GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Nghề đan lục bình miền Tây: vớt cọng, phơi nắng, quấn khung và đường đi của chiếc giỏ

Hồ sơ nghề đan lục bình ở miền Tây: từ cỏ trôi trên kênh thành nguyên liệu, các công đoạn vớt, phơi, quấn khung, ai làm khâu nào và nghề hôm nay.

Bundles of sun-dried water hyacinth stems laid in rows on a dirt yard beside a canal, woman weaving a basket over a wooden form on the porch, soft warm morning light

Điều đáng biết nhất về nghề đan lục bình miền Tây là nó biến một loài cỏ trôi từng bị coi là phiền toái thành sinh kế cho rất nhiều phụ nữ nông thôn. Cây lục bình mọc dày trên kênh rạch, làm nghẽn đường xuồng; người ta vớt lên, phơi khô, đan thành giỏ, thảm, hộp, bàn ghế. Nghề lan khắp các tỉnh vùng trũng như Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, và phần lớn làm ngay tại nhà.

Lục bình không phải nghề có tổ nghề hay lịch sử hàng trăm năm. Nó là nghề mới, theo lời người làm thì rộ lên khoảng mấy chục năm gần đây khi có người đặt hàng mỹ nghệ. Nhưng chính vì mới, nó cho thấy rõ cách một làng nghề miền Tây hình thành: từ thứ có sẵn, từ đôi tay rảnh lúc nông nhàn, và từ một người gom hàng biết đường bán.

Từ cỏ trôi trên kênh tới nguyên liệu

Lục bình là cây thủy sinh mọc trôi, sinh sôi rất nhanh. Ở miền Tây, nó phủ kín mặt kênh, dồn thành bè lớn mỗi khi nước rút, quấn vào chân vịt xuồng máy. Người ta từng phải tốn công dọn lục bình như dọn rác. Cũng có lúc lục bình được dùng làm thức ăn cho heo, làm phân bón, nhưng chẳng mấy giá trị.

Bước ngoặt đến khi có người nhận ra cọng lục bình phơi khô vừa dai vừa mềm, có màu nâu vàng đẹp, đan được như cói, như bàng. Từ những đơn hàng đầu tiên, nghề lan dần từ xóm này sang xóm khác. Nhiều phụ nữ chỉ cần học vài buổi là đan được kiểu đơn giản; người khéo tay thì đan được những mẫu khó, kiếm thêm nhiều hơn.

Nghề lục bình có một điểm đặc biệt: nguyên liệu gần như không tốn tiền mua, chỉ tốn công vớt và phơi. Thứ quý nhất là nắng và tay người. Vì vậy nó hợp với những vùng trũng, nơi mùa nước ngập ruộng, người dân có nhiều thời gian rảnh mà ít nghề phụ khác.

Một lợi ích ít người để ý: việc vớt lục bình làm nguyên liệu cũng là cách dọn kênh. Những con rạch từng nghẽn vì lục bình thông thoáng hơn khi cả xóm cùng vớt.

Các công đoạn làm ra một chiếc giỏ lục bình

Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến ở các hộ đan miền Tây. Mỗi mẫu hàng có thể khác về khung và kiểu đan, nhưng khâu chuẩn bị nguyên liệu gần như giống nhau.

  1. Vớt lục bình. Người vớt chống xuồng ra kênh, chọn cây già, cọng dài, kéo lên xuồng. Cây non cọng ngắn, phơi xong dễ gãy.
  2. Cắt và tước. Cắt bỏ rễ và lá, giữ lại phần cọng, tước bỏ phần vỏ dập.
  3. Phơi. Cọng được trải trên sân, bờ đê, phơi nhiều ngày nắng tới khi khô hẳn, chuyển màu nâu vàng. Phơi chưa kỹ thì sau này hàng dễ mốc.
  4. Xử lý. Cọng khô có thể được xông hoặc xử lý chống mốc theo yêu cầu của người đặt hàng, rồi bó thành từng bó.
  5. Làm khung. Nhiều mẫu đan trên khung sắt, khung gỗ hoặc khuôn để giữ dáng. Khung thường do xưởng của người gom hàng cấp.
  6. Đan, quấn. Người đan làm ẩm cọng cho mềm, se nhẹ hoặc bện thành sợi, rồi quấn, đan quanh khung theo mẫu. Mẫu dày thì quấn nhiều lớp.
  7. Hoàn thiện, kiểm hàng. Sản phẩm được tỉa sợi thừa, phơi lại, giao cho người gom. Xưởng kiểm, loại hàng lỗi, có khi phủ thêm lớp hoàn thiện.

Khâu phơi là khâu quyết định chất lượng mà người ngoài ít để ý. Một mùa mưa kéo dài có thể làm cả xóm thiếu nguyên liệu khô, đơn hàng bị trễ. Vì vậy nhiều nhà tranh thủ mùa nắng để phơi trữ lục bình cho cả năm.

Một buổi chiều dưới hiên nhà

Chiều muộn, nắng đã dịu, ba người phụ nữ ngồi trên bộ ván dưới hiên, mỗi người một khung sắt hình hộp trước mặt. Tay họ làm đều, rút sợi lục bình từ chậu nước bên cạnh, quấn một vòng, kéo chặt, lại quấn tiếp. Câu chuyện chuyển từ giá lúa sang đám cưới đầu xóm, tay vẫn không ngừng. Đứa cháu nhỏ ngồi dưới chân, xếp mấy cọng lục bình thừa thành hình con thuyền.

Cảnh ấy là hình ảnh tiêu biểu của nghề lục bình. Không có xưởng lớn, không có tiếng máy. Mỗi nhà là một tổ sản xuất nhỏ, làm lúc rảnh việc đồng, việc bếp. Người đan thường là phụ nữ trung niên và lớn tuổi; con gái đi học về cũng phụ một tay.

Thu nhập từ đan lục bình không lớn, tính theo sản phẩm, nhưng đều đặn và không phải rời nhà. Với nhiều gia đình, đó là khoản tiền chợ hằng ngày, tiền đóng học cho con. Người đan nhanh tay, đan được mẫu khó thì kiếm khá hơn.

Nghề cũng là chỗ để các bà, các chị ngồi lại với nhau. Nhiều người nói vui rằng họ đan lục bình một phần vì tiền, một phần vì có chỗ ngồi chung mà nói chuyện.

Ai làm khâu nào trong nghề lục bình

Nghề lục bình là một chuỗi nhiều người, mỗi người một khâu. Bảng dưới giúp bạn hình dung con đường đi của một chiếc giỏ, từ mặt kênh tới tay người dùng.

NgườiLàm gìỞ đâuGhi chú
Người vớtVớt, cắt, tước cọngTrên kênh, ven ruộngThường là đàn ông, làm theo mùa
Người phơiPhơi khô, bó thành bóSân nhà, bờ đêCó khi cũng là người vớt
Người đanĐan, quấn theo mẫuTại nhàPhần lớn là phụ nữ
Người gom hàngPhát khung, mẫu, thu hàngĐi ghe, xe máy giữa các xómĐầu mối nối hộ đan với xưởng
Xưởng hoàn thiệnKiểm, xử lý, đóng góiThị trấn, khu công nghiệp nhỏHàng đi nhiều nơi trong và ngoài nước

Người gom hàng là mắt xích quan trọng nhất mà ít ai thấy. Họ biết xóm nào đan giỏi mẫu nào, phát việc theo tay nghề, và là người mang tiền về cho cả xóm. Một xóm có người gom hàng tốt thì nghề sống; mất người gom thì nghề có thể tắt trong vài tháng.

Kiểu đan và chỗ nhìn ra tay nghề

Quấn khung. Kiểu phổ biến nhất: sợi lục bình được quấn chặt quanh khung sắt hoặc khung gỗ, từng vòng sát nhau. Người mới học thường bắt đầu từ kiểu này vì dễ đều tay. Chỗ nhìn ra tay nghề là các vòng quấn khít, không hở khung, mặt giỏ phẳng.

Bện sợi rồi đan. Cọng lục bình được bện hai, ba sợi thành dây trước, rồi mới đan. Sản phẩm chắc hơn, mặt hàng có vân như dây thừng. Bện đều tay là cả một kỹ năng; dây chỗ to chỗ nhỏ thì nhìn là biết.

Đan nong mốt, nong đôi. Học từ nghề đan tre, sợi dọc và sợi ngang đan cài nhau theo nhịp một lên một xuống, hoặc hai lên hai xuống. Kiểu này thường dùng cho thảm, mặt hộp, tấm lót.

Kết hợp vật liệu. Người khéo tay phối lục bình với lác, bàng, mây hoặc sợi màu để tạo hoa văn. Đây là những mẫu khó, chỉ giao cho người đã đan lâu năm.

Chỗ kết thúc. Người trong nghề hay nhìn mép giỏ và chỗ giấu đầu sợi. Thợ giỏi giấu đầu sợi kín, mép tròn đều; thợ non tay để lộ đầu sợi, mép lượn sóng. Một chiếc giỏ đẹp hay không, nhiều khi nằm ở mấy phân cuối cùng ấy.

Lác, bàng, tre trúc: những nghề đan khác của vùng trũng

Lục bình không phải là nguyên liệu đan duy nhất ở miền Tây. Cây lác, một loại cói mọc trên ruộng, là nguyên liệu dệt chiếu; làng chiếu Định Yên ở Đồng Tháp đã có bài riêng ở nơi khác. Cỏ bàng trên đất phèn được người Khmer và người Kinh đan thành đệm, bao, giỏ, chuyện này kể ở hồ sơ làng nghề Khmer trên trang.

Tre trúc thì có mặt khắp nơi. Người già vót nan đan rổ, rá, thúng, nia, đan đồ bắt cá như lọp, lờ, trúm. Những đồ này phần lớn làm để dùng, ít khi thành hàng hoá lớn như lục bình. Nhưng tay nghề đan tre chính là nền để người ta học đan lục bình nhanh như vậy.

Có một điểm chung giữa các nghề đan này: chúng đều là nghề "của nhà", truyền từ bà sang mẹ sang con, không cần trường lớp. Người miền Tây hay nói "đan thì ai mà không biết", và chính cái tự nhiên ấy làm cho nghề lan nhanh mỗi khi có đầu ra.

Gần đây, một số nơi kết hợp lục bình với lác, bàng, tre trong cùng một sản phẩm để tạo màu và độ cứng khác nhau. Đó là cách nghề mới học từ nghề cũ.

Nghề hôm nay và đến xem cho phải phép

Nghề đan lục bình hôm nay phụ thuộc nhiều vào đơn hàng. Năm đơn nhiều, cả xóm bận rộn; năm đơn ít, nhiều nhà ngưng đan, chuyển sang việc khác. Người trẻ đi làm công nhân nhiều, nên người đan phần lớn là người trung niên và lớn tuổi. Một số hợp tác xã, nhóm phụ nữ được hỗ trợ học mẫu mới, nhưng sức ép từ hàng nhựa, hàng công nghiệp vẫn lớn.

Mặt khác, xu hướng ưa đồ tự nhiên, đồ thân thiện môi trường đang giúp lục bình có chỗ đứng. Nhiều người trẻ mở nhóm bán hàng lục bình trên mạng, đặt hàng trực tiếp với các bà các chị trong xóm, giữ nghề theo cách của họ.

Nếu bạn muốn ghé xem người dân đan lục bình, hãy đi với người địa phương, hỏi trước khi ngồi xem. Đây là nhà ở, không phải xưởng trưng bày. Có thể xin tập quấn vài vòng nếu chủ nhà vui lòng, nhưng đừng làm hỏng hàng của họ. Trẻ em có thể ngồi xem, tập đan với cọng thừa dưới sự trông của người lớn, tránh xa mép kênh.

Câu hỏi thường gặp

Lục bình dùng để đan là cây gì?

Lục bình là cây thủy sinh mọc trôi trên kênh rạch, sinh sôi rất nhanh. Phần cọng của cây già được cắt, tước, phơi khô thành sợi dai và mềm, có màu nâu vàng, dùng để đan giỏ, thảm, hộp và nhiều đồ dùng khác.

Nghề đan lục bình có từ bao giờ ở miền Tây?

Đan lục bình là nghề tương đối mới. Theo lời người làm, nghề rộ lên khoảng mấy chục năm gần đây khi có người đặt hàng mỹ nghệ. Trước đó, lục bình chủ yếu bị dọn bỏ hoặc dùng làm thức ăn cho heo, làm phân bón.

Những tỉnh nào ở miền Tây có nhiều hộ đan lục bình?

Nghề đan lục bình có ở nhiều tỉnh vùng trũng như Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long. Nghề thường rải theo xóm, mỗi xóm có nhiều nhà đan tại nhà, nối với nhau qua người gom hàng và các xưởng hoàn thiện.

Vì sao khâu phơi lục bình lại quan trọng?

Cọng lục bình phơi chưa khô kỹ thì sản phẩm dễ mốc, dễ biến màu sau khi đan. Vì vậy người làm thường phơi nhiều ngày nắng và tranh thủ mùa khô để trữ nguyên liệu, tránh thiếu hàng trong mùa mưa.

Đan lục bình có phải là nghề có tổ nghề không?

Đan lục bình là nghề mới nên không có tổ nghề hay lễ giỗ tổ riêng. Người làm học từ nhau, từ người gom hàng và các lớp hướng dẫn. Nhiều người có nền tay nghề đan tre, đan lác từ trước nên học rất nhanh.

Trẻ em đi xem nghề đan lục bình cần chú ý gì?

Trẻ có thể ngồi xem và tập đan với cọng thừa nếu chủ nhà đồng ý, vì việc này khá an toàn. Điều cần chú ý nhất là các nhà đan thường sát mép kênh, nên trẻ luôn cần người lớn trông, không chạy ra bờ nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138