Khi nhà Nguyễn đóng đô ở Huế, triều đình cần một đội ngũ thợ đông và giỏi để xây cung điện, đền miếu, lăng tẩm và làm đồ dùng cho hoàng gia. Thợ giỏi từ khắp nơi được tuyển vào kinh, tổ chức thành các nhóm thợ theo nghề. Từ đó Huế có những nghề mà ở các vùng khác hiếm gặp: pháp lam, tức đồ đồng tráng men nhiều màu gắn trên mái và cột các công trình; khảm sành sứ, ghép mảnh sành, sứ vỡ thành rồng phượng trên bờ nóc, bình phong; cùng đúc đồng cỡ lớn, kim hoàn, thêu, chạm gỗ.
Sau năm 1945, khi triều đình chấm dứt, thợ cung đình tản về các làng, có nghề đi vào dân gian, có nghề thất truyền gần như hoàn toàn. Việc trùng tu quần thể di tích Cố đô Huế, được UNESCO ghi danh năm 1993, đã buộc người ta phải tìm lại những nghề đó. Hồ sơ này kể thợ kinh đô được tổ chức ra sao, các công đoạn của pháp lam và khảm sành sứ, và nghề cung đình sống thế nào hôm nay.
Thợ khắp nơi về kinh: cách triều Nguyễn tổ chức nghề
Trong văn bản triều Nguyễn, người thợ được gọi bằng chữ tượng ghép với tên nghề, như mộc tượng là thợ mộc, ngõa tượng là thợ ngói, kim tượng là thợ kim hoàn. Thợ được chia thành các đội, các cục theo chuyên môn, đặt dưới sự quản lý của các cơ quan lo việc xây dựng và việc cung ứng đồ dùng cho hoàng cung. Người giỏi có thể được ban phẩm hàm, được miễn một số nghĩa vụ, nhưng cũng chịu kỷ luật nghiêm: làm hỏng, làm chậm việc vua là có tội.
Thợ được tuyển từ nhiều vùng: những làng nghề nổi tiếng ở Bắc Hà và xứ Quảng đều có người được gọi vào kinh. Có thợ đem cả gia đình theo, lập thành xóm, thành phường quanh kinh thành; tên một số phường, xóm ở Huế đến nay còn gợi lại nghề xưa, như phường Đúc của thợ đúc đồng.
Cách tổ chức này để lại hai thứ. Một là trình độ kỹ thuật rất cao, vì thợ giỏi nhất được tập trung lại, làm cho những đơn hàng khó nhất. Hai là sự phụ thuộc: nghề cung đình sống nhờ triều đình, nên khi triều đình suy và mất, nghề mất chỗ dựa. Những nghề có khách trong dân như đúc chuông, làm nữ trang thì sống tiếp; những nghề chỉ phục vụ cung điện như pháp lam thì lặng đi.
Nghề cung đình: làm ra gì, thấy ở đâu, hôm nay ra sao
Bảng dưới gom các nghề thợ kinh đô tiêu biểu theo sản phẩm và tình trạng hiện nay. Những nghề đã có hồ sơ riêng ở nơi khác như đúc đồng phường Đúc, kim hoàn Kế Môn chỉ ghi tóm tắt.
| Nghề | Làm ra gì | Thấy ở đâu hôm nay | Tình trạng |
|---|---|---|---|
| Pháp lam | Ô hộc, bờ mái, câu đối, đồ thờ bằng đồng tráng men | Trên mái, cửa của nhiều điện miếu trong Đại Nội và lăng tẩm | Từng thất truyền, đang được làm lại cho trùng tu |
| Khảm sành sứ | Rồng, phượng, hoa lá ghép bằng mảnh sành, sứ, thuỷ tinh | Bờ nóc, bình phong, trụ cổng; nổi bật ở lăng Khải Định | Còn thợ, sống nhờ trùng tu và công trình mới |
| Đúc đồng | Đỉnh, vạc, chuông, súng thần công | Cửu Đỉnh trước Thế Miếu, các khẩu thần công | Phường Đúc còn làm, đã có hồ sơ riêng |
| Kim hoàn | Ấn, đồ ngự dụng, nữ trang | Bảo tàng cổ vật cung đình | Thợ bạc vẫn hành nghề, đã có hồ sơ riêng |
| Mộc chạm, sơn son thếp vàng | Kèo, cột, cửa võng, ngai, hoành phi | Các điện, nhà rường | Sống nhờ trùng tu và nhà gỗ |
| Thêu và may triều phục | Áo mão, cờ quạt nghi lễ, đồ thêu trang trí | Bảo tàng, các buổi tái hiện nghi lễ | Thêu tay còn, may phục dựng theo đơn |
Cửu Đỉnh, chín chiếc đỉnh đồng đúc thời Minh Mạng đặt trước Thế Miếu, là ví dụ dễ thấy nhất về tay nghề thợ kinh đô: mỗi đỉnh mang hình chạm núi sông, sản vật, và được làm trong một chiến dịch đúc dài ngày.
Pháp lam: men màu trên cốt đồng
Pháp lam là đồ có cốt bằng đồng, mặt ngoài phủ men nhiều màu rồi nung cho men chảy bám chặt vào kim loại. Ở Huế, pháp lam được dùng nhiều nhất trên kiến trúc: ô hộc trang trí trên mái, bờ nóc, diềm cửa, câu đối gắn cột, cùng đồ thờ như lư, đỉnh, chân nến. Màu men phổ biến là xanh lam, xanh lục, vàng, trắng, nâu; đề tài thường là hoa lá, chữ, con vật, cảnh vật.
Sử sách và các nhà nghiên cứu thường gắn sự hưng thịnh của pháp lam Huế với các đời vua đầu triều Nguyễn, có cơ quan thợ chuyên làm pháp lam. Về sau nghề lặng dần, và trong nhiều chục năm gần như không còn ai làm được. Các mảng pháp lam trên di tích bong tróc, rỉ sét mà không có người thay.
Những năm gần đây, các nhóm nghiên cứu và thợ ở Huế đã thử nghiệm làm lại pháp lam, mất nhiều năm để tìm lại công thức men, nhiệt độ nung và cách xử lý cốt đồng. Công đoạn cơ bản gồm: làm cốt đồng bằng cách cắt, gò hoặc đúc; làm sạch bề mặt; phủ lớp men nền; vẽ hoặc đổ men màu theo mẫu; nung, rồi phủ thêm men và nung lại nhiều lần cho đủ màu; cuối cùng mài, làm sạch và lắp vào công trình. Mỗi lớp men có nhiệt độ chảy khác nhau, nung quá thì men cháy, non thì men bong, nên tỷ lệ hỏng ở giai đoạn đầu rất cao.
Khảm sành sứ: ghép mảnh vỡ thành rồng trên mái
Khảm sành sứ là nghề trang trí bằng cách gắn mảnh sành, sứ, thuỷ tinh lên lớp vữa đắp nổi, tạo thành hình rồng, phượng, hoa lá, con vật trên mái, bình phong, cột trụ. Nghề có ở nhiều nơi miền Trung và Nam Bộ nhưng ở Huế đạt độ tinh xảo hiếm có. Trình tự làm một con rồng trên bờ nóc:
- Dựng cốt. Thợ dùng gạch, sắt hoặc dây đồng làm khung cho dáng rồng: thân uốn, đầu, vây, đuôi.
- Đắp vữa. Vữa truyền thống là vôi trộn cát, có nơi thêm mật mía, giấy bản hoặc chất kết dính từ cây; đắp lớp thô theo cốt, rồi lớp mịn tạo khối.
- Chọn và cắt mảnh. Mảnh chén, đĩa, bình sứ vỡ được chọn theo màu, cắt hoặc gặm bằng kìm thành vảy, thành cánh hoa, có mảnh để nguyên đường cong của miệng chén.
- Gắn mảnh. Thợ gắn khi vữa còn ướt, xếp từng mảnh theo hướng vảy, chuyển màu từ đậm sang nhạt; đây là công đoạn quyết định con rồng có sống động hay không.
- Hoàn thiện. Chỉnh mạch vữa, lau sạch, để khô từ từ cho khỏi nứt.
Lăng Khải Định là nơi khảm sành sứ được dùng dày đặc nhất, cả mảng tường, trần, vòm của cung Thiên Định phủ bằng mảnh sành, sứ, thuỷ tinh nhiều màu; các tài liệu thường nhắc rằng một phần đồ sứ và thuỷ tinh dùng ở đây được đặt mua từ nước ngoài để có đủ màu và đủ lượng. Ngày nay thợ khảm ở Huế sống chủ yếu nhờ trùng tu di tích, tu sửa đình, miếu và những công trình mới làm theo phong cách xưa. Nhiều người làm việc trên giàn giáo cao, nên an toàn lao động là chuyện được đội thợ nhắc thường xuyên.
Từ thợ vua tới thợ làng: nghề cung đình sau năm 1945
Khi triều Nguyễn kết thúc, những người thợ cung đình còn sống trở về làng hoặc ở lại Huế, làm cho dân: thợ đúc làm chuông chùa, nồi đồng; thợ bạc làm nữ trang; thợ mộc dựng nhà rường cho các gia đình khá giả; thợ thêu nhận đồ thêu cho nhà thờ họ, cho đám cưới. Những nghề như pháp lam, vốn chỉ phục vụ cung điện và tốn kém, không có khách trong dân nên lụi dần.
Chiến tranh và những năm khó khăn sau đó khiến nhiều di tích hư hại nặng, nhiều nghề không có việc. Đến khi quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh và các dự án trùng tu bắt đầu, người ta mới nhận ra phải có thợ đủ tay nghề để làm đúng như cũ. Việc phục hồi nghề vì thế gắn chặt với việc trùng tu: muốn thay một mảng pháp lam, phải có người làm được pháp lam; muốn dựng lại bờ nóc, phải có thợ khảm.
Trên giàn giáo của một điện đang trùng tu, người thợ khảm ngồi xổm cạnh đầu rồng vừa đắp vữa, bên chân là chiếc khay đựng mảnh sứ chia màu. Anh nhặt một mảnh xanh, ướm vào, lắc đầu, đổi mảnh khác nhạt hơn. Từ dưới sân nhìn lên chỉ thấy một chấm người nhỏ bên con rồng dài.
Nghề cung đình hôm nay và đến xem cho phải phép
Hôm nay, nghề cung đình Huế sống bằng ba nguồn: trùng tu di tích, công trình mới làm theo phong cách xưa, và đồ thủ công cho người yêu thích. Các kỳ Festival nghề truyền thống Huế là dịp nhiều nghề được trình diễn công khai. Thách thức lớn nhất là người kế nghiệp: học khảm, học pháp lam mất nhiều năm, việc không đều, nên ít người trẻ theo đến cùng.
Bạn có thể nhìn thấy dấu tay thợ kinh đô ngay trên các công trình trong Đại Nội và lăng tẩm: hãy ngước lên mái, nhìn các ô hộc men xanh, nhìn vảy rồng sành sứ. Nếu gặp đội thợ đang trùng tu, đứng ngoài khu vực rào chắn, không chạm vào vật liệu và không trèo lên giàn giáo. Khi được gặp người thợ, một câu hỏi về cách họ chọn mảnh sứ hay pha men thường mở ra những câu chuyện mà không bảng thuyết minh nào có. Đi chậm, nhìn kỹ từng góc mái, bạn sẽ thấy mỗi con rồng sành sứ có cách xếp vảy riêng, mỗi ô pháp lam có một bố cục riêng. Đó là dấu tay của những người thợ không để lại tên trong sử sách, nhưng để lại cả một kinh thành cho người đời sau đứng ngắm.
Câu hỏi thường gặp
Pháp lam Huế là gì?
Pháp lam là đồ có cốt bằng đồng, mặt ngoài phủ men nhiều màu rồi nung cho men bám chặt vào kim loại. Ở Huế, pháp lam được gắn trên mái, cửa, cột của nhiều điện miếu và lăng tẩm thời Nguyễn, cùng với đồ thờ như lư, đỉnh, chân nến.
Nghề pháp lam có bị thất truyền không?
Nghề pháp lam từng lặng đi trong nhiều chục năm và gần như không còn ai làm được. Gần đây các nhóm nghiên cứu và thợ ở Huế đã thử nghiệm làm lại, tìm lại công thức men và cách nung, chủ yếu để phục vụ việc trùng tu các mảng pháp lam trên di tích.
Khảm sành sứ được làm như thế nào?
Thợ dựng cốt bằng gạch hoặc sắt, đắp vữa theo hình, rồi gắn từng mảnh sành, sứ, thuỷ tinh đã cắt lên lớp vữa còn ướt theo hướng vảy và theo màu. Cuối cùng chỉnh mạch vữa và để khô từ từ cho khỏi nứt.
Thợ cung đình triều Nguyễn đến từ đâu?
Triều Nguyễn tuyển thợ giỏi từ nhiều vùng, trong đó có các làng nghề nổi tiếng ở Bắc Hà và xứ Quảng, tổ chức thành các đội thợ theo nghề. Một số thợ mang gia đình theo, lập thành xóm, phường quanh kinh thành và ở lại Huế lâu dài.
Có thể xem khảm sành sứ đẹp ở đâu tại Huế?
Lăng Khải Định là nơi khảm sành sứ được dùng dày đặc nhất, đặc biệt trong cung Thiên Định. Ngoài ra bạn có thể thấy khảm sành sứ trên bờ nóc, bình phong của nhiều điện miếu trong Đại Nội, các lăng tẩm khác và đình, miếu quanh Huế.
Nghề cung đình Huế còn ai theo học không?
Có, nhưng không nhiều. Học khảm, học pháp lam mất nhiều năm và việc phụ thuộc vào các dự án trùng tu nên không đều. Những người theo nghề hiện nay thường học từ thợ lâu năm trong các đội trùng tu hoặc qua các chương trình đào tạo gắn với bảo tồn di tích.