GanLien.comGắn Liền
Làng nghề trung du và miền núi phía Bắc

Làng nghề Tuyên Quang: rèn Mông cao nguyên đá, giấy bản Dao và chè Shan cổ thụ

Hồ sơ nghề Tuyên Quang gồm cả Hà Giang cũ: rèn của người Mông, xeo giấy bản của người Dao, sao chè Shan cổ thụ, dệt thổ cẩm Tày Lâm Bình và bánh gai Chiêm Hoá.

Wooden piston bellows pumped by a Hmong blacksmith beside a small stone forge under a thatched roof on a rocky highland slope, side view, misty morning, grey and amber tones

Từ năm 2025, tỉnh Tuyên Quang gồm cả Hà Giang cũ, nên hồ sơ làng nghề của tỉnh trải từ đồi chè, ruộng lúa vùng Tuyên Quang cũ lên tận cao nguyên đá Đồng Văn. Ba nghề đáng biết nhất: rèn của người Mông trên cao nguyên đá, với chiếc bễ ống gỗ kéo tay; giấy bản của người Dao, thứ giấy dùng chép sách của dòng họ; và chè Shan hái từ những cây chè cổ thụ trên núi cao.

Bên cạnh đó là dệt lanh của người Mông ở Lùng Tám (đã có nhiều hồ sơ riêng), dệt thổ cẩm của người Tày vùng Lâm Bình cũ, và nghề làm bánh gai Chiêm Hoá dưới thấp. Hai vùng cũ, hai độ cao, hai nhịp sống, nên hồ sơ dưới đây đi theo từng vùng cho dễ theo dõi.

Hai vùng cũ, hai lớp nghề

Vùng Tuyên Quang cũ thấp hơn, nhiều đồi, sông Lô, sông Gâm chảy qua, là đất của người Tày, Dao, Sán Chay (gồm nhóm Cao Lan), Kinh, với những thung lũng lúa nước, đồi chè và rừng tre nứa. Vùng Hà Giang cũ cao hơn hẳn, có cao nguyên đá và các dãy núi đất cao, là đất của người Mông, Dao, Tày, Nùng, Lô Lô, Pà Thẻn và nhiều dân tộc khác.

Vùng cũNghề tiêu biểuNgười làmĐiều đáng biết
Hà Giang cũ, cao nguyên đáRèn nông cụ, daoNgười MôngBễ ống gỗ kéo tay, lưỡi cày đúc riêng cho đất đá
Hà Giang cũ, Quản BạDệt lanhPhụ nữ MôngLùng Tám đã được nhiều hồ sơ nhắc riêng
Hà Giang cũ, núi đất caoSao chè ShanNgười Dao, Tày, MôngChè hái từ cây cổ thụ, búp có lông trắng
Cả hai vùngLàm giấy bảnNgười DaoGiấy chép sách dòng họ, bài hát, phong tục
Tuyên Quang cũ, Lâm BìnhDệt thổ cẩmPhụ nữ TàyHoa văn hình học, màu đỏ, đen, chàm
Tuyên Quang cũ, Chiêm HoáLàm bánh gaiNhiều gia đìnhLá gai giã nhuyễn, gói lá chuối khô

Bảng không liệt kê hết. Nhiều nghề khác như làm khèn, đan lát, nấu rượu ngô, làm đàn tính vẫn sống trong các bản, nhưng thường nằm trong tay một số gia đình chứ không thành tên làng.

Rèn Mông: con dao, lưỡi cày cho đất đá

Trên cao nguyên đá, ruộng không có, chỉ có những hốc đất nhỏ giữa đá tai mèo. Người Mông trồng ngô trong từng hốc ấy, nên con dao, cái cuốc, lưỡi cày phải chịu được va vào đá. Đó là lý do nghề rèn được coi trọng trong nhiều bản Mông: một người thợ rèn giỏi được cả vùng biết tên, và lưỡi cày tốt có thể là món quà quý giữa hai gia đình.

Chiếc bễ của thợ rèn Mông là thứ làm người miền xuôi ngạc nhiên: hai ống gỗ lớn khoét rỗng đặt đứng cạnh nhau, trong mỗi ống có một pít-tông bọc lông gà hoặc vải, người kéo bễ thay nhau đẩy lên kéo xuống để thổi gió đều vào lò. Lò là một ụ đất đá đắp nhỏ, đốt than củi. Thép xưa lấy từ sắt vụn, nay nhiều người dùng nhíp xe như thợ rèn khắp vùng núi.

Trong căn lều rèn lợp cỏ tranh, người con trai kéo bễ, hai cánh tay lên xuống đều như nhịp thở, than đỏ lựng sau mỗi lần đẩy. Người cha cầm kìm kẹp lưỡi dao, xoay qua lửa, nheo mắt nhìn màu thép. Ngoài cửa, mấy đứa trẻ đứng xa xa, được dặn chỉ xem, không lại gần.

Có nơi người Mông còn giữ nghề đúc lưỡi cày bằng gang: nấu chảy gang trong nồi nhỏ, rót vào khuôn đất. Đây là việc nguy hiểm, chỉ người có kinh nghiệm làm, và khách đến không nên đứng gần khu rót.

Công đoạn làm giấy bản của người Dao

Giấy bản là thứ giấy mỏng, xốp, màu ngà, người Dao dùng chép sách của dòng họ, ghi bài hát, phong tục, dùng trong các nghi lễ của gia đình và cộng đồng. Nguyên liệu tuỳ nơi, có nơi dùng vỏ cây, có nơi dùng thân tre, vầu non. Trình tự chung như sau.

  1. Lấy nguyên liệu. Chặt tre, vầu non hoặc bóc vỏ cây, cắt khúc, bó lại.
  2. Ngâm và nấu. Ngâm nước nhiều ngày cho mềm, có nơi nấu hoặc ủ với nước vôi, nước tro để sợi tách ra.
  3. Giã. Giã nát bằng chày, có nơi dùng cối chạy bằng sức nước, cho tới khi nguyên liệu thành bột sợi nhuyễn.
  4. Khuấy bể. Bột sợi được thả vào bể nước, khuấy đều, thêm nước nhớt từ một số loại rễ, lá cây để sợi kết dính.
  5. Xeo giấy. Người làm nhúng khuôn mành tre xuống bể, nâng lên thật đều tay để lớp sợi mỏng phủ kín mặt mành. Xeo là bước quyết định độ mỏng, đều của tờ giấy.
  6. Ép và phơi. Từng tờ được úp chồng lên nhau, ép bớt nước, rồi bóc ra dán lên vách, lên tấm gỗ phơi khô.

Nghề giấy bản gắn với chữ viết và sách chép tay của người Dao, nên khi đến bản, bạn không nên tự ý mở, chạm vào sách cổ của gia đình. Hôm nay số người còn làm giấy bản đã ít, nhưng ở một số bản, người già vẫn dạy con cháu cả cách làm giấy lẫn cách chép sách.

Chè Shan cổ thụ và cách sao chè trên núi

Ở vùng núi đất cao của Hà Giang cũ như Hoàng Su Phì, Vị Xuyên, có những cây chè Shan thân to, rêu phủ, mọc rải rác trong rừng hoặc quanh bản. Búp chè có lớp lông tơ trắng mịn, nên người ta quen gọi là chè Shan tuyết. Người Dao, Tày, Mông hái chè bằng tay, nhiều cây cao phải trèo lên mới hái được.

Cách làm truyền thống trong nhiều gia đình là sao tay: búp chè vừa hái được làm héo, cho vào chảo gang lớn trên bếp củi, đảo liên tục để diệt men, rồi đổ ra nong vò bằng tay cho xoăn cánh, lại sao tiếp tới khi khô. Lửa phải đều, tay đảo phải nhanh, mỗi mẻ người sao đứng bên chảo hàng giờ. Một số nơi còn làm chè cuộn tròn, chè bánh, chè ủ theo cách riêng.

Nghề chè Shan gần đây có thêm nhiều cơ sở chế biến, nhưng ở những bản xa, cách sao chảo gang vẫn là cách của các gia đình. Người làm chè thường nhắc: cây chè cổ thụ là của cả bản, hái có chừng mực thì năm sau cây mới cho búp tốt.

Chiều muộn trong một nếp nhà người Dao, chảo gang đã nóng già. Người phụ nữ đổ một rổ búp chè vào, tiếng xèo nhẹ bốc lên cùng làn hơi thơm ngai ngái. Hai bàn tay chị đảo liên tục, nhấc chè lên rồi thả xuống, không lúc nào để yên. Đứa con gái ngồi cạnh nong, chờ mẹ đổ chè ra là xoè tay vò, vò đến khi búp xoăn lại như những móc câu nhỏ.

Làm khèn và nấu rượu ngô trong nhà người Mông

Khèn là cây nhạc cụ người Mông làm lấy. Một cây khèn gồm sáu ống trúc hoặc tre nhỏ cắm xuyên qua bầu khèn đẽo bằng gỗ, trong mỗi ống có một lưỡi gà bằng đồng mỏng. Người làm khèn phải biết chọn ống đủ độ già, hơ lửa để uốn cong, khoét lỗ bấm đúng chỗ, và quan trọng nhất là dát, gọt lưỡi gà cho mỗi ống ra đúng tiếng.

Lưỡi gà quyết định tiếng khèn. Đồng được đập mỏng, cắt thành miếng nhỏ, rồi người thợ cạo từng chút, thổi thử, cạo tiếp. Một cây khèn tốt có thể mất nhiều ngày chỉ để chỉnh lưỡi gà, và người thợ giỏi thường cũng là người thổi khèn giỏi, vì phải nghe được tiếng sai trước khi sửa.

Rượu ngô là nghề của bếp nhà. Ngô hạt được ngâm, nấu chín, rải nguội rồi trộn men lá, ủ trong thùng nhiều ngày, sau đó chưng cất bằng nồi và ống dẫn làm lạnh. Vùng Thanh Vân, Quản Bạ cũ hay được nhắc với rượu ngô. Đây là đồ uống của người lớn, nên dùng có chừng mực, không cho trẻ em và không lái xe đường đèo sau khi uống.

Nghề đi theo phiên chợ. Khèn, dao, lưỡi cày, vải lanh, rượu ngô đều từng được đem ra các phiên chợ vùng cao để trao đổi. Chợ phiên vì thế vừa là nơi mua bán, vừa là nơi người làm nghề gặp nhau, xem hàng của nhau và học thêm cách làm.

Dệt Lâm Bình, bánh gai Chiêm Hoá và nghề hôm nay

Ở vùng Lâm Bình cũ, phụ nữ Tày dệt thổ cẩm trên khung cửi đặt dưới gầm sàn, hoa văn hình học, hình hoa lá, với các màu đỏ, đen, chàm, vàng. Mặt chăn, túi, khăn được dệt theo những mẫu truyền từ bà sang mẹ, sang con. Một số bản đã tổ chức đón khách đến ở nhà dân, nên nghề dệt có thêm đầu ra mà không phải rời làng. Cũng ở vùng này, phụ nữ Pà Thẻn mặc trang phục nền đỏ rực, dệt và thêu những dải hoa văn nhỏ trắng, vàng; màu đỏ ấy nổi bật giữa núi rừng tới mức chỉ nhìn từ xa đã nhận ra người Pà Thẻn đi chợ.

Bánh gai Chiêm Hoá là nghề ăn uống của vùng thấp: lá gai phơi khô, nấu, giã nhuyễn rồi sên với bột nếp, đường mật, nhân đỗ xanh, dừa, gói lá chuối khô, buộc lạt. Mùa làm nhiều nhất là trước Tết và các dịp lễ. Phần sâu về nghề bánh thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Nhìn chung, nghề ở Tuyên Quang đang sống theo hai kiểu: nghề phục vụ đời sống bản làng như rèn, giấy bản vẫn giữ trong gia đình, còn nghề có đầu ra cho khách như dệt, chè, bánh gai thì mở rộng hơn. Khi đến thăm lò rèn, bạn đứng ở chỗ chủ nhà chỉ, không tự kéo bễ hay cầm búa, trẻ em phải có người lớn giữ; ở bản người Dao, hỏi trước khi chụp ảnh và khi vào nhà có bàn thờ tổ tiên.

Câu hỏi thường gặp

Hà Giang cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ năm 2025, Hà Giang cũ được hợp nhất vào tỉnh Tuyên Quang. Vì vậy các nghề của cao nguyên đá Đồng Văn, của Quản Bạ, Hoàng Su Phì nay đều nằm trong hồ sơ làng nghề tỉnh Tuyên Quang, gọi kèm tên vùng huyện cũ cho dễ hình dung.

Bễ rèn của người Mông có gì đặc biệt?

Bễ gồm hai ống gỗ lớn khoét rỗng đặt đứng, mỗi ống có một pít-tông bọc lông gà hoặc vải. Người kéo bễ thay nhau đẩy lên kéo xuống để thổi gió đều vào lò, giữ cho than cháy đỏ khi rèn dao, cuốc, lưỡi cày.

Giấy bản của người Dao dùng để làm gì?

Giấy bản dùng để chép sách của dòng họ, ghi phả hệ, bài hát, phong tục và các nội dung dùng trong nghi lễ gia đình, cộng đồng. Vì thế người Dao rất trân trọng giấy bản và những cuốn sách chép tay được giữ qua nhiều đời.

Vì sao gọi là chè Shan tuyết?

Búp chè Shan mọc trên núi cao có một lớp lông tơ trắng mịn phủ ngoài, nhìn như có tuyết bám, nên người ta quen gọi là chè Shan tuyết. Nhiều cây chè ở vùng Hà Giang cũ thân to, sống lâu năm, được gọi là chè cổ thụ.

Lùng Tám có thuộc hồ sơ làng nghề Tuyên Quang không?

Có. Làng dệt lanh Lùng Tám của người Mông nằm ở vùng Quản Bạ, Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Làng này đã được nhiều hồ sơ nhắc riêng, nên ở đây chỉ ghi như một điểm trong bức tranh nghề chung của tỉnh.

Đưa trẻ em đến xem lò rèn ở vùng cao cần lưu ý gì?

Cho trẻ đứng xa lò, xa bễ và khu đúc gang, luôn có người lớn giữ bên cạnh. Không để trẻ chạm vào dụng cụ, thép hay sản phẩm vừa ra lò, và chỉ vào lều rèn khi chủ nhà đồng ý, vì lều thường chật và nhiều vật nặng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138