GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Lò than đước Cà Mau: xếp củi đước, ủ lửa cả tháng và nghề ở rìa rừng ngập mặn

Hồ sơ nghề đốt than đước ở Cà Mau: vì sao than đước gắn với rừng ngập mặn, lò vòm đất sét, các công đoạn xếp củi, ủ lửa, đọc màu khói và nghề hôm nay.

Rounded clay charcoal kilns in a row beside a mangrove creek, thin wisps of pale smoke rising, stacked mangrove logs nearby, worker resting at distance, misty dawn light

Than đước là loại than củi làm từ gỗ cây đước, cây chủ lực của rừng ngập mặn Cà Mau. Nghề đốt than đước đáng biết ở chỗ nó đòi một thứ kiên nhẫn hiếm có: một mẻ than, theo lời thợ lò, thường mất khoảng một tháng, từ lúc xếp củi vào lò tới lúc ra than, và suốt thời gian đó người thợ phải canh lửa bằng cách nhìn màu khói. Lò than hình vòm bằng đất sét nằm dọc các con rạch là hình ảnh gắn với vùng đất cuối trời.

Hồ sơ này kể nghề từ gốc: vì sao than đước có ở Cà Mau, lò được xây ra sao, từng công đoạn đốt và ủ, người thợ lò sống thế nào, và vì sao nghề đang thu hẹp. Cuối bài có vài điều cần nhớ nếu bạn muốn ghé xem một lò than.

Vì sao than đước gắn với Cà Mau

Rừng ngập mặn ven biển Cà Mau là một trong những cánh rừng đước rộng của cả nước, phần lớn là rừng trồng lại sau chiến tranh. Cây đước mọc thẳng, gỗ cứng và nặng, khi đốt yếm khí thành than thì cho than chắc, cháy đượm, ít khói, ít tàn. Ngày trước, than đước theo ghe đi khắp miền Tây, lên tận các thành phố lớn, có mặt trong bếp của nhiều gia đình và quán ăn.

Nghề đốt than đi cùng việc khai thác rừng đước theo chu kỳ. Rừng trồng tới tuổi thì được tỉa thưa hoặc khai thác theo lô, theo phép của cơ quan quản lý rừng, rồi trồng lại. Gỗ lớn dùng làm cừ, làm cột; gỗ vừa và cành được đưa vào lò than. Nhờ vậy nghề than là một mắt xích trong cách người ta sống với rừng trồng, không phải là đốt rừng tự nhiên.

Lò than thường đặt sát mép rạch, vì củi chở tới bằng ghe và than thành phẩm cũng xuống ghe mà đi. Một gia đình có thể có vài lò, đốt luân phiên để lúc nào cũng có một mẻ đang ủ, một mẻ đang ra.

Theo lời người trong nghề, cách đốt than đước được truyền từ những lớp người đến khai hoang vùng ven biển, học từ nhau, chỉnh dần theo đất và gỗ của từng nơi. Không có tổ nghề được ghi chép rõ; mỗi nhà nhớ ơn người đã dạy mình theo cách riêng.

Lò vòm đất sét: xây một lần, dùng nhiều năm

Lò than đước có dáng như một cái bát úp khổng lồ, hoặc như một tổ ong bằng đất. Thân lò xây bằng đất sét trộn với rơm hoặc trấu, đắp dày, có khi gia cố thêm gạch. Phía dưới có cửa lò để nhóm lửa và lấy than, xung quanh chân lò có những lỗ thông hơi nhỏ, phía sau có ống khói. Kích thước lò khác nhau; lò lớn chứa được rất nhiều củi.

Xây lò là việc của người thợ có kinh nghiệm. Đất phải đủ dẻo để không nứt khi nóng, vòm phải cân để không sập, lỗ thông hơi phải đặt đúng chỗ để lửa ăn đều từ trước ra sau. Một lò xây tốt có thể dùng nhiều năm, chỉ cần trét vá những vết nứt sau mỗi mẻ.

Buổi sáng mù sương, mấy lò vòm nằm nối nhau bên con rạch như một dãy đồi nhỏ. Lò đầu tiên đang ủ, khói mỏng màu xám nhạt lững lờ bay ngang mặt nước. Lò thứ hai đã nguội, cửa mở, người thợ đang đẩy từng xe than đen bóng ra bãi. Lò thứ ba còn trống, củi đước xếp chờ bên ngoài, vỏ cây đỏ sậm.

Nhìn từ ngoài, lò than trông đơn giản. Nhưng chính hình dáng vòm, độ dày của vách và vị trí các lỗ thông hơi quyết định mẻ than ra đẹp hay xấu. Đó là kiến thức nằm trong tay người thợ xây lò, ít khi được viết ra.

Các công đoạn của một mẻ than đước

Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến theo lời thợ lò ở vùng ven biển Cà Mau. Thời gian mỗi khâu thay đổi theo kích cỡ lò, độ ẩm của gỗ và thời tiết.

  1. Chuẩn bị củi. Gỗ đước khai thác đúng phép được cắt thành khúc dài bằng nhau, chở về lò bằng ghe.
  2. Xếp củi vào lò. Củi được dựng đứng, xếp khít trong lòng lò, khúc lớn khúc nhỏ đặt đúng chỗ để lửa đi đều. Khâu này mất nhiều ngày công.
  3. Nhóm lửa. Lửa được nhóm ở cửa lò, đốt củi mồi để hơi nóng tràn vào trong. Giai đoạn đầu hơi nước trong gỗ bốc ra, khói trắng đục.
  4. Ủ lửa. Khi lửa đã bén vào củi, thợ thu nhỏ cửa lò, điều chỉnh các lỗ thông hơi để gỗ cháy yếm khí, tức cháy âm ỉ thiếu không khí. Đây là giai đoạn dài nhất.
  5. Đọc khói. Suốt nhiều ngày, thợ lò nhìn màu khói, ngửi mùi khói để biết gỗ bên trong đã thành than tới đâu. Khói chuyển từ trắng đục sang nhạt dần, gần như trong là lúc gần xong.
  6. Bịt lò, để nguội. Khi đủ độ, thợ trét kín cửa lò và các lỗ thông hơi bằng đất để lửa tắt hẳn, rồi chờ lò nguội từ từ nhiều ngày.
  7. Ra than, phân loại. Lò nguội mới được mở; than được lấy ra, phân loại theo cỡ, đóng bao, chờ ghe tới lấy.

Nếu mở lò quá sớm, không khí tràn vào làm than bốc cháy thành tro. Nếu ủ quá lâu, mẻ than giòn, vụn. Cả một tháng làm việc có thể hỏng trong một buổi vì nóng vội. Đó là lý do thợ lò nói nghề này dạy người ta tính nhẫn nại hơn mọi nghề khác.

Người thợ lò: sống bên khói và con nước

Thợ lò than thường là đàn ông trong gia đình, có khi cả hai vợ chồng cùng làm. Vợ lo chuyện chở củi, phân loại than, đóng bao; chồng lo xếp lò, canh lửa. Trong những ngày ủ, người thợ phải ở gần lò, đêm cũng dậy vài lần để xem khói, chỉnh lỗ thông hơi. Nhiều nhà dựng chòi ngay cạnh lò.

Tay nghề của thợ lò được đo bằng tỉ lệ than tốt trong mỗi mẻ. Thợ giỏi ra mẻ than đều, đen bóng, gõ nghe tiếng kêu thanh; thợ non tay thì mẻ than lẫn nhiều củi chưa cháy hết hoặc cháy quá thành vụn. Kinh nghiệm này học bằng cách đứng cạnh người thầy qua nhiều mẻ, nhìn khói, nghe họ giải thích bằng những từ rất riêng của nghề.

Nghề than cũng là nghề vất vả. Khói, bụi than, hơi nóng là những thứ người thợ chịu suốt năm. Những năm gần đây, nhiều lò đã chú ý hơn tới việc thông gió, dùng khẩu trang, găng tay, nhưng nghề vẫn nặng nhọc. Đó là một lý do người trẻ ít theo.

Những người còn giữ lò thường nói một câu giản dị: lò còn khói là nhà còn nghề. Khi một nhà tắt lò, ít khi có người nhóm lại.

Nghề than đước xưa và nay

Bảng dưới không đánh giá hay dở, chỉ ghi lại những đổi thay người trong nghề hay kể.

Khía cạnhNgày trướcHôm nay
Nguồn gỗKhai thác rộng, ít ràng buộcChỉ gỗ rừng trồng, khai thác theo lô và theo phép
Số lòNhiều xóm có cả dãy lòThu hẹp, nhiều lò bỏ hoặc chỉ đốt theo đợt
Người muaBếp gia đình, quán ăn khắp vùngQuán nướng, nhà hàng, một phần hàng đi xa
Người làmCha truyền con nối, cả nhà cùng làmPhần lớn người lớn tuổi, ít người trẻ theo
Vai trò khácChỉ là nghề sinh sốngMột số lò thành điểm khách đến tìm hiểu rừng ngập mặn

Chuyện khói lò và môi trường quanh khu lò cũng được nhắc nhiều hơn. Đây là vấn đề chung của mọi nghề đốt than củi, không riêng một nơi nào; việc khai thác có kiểm soát và giữ lò xa khu dân cư là hướng nhiều nơi đang đi.

Than đước trong đời sống miền Tây

Trước khi bếp gas và bếp điện phổ biến, than là nhiên liệu của rất nhiều gian bếp miền Tây. Cái lò đất nung, cái quạt mo, mấy cục than đước đỏ hồng là hình ảnh quen thuộc trong ký ức của nhiều người lớn tuổi. Than đước được ưa vì cháy lâu, lửa đều, nồi cá kho để trên lò than có thể liu riu cả buổi mà không cháy khét.

Than đước cũng có mặt trong những việc ngoài bếp. Bàn ủi con gà bằng gang ngày trước bỏ than vào trong để ủi đồ. Lò rèn nhỏ ở các xóm dùng than để nung thép. Những gánh hàng rong nướng bánh, nướng khô, nướng bắp đều cần than ít khói để khách không bị cay mắt.

Ngày nay, than đước chủ yếu đi vào các quán nướng và nhà hàng. Nghề than vì thế vẫn có đầu ra, nhưng không còn cái vị trí trung tâm như xưa. Với nhiều gia đình ở Cà Mau, cái lò than trong bếp đã thành đồ cất trong góc nhà, thỉnh thoảng mới đem ra vào ngày giỗ, ngày Tết khi cần kho một nồi thịt cho thật kỹ.

Ghé lò than cho phải phép và an toàn

Nếu bạn đến vùng rừng đước Cà Mau và muốn xem một lò than, hãy hỏi trước người dẫn hoặc chủ lò. Lò than là nơi làm việc, không phải điểm tham quan dựng sẵn; nhiều gia đình sẵn lòng cho xem và kể chuyện, nhưng cần được hỏi.

Về an toàn, có mấy điều cần nhớ. Không bao giờ vào trong lò, kể cả lò đã nguội một phần, vì trong lòng lò có thể còn khí độc và hơi nóng. Đứng xa cửa lò và ống khói khi lò đang ủ. Không tự mở lỗ thông hơi hay chạm vào vách lò. Trẻ em đi cùng phải có người lớn giữ tay, vì bãi than và mép rạch đều trơn.

Nên mặc quần áo cũ, đi giày kín, vì bụi than bám rất lâu. Ghé vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng, lại vừa lúc ánh sáng đẹp trên dãy lò. Và nếu thợ lò đang bận ra than, chỉ đứng xem từ xa, đợi họ nghỉ tay rồi hãy hỏi chuyện. Một câu hỏi đúng lúc thường mở ra cả một buổi kể chuyện về rừng.

Câu hỏi thường gặp

Than đước là gì và vì sao được ưa chuộng?

Than đước là than củi làm từ gỗ cây đước của rừng ngập mặn, đốt yếm khí trong lò đất. Gỗ đước cứng và nặng nên than chắc, cháy đượm, ít khói, ít tàn. Vì vậy than đước từng có mặt trong bếp gia đình và quán ăn khắp miền Tây.

Một mẻ than đước mất bao lâu?

Theo lời thợ lò ở Cà Mau, một mẻ than đước thường mất khoảng một tháng, gồm xếp củi, nhóm lửa, ủ lửa nhiều ngày, bịt lò và chờ nguội. Thời gian thật thay đổi theo kích cỡ lò, độ ẩm của gỗ và thời tiết.

Đốt than đước có phải là phá rừng không?

Nghề than đước hiện dùng gỗ từ rừng đước trồng, khai thác theo lô và theo phép của cơ quan quản lý rừng, sau đó trồng lại. Việc khai thác bừa bãi bị cấm, nên số lò và lượng than đã giảm nhiều so với trước.

Thợ lò làm sao biết mẻ than đã xong?

Thợ lò chủ yếu dựa vào màu và mùi khói. Ban đầu khói trắng đục vì hơi nước trong gỗ bốc ra, sau đó nhạt dần. Khi khói gần như trong, thợ biết gỗ bên trong đã thành than và bắt đầu bịt kín lò để lửa tắt.

Đi xem lò than đước cần lưu ý gì?

Bạn nên hỏi chủ lò trước, không vào trong lò, đứng xa cửa lò và ống khói khi lò đang ủ, không tự chạm vào vách hay lỗ thông hơi. Mặc đồ cũ, đi giày kín. Trẻ em cần người lớn giữ vì bãi than và mép rạch trơn.

Vì sao nghề đốt than đước đang thu hẹp?

Nguồn gỗ bị giới hạn do rừng được bảo vệ chặt hơn, nhiều bếp chuyển sang gas và điện, còn nghề thì nặng nhọc vì khói, bụi, hơi nóng. Người trẻ ít theo, nên nhiều lò đã tắt hoặc chỉ đốt theo đợt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138