GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng rối nước: tạc con rối gỗ sung, làm máy điều khiển và phường trò ở các làng

Hồ sơ các làng rối nước đồng bằng sông Hồng: con rối gỗ sung được tạc, sơn ra sao, máy điều khiển, phường trò, lệ giữ nghề và làng rối hôm nay.

Freshly lacquered wooden water puppets lined up on a bench to dry, red and gold figures with farmer and buffalo shapes, close-up, shaded communal house courtyard, soft daylight

Rối nước thường được nhắc tới như một môn nghệ thuật sân khấu, nhưng điều đáng biết nhất là nó sinh ra và sống bằng những phường rối của từng làng, nơi người làng vừa là thợ tạc con rối, vừa là người làm máy điều khiển, vừa là người diễn. Mỗi phường giữ nghề theo lệ riêng, có tích trò riêng, có cách làm con rối riêng, và hầu hết đều nằm ở các làng đồng bằng sông Hồng.

Hồ sơ này không bàn về nghệ thuật trình diễn mà nhìn rối nước như một nghề của làng: con rối gỗ sung được tạc, sơn ra sao, máy điều khiển dưới nước làm thế nào, phường trò tổ chức và giữ nghề theo lệ nào, những làng nào còn phường rối và họ sống với nghề hôm nay ra sao.

Tra nhanh: một số làng còn phường rối nước

Bảng chỉ ghi những làng có phường rối nước được nhắc nhiều trong tài liệu và báo chí; còn nhiều phường làng khác ít được biết đến. Vùng cũ ghi để định vị, cột "nay thuộc" theo địa giới sau ngày 1/7/2025.

LàngVùng cũNay thuộcGhi chú
Đào ThụcĐông AnhHà NộiPhường rối làng gần Hà Nội, hay diễn cho khách và học sinh
Nguyên Xá (làng Nguyễn)Đông Hưng, Thái Bình cũHưng YênMột trong những phường rối nước làng cổ của đồng bằng
Đông CácĐông Hưng, Thái Bình cũHưng YênPhường rối làng cùng vùng với Nguyên Xá
Hồng PhongNinh Giang, Hải Dương cũHải PhòngPhường rối làng lâu đời của xứ Đông

Nếu bạn biết thêm một phường rối ở quê mình, hãy hỏi các cụ trong làng: nhiều phường đã ngưng diễn nhiều năm nhưng con rối cũ vẫn được cất trong đình, chờ dịp mang ra.

Vì sao rối nước là chuyện của làng đồng bằng

Đồng bằng sông Hồng là xứ của ao, hồ, ruộng trũng. Mùa nước lên, ruộng thành đầm, ao làng đầy nước gần như quanh năm. Ở những làng ấy, trước đình thường có ao, và ao đình trở thành sân khấu tự nhiên. Người làng quen lội nước, quen điều khiển thuyền, bè, nên việc dựng một buồng trò trên mặt ao và giấu người điều khiển sau tấm che là điều rất hợp lẽ.

Tích trò của rối nước cũng lấy từ đời sống làng: cày bừa, cấy lúa, chăn trâu, đánh cá, bắt vịt, đấu vật, kéo co, rước kiệu. Chú Tễu, nhân vật dẫn trò, mang dáng một anh nông dân béo tốt, tếu táo. Người xem nhìn thấy chính mình trên mặt nước, nên rối nước gắn bó với hội làng hơn là với sân khấu kinh thành.

Rối nước cũng gắn chặt với lịch nông vụ. Phường thường diễn vào dịp hội làng đầu xuân, khi ruộng đã cấy xong, nước ao còn đầy, người làng có thời gian rảnh. Mùa gặt thì phường cất rối, người diễn lại ra đồng. Nghề rối vì thế chưa bao giờ là nghề nuôi sống cả nhà; nó là nghề của niềm vui chung, của danh dự làng, được giữ bằng lòng tự hào hơn là bằng tiền.

Vì vậy, khi gọi rối nước là một nghề của làng, phải hiểu cả hai nghĩa: nghề làm ra con rối, dụng cụ, thuỷ đình; và nghề diễn, giữ tích trò. Hai phần ấy nằm trong cùng một phường, do cùng những người làng gìn giữ.

Làm một con rối nước: từ khúc gỗ sung đến nhân vật trên mặt ao

Con rối nước phải nhẹ để nổi, bền để ngâm nước nhiều giờ, và đủ sinh động để người xem đứng xa vẫn thấy rõ. Theo lời các nghệ nhân, việc làm một con rối đi qua các bước chính:

  1. Chọn gỗ sung. Gỗ sung nhẹ, xốp, dễ đục, nổi tốt trên nước và ít nứt khi ngâm, nên là chất liệu quen thuộc của rối nước. Gỗ phải được phơi khô kỹ trước khi tạc.
  2. Tạc phần đầu, mình, tay. Thợ tạc theo dáng nhân vật: người cày, cô tiên, con rồng, con trâu. Rối nước thường có đường nét khoẻ, khối lớn, không quá chi tiết, vì người xem nhìn từ bờ ao.
  3. Làm khớp. Những con rối có tay, đầu cử động được gắn khớp và dây, để khi kéo, nhân vật gật đầu, giơ tay, quay mình.
  4. Gắn đế. Phần dưới con rối gắn vào một khối đế chìm dưới nước, nơi nối với máy điều khiển.
  5. Bó và sơn. Con rối được bó lót, rồi phủ nhiều lớp sơn ta, sơn son, có chỗ thếp bạc, thếp vàng. Lớp sơn vừa để đẹp vừa để chống nước, chống mục.
  6. Làm máy điều khiển. Máy có thể là sào dài, là hệ dây kéo luồn dưới nước, hoặc kết hợp. Thiết kế máy là phần bí truyền của mỗi phường, quyết định con rối đi, quay, phun nước, lặn ngụp ra sao.

Trong gian nhà kho cạnh đình, những con rối mới sơn xong xếp hàng trên chiếc ghế dài, đỏ son, vàng thếp, bóng lên dưới ánh cửa. Một người thợ già cầm con trâu gỗ lên, nghiêng nghiêng cho cháu xem chỗ luồn dây ở bụng, rồi đặt xuống thật nhẹ như sợ làm nó giật mình.

Tích trò: đời sống làng hiện trên mặt nước

Mỗi phường rối có một kho tích trò riêng, được truyền qua nhiều đời. Phần lớn là cảnh sinh hoạt: cày ruộng, cấy lúa, tát nước, chăn trâu thổi sáo, câu ếch, đánh cá, bắt vịt, chọi trâu, đua thuyền. Bên cạnh là những trò lấy từ truyện cổ và lịch sử, như rước kiệu, tiên nữ múa, rồng phun nước, những trận đánh trên sông. Mỗi trò cần một bộ con rối và một kiểu máy riêng.

Từ tích trò có thể đọc ra nghề của làng. Trò đánh cá cần con rối người cầm vó, cầm nơm, cá nhảy khỏi mặt nước; trò rồng phun nước cần máy bơm thủ công giấu trong thân rồng; trò đua thuyền cần những con thuyền nhỏ chạy nhanh bằng dây kéo. Người làm máy vì vậy phải hiểu cả cơ học đơn giản lẫn tính nết của nước.

Một điều thú vị là cùng một tích trò, mỗi phường làm một kiểu: con trâu của phường này có thể lắc đầu, con trâu của phường kia lại vẫy đuôi. Những khác biệt nhỏ ấy là chữ ký của phường, được giữ kín như bí quyết, và cũng là lý do các nhà nghiên cứu luôn khuyên ghi chép từng phường riêng, đừng gộp chung thành một kiểu rối nước.

Thuỷ đình, buồng trò và người đứng sau tấm che

Thuỷ đình là ngôi đình nhỏ dựng trên mặt nước, thường có mái cong, làm phần nền phía sau sân khấu. Phía trước thuỷ đình là mặt nước để rối diễn; phía trong là buồng trò, nơi người điều khiển đứng ngâm mình trong nước tới ngang bụng hoặc ngực. Giữa buồng trò và sân khấu có tấm che buông xuống để khán giả không thấy người, chỉ thấy rối.

Ở nhiều làng, thuỷ đình được dựng cố định giữa ao đình; ở nơi khác, phường dựng thuỷ đình tạm mỗi khi có hội. Ngày nay nhiều phường có bể diễn xây sẵn hoặc thuỷ đình lưu động để đi diễn. Dù dựng kiểu gì, thuỷ đình vẫn là công trình mà phường phải tự làm hoặc thuê thợ làng làm, nên nó cũng là một phần của nghề.

Người điều khiển rối phải chịu được lạnh, nhất là khi hội làng rơi vào mùa xuân. Họ phải nhớ trò, nhớ nhịp, phối hợp với nhau mà không nhìn thấy nhau rõ, chỉ nghe tiếng trống, tiếng chèo, tiếng hô của người dẫn. Đó là một kỹ năng phải tập nhiều năm, và cũng là lý do người làng coi những người điều khiển giỏi là nghệ nhân thật sự.

Phường trò và lệ giữ nghề

Phường rối làng xưa là một tổ chức chặt chẽ. Người vào phường thường phải là người làng, có khi phải làm lễ trình tổ ở đình, hứa giữ kín cách làm máy, cách làm trò. Theo lời kể ở nhiều phường, nghề chỉ truyền cho con trai trong làng; con gái lấy chồng nơi khác thì không được dạy phần then chốt, để bí quyết không lọt ra ngoài.

Mỗi phường thường có ông trùm phường, người nắm việc chung, cất giữ con rối, quyết định khi nào diễn, diễn trò gì. Con rối là tài sản chung của phường, được cất trong đình hoặc nhà kho riêng, chỉ mang ra khi có hội hoặc có lệnh của phường. Nhiều phường có tục thờ tổ nghề rối, làm lễ trước mỗi mùa diễn và trong ngày giỗ tổ.

Ngày nay, những lệ ấy đã nới nhiều. Nhiều phường nhận cả con gái, người ngoài làng vào học, vì nếu giữ quá chặt thì không còn ai để truyền. Một số phường mời các nhà hát chuyên nghiệp về giúp phục dựng tích trò, còn nhà hát cũng học lại từ phường làng những trò cổ. Câu chuyện lệ giữ nghề nói chung được kể kỹ ở mục tổ nghề và giữ nghề.

Làng rối nước hôm nay và đến xem cho phải phép

Bức tranh của làng rối nước hôm nay khá trái ngược. Rối nước được nhiều khách trong và ngoài nước biết tới qua các nhà hát ở thành phố, nhưng nhiều phường làng lại khó duy trì: nghệ nhân lớn tuổi, người trẻ đi làm xa, con rối cũ hư hỏng, ao làng bị san lấp. Có phường chỉ diễn vài lần một năm vào dịp hội; có phường đã ngưng nhiều năm và chỉ còn những con rối cất trong đình.

Những phường sống được thường là phường tìm được người xem mới: diễn cho đoàn học sinh, cho khách du lịch, đi diễn ở các lễ hội văn hoá. Một số làng mở lớp cho trẻ em học điều khiển rối, học tích trò, coi đó là cách để nghề có người nối. Chính quyền và các nhà nghiên cứu cũng hỗ trợ ghi chép, phục dựng những trò cổ trước khi người nhớ trò không còn.

Nếu muốn xem rối nước ở làng, bạn nên hỏi trước lịch diễn vì không có suất cố định như nhà hát. Khi xem, giữ trật tự, không bước vào khu vực buồng trò, không chạm vào con rối khi chưa được mời, hỏi trước khi chụp ảnh nghệ nhân. Trẻ em xem ở bờ ao cần người lớn giữ bên cạnh, vì ao làng sâu và trơn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao con rối nước thường làm bằng gỗ sung?

Gỗ sung nhẹ, xốp, dễ đục, nổi tốt trên mặt nước và ít nứt khi ngâm lâu, nên được nhiều phường rối nước chọn làm con rối. Sau khi tạc, con rối còn được phủ nhiều lớp sơn ta để chống nước và giữ màu.

Làng Đào Thục ở đâu và có gì đặc biệt?

Đào Thục thuộc vùng Đông Anh cũ, nay thuộc Hà Nội, có phường rối nước làng lâu đời. Vì gần thành phố, phường thường diễn cho khách và học sinh, là một trong những nơi dễ đến nhất để xem rối nước trong khung cảnh làng.

Thuỷ đình là gì?

Thuỷ đình là ngôi đình nhỏ dựng trên mặt nước, làm phần nền phía sau sân khấu rối nước. Bên trong là buồng trò nơi người điều khiển đứng ngâm mình trong nước, phía trước có tấm che để khán giả chỉ thấy con rối.

Phường rối nước giữ nghề theo lệ nào?

Theo lời kể ở nhiều phường, người vào phường thường phải là người làng, làm lễ trình tổ và hứa giữ kín cách làm máy, cách làm trò; nghề xưa chỉ truyền cho con trai. Ngày nay lệ đã nới để có thêm người học và nối nghề.

Rối nước Nguyên Xá nay thuộc tỉnh nào?

Nguyên Xá, thường gọi là làng Nguyễn, thuộc vùng Đông Hưng của Thái Bình cũ. Từ ngày 1/7/2025, Thái Bình cũ nhập vào Hưng Yên, nên phường rối nước Nguyên Xá nay thuộc tỉnh Hưng Yên.

Có thể xem rối nước ở làng vào lúc nào?

Phường rối làng thường diễn vào dịp hội làng đầu năm, lễ Tết, hoặc khi có đoàn đặt trước. Không có lịch cố định như nhà hát, nên bạn nên hỏi trước người trong phường hoặc chính quyền địa phương để biết ngày diễn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138