai dựng, gỗ lấy từ đâu, đó là câu chuyện quý hơn mọi tấm bảng giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường Huế là gì?
Nhà rường là nhà gỗ truyền thống của Huế, bộ khung gỗ chịu lực ghép bằng mộng và chốt, không dùng đinh, mái ngói, thường ba gian hai chái và nằm trong khu vườn có bình phong, bể cạn. Tên gọi đến từ các thanh rường, thanh ngang xếp tầng trong bộ vì đỡ mái.
Vỏ đế trong nhà rường là gì?
Vỏ đế là những tấm gỗ lấp khoảng trống giữa các thanh rường trong bộ vì, vừa che kín kết cấu vừa là nơi thợ mộc chạm trang trí công phu nhất. Vỏ đế thường chạm lộng hai mặt với đề tài hoa lá, chim thú mang ý nghĩa tốt lành.
Vì sao nhà rường không cần dùng đinh?
Các cấu kiện của nhà rường ăn khớp với nhau bằng mộng âm dương, mộng đuôi én và chốt gỗ. Liên kết này đủ chắc để chịu gió bão nếu thợ làm khít, và còn cho phép tháo rời ngôi nhà để sửa chữa, thay cột mục hay di dời mà không làm hỏng gỗ.
Dựng một ngôi nhà rường mất bao lâu?
Tuỳ cỡ nhà và mức độ chạm, thường mất nhiều tháng; nhà lớn, chạm dày có thể kéo dài cả năm. Phần tốn thời gian nhất là đục mộng và chạm vỏ đế, đầu kèo, cửa, vì đều làm bằng tay dù phần xẻ, bào thô đã có máy hỗ trợ.
Lễ thượng lương là gì?
Lễ thượng lương là lễ khi gác thanh đòn nóc, thanh gỗ cao nhất của ngôi nhà. Gia đình chuẩn bị mâm lễ đơn sơ, cầu cho nhà vững chãi, người trong nhà bình an. Đây là một nếp văn hoá dựng nhà phổ biến ở nhiều vùng, không riêng Huế.
Có thể vào xem nhà rường của người dân ở Huế không?
Có một số nhà vườn mở cửa đón khách, còn với nhà dân bình thường thì chỉ vào khi chủ nhà mời. Khi vào, đừng sờ lên mảng chạm, không ngồi lên bàn thờ hay sập ở gian giữa, và hỏi trước khi chụp ảnh gian thờ của gia đình.