GanLien.comGắn Liền
Làng nghề trung du và miền núi phía Bắc

Làng nghề Thái Nguyên: đánh hương chè Tân Cương, bánh chưng Bờ Đậu và miến Bắc Kạn

Hồ sơ nghề Thái Nguyên gồm cả Bắc Kạn cũ: sao và đánh hương chè Tân Cương, gói bánh chưng Bờ Đậu, tráng miến dong, dệt Tày và những nghề quanh hồ Ba Bể.

Two hands rubbing freshly withered tea leaves on a round bamboo tray beside a hot iron pan, steam rising, terraced tea hills softly blurred behind, early morning golden light

Nói tới làng nghề Thái Nguyên là nói tới chè: vùng Tân Cương ở phía tây thành phố Thái Nguyên cũ, cùng La Bằng, Trại Cài, Khe Cốc và nhiều vùng khác, làm chè búp từ bao đời, và người làm chè ở đây có một công đoạn mà người ngoài ít biết tên: đánh hương, lượt sao cuối cùng quyết định chè có “cốm” hay không. Bên cạnh chè là bánh chưng Bờ Đậu, cả một dãy nhà gói bánh ven quốc lộ lên phía bắc.

Từ năm 2025, Thái Nguyên gồm cả Bắc Kạn cũ, nên hồ sơ có thêm nghề tráng miến dong của người Tày vùng Na Rì, dệt và đan lát quanh hồ Ba Bể. Hồ sơ dưới đây dành phần dài nhất cho chè, vì đó là nghề làm nên tên tuổi của tỉnh, rồi đi tới bánh, miến và những nghề nhỏ hơn.

Vùng chè Thái Nguyên: đất, nước và người

Chè ở Thái Nguyên mọc trên những đồi thấp, đất feralit, sương sớm nhiều, gần sông Công và hồ Núi Cốc. Người ta hay nói chè Thái ngon nhờ đất, nhưng người làm chè thì nói thêm: nhờ cả tay người. Ở nhiều xóm chè, gần như nhà nào cũng có vài sào chè, một chiếc tôn quay sao chè, một bếp lò và những chiếc nong vò. Mùa chè kéo dài từ xuân sang thu, mỗi lứa hái cách nhau vài tuần.

Theo lời kể ở Tân Cương, chè ở đây được trồng và chọn giống từ đầu thế kỷ trước, những người đi trước mang giống về trồng thử trên đồi rồi nhân ra. Câu chuyện chi tiết khác nhau tuỳ người kể, nhưng điểm chung là nghề chè được truyền trong gia đình, con cái lớn lên đã quen mùi chè sao và tiếng tôn quay lạch cạch mỗi tối.

Năm giờ sáng, đồi chè còn ướt sương. Những người hái chè đội nón, đeo gùi, hai tay ngắt liên tục, mỗi lần ngắt đúng một tôm hai lá. Họ không nhìn tay, mắt vẫn trò chuyện với người bên luống. Tới trưa, gùi đầy, chè được rải mỏng trên nong trong bóng mát cho héo bớt nước, chờ tối nổi lửa sao.

Công đoạn làm chè búp kiểu Tân Cương

Làm chè búp sao thủ công kéo dài từ chiều tới đêm khuya. Trình tự dưới đây là cách chung ở các xóm chè, mỗi nhà có thay đổi về nhiệt, thời gian và số lượt sao.

Công đoạnLàm gìMất bao lâuVì sao quan trọng
HáiNgắt một tôm hai lá non, cho vào gùi, không nén chặtBuổi sángBúp dập sẽ thâm, chè đắng
Làm héoRải mỏng trên nong nơi thoáng mátVài giờLá mềm, dễ vò, bớt mùi hăng
Sao diệt menCho chè vào tôn quay đã nóng, quay đềuMột lượt ngắnGiữ màu xanh, chặn lá bị ôxi hoá
VòĐổ chè ra nong, vò tay hoặc máy vò cho xoăn cánhMột khoảng ngắnTạo cánh xoăn, dịch chè ra mặt lá
Sao khôCho lại tôn quay, sao nhỏ lửa nhiều lượtVài giờRút ẩm từ từ, chè không cháy
Đánh hươngLượt sao cuối trên chảo hoặc tôn, nhiệt cao hơn, đảo nhanh tayMột lượt cuốiChè dậy mùi cốm, cánh xoăn đanh lại
Sàng, nhặtSàng bỏ vụn, nhặt cẫngSáng hôm sauChè đều cánh, đẹp mắt

Đánh hương là bí quyết của từng nhà: lửa bao nhiêu, đảo bao lâu, lúc nào nhấc ra, mỗi người một cách, và chè cùng một đồi qua hai bàn tay khác nhau có thể cho hai mùi khác hẳn. Người làm chè lâu năm thường chỉ cần đưa mũi vào miệng tôn là biết đã đến lúc dừng.

Bánh chưng Bờ Đậu: nghề ven quốc lộ

Bờ Đậu thuộc vùng Phú Lương cũ, nằm ven quốc lộ đi lên phía bắc. Theo lời kể của người làng, nghề gói bánh chưng ở đây bắt đầu từ việc bán cho người đi đường, lái xe, khách đi qua; dần dần thành cả một dãy nhà gói bánh, nồi bánh đỏ lửa quanh năm chứ không chỉ dịp Tết.

Bánh chưng Bờ Đậu được gói bằng gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn, lá dong, buộc lạt giang. Điểm khác người ta hay nhắc là bánh gói chặt tay, luộc lâu trên củi, nếp dẻo rền. Có những nhà còn làm bánh chưng nếp cẩm, bánh nhân ngọt. Phần sâu về nghề gói bánh thuộc mục làng nghề ẩm thực; ở hồ sơ tỉnh, Bờ Đậu đáng nhắc như một ví dụ về nghề sinh ra từ con đường.

Nồi bánh luộc thường to, nước sôi liên tục nhiều giờ, nên khu bếp là nơi nóng và trơn. Nếu dừng xem người gói bánh, bạn nên đứng ở khu gói, tránh khu nồi và đống củi, và giữ trẻ em bên mình.

Chiều cuối năm, trong gian bếp mở ra mặt đường, ba người phụ nữ ngồi quanh một chiếc mâm gỗ. Lá dong đã lau sạch xếp thành chồng, gạo nếp ngâm trắng trong rổ. Một người đặt khuôn, xếp lá, rải nếp, đặt đỗ, đặt thịt, lại rải nếp, gập lá vuông vức chỉ trong mấy nhịp tay, rồi chuyển sang người buộc lạt. Nồi bánh phía sau đã sôi từ trưa, hơi nước mờ cả khung cửa.

Tráng miến dong ở Bắc Kạn cũ

Ở vùng Na Rì và một số nơi khác của Bắc Kạn cũ, người Tày trồng dong riềng trên nương và làm miến. Mùa làm miến rơi vào những tháng cuối năm, khi củ dong đã già và trời hanh khô để phơi. Trình tự chung như sau.

  1. Thu củ, rửa sạch. Củ dong riềng được nhổ về, rửa sạch đất, cắt bỏ rễ.
  2. Nghiền, lọc tinh bột. Củ nghiền nát, hoà nước, lọc qua vải nhiều lần, để lắng lấy tinh bột dong trắng.
  3. Pha bột, tráng bánh. Bột dong pha với nước theo tỉ lệ của từng nhà, tráng thành lớp mỏng trên khuôn đặt trên nồi hơi.
  4. Phơi bánh. Bánh miến chín được dỡ ra, phơi trên phên tre cho se mặt.
  5. Thái sợi. Bánh se được xếp chồng, thái thành sợi bằng máy hoặc dao.
  6. Phơi khô, bó. Sợi miến phơi tiếp cho khô giòn, rồi bó thành từng nắm.

Miến dong làm thủ công có màu trong hơi ngà, khi nấu dai mà không nát. Người làm miến lo nhất là thời tiết: gặp mấy ngày nồm ẩm, miến khó khô, dễ dính. Vì vậy mùa miến cũng là mùa người ta ngước nhìn trời nhiều nhất trong năm.

Những nghề khác của Thái Nguyên

Dệt và đan quanh hồ Ba Bể. Người Tày các bản quanh hồ Ba Bể dệt vải, đan lát và làm thuyền độc mộc, thuyền gỗ nhỏ để đi lại, đánh cá trên hồ. Nghề làm thuyền độc mộc đòi hỏi chọn được thân gỗ lớn, khoét lòng, hơ lửa cho thân thuyền mở ra, nay chỉ còn ít người làm.

Trang phục chàm của người Tày. Như ở Cao Bằng, Lạng Sơn, phụ nữ Tày vùng Bắc Kạn cũ, Định Hoá giữ nghề dệt, nhuộm chàm, may áo năm thân. Nghề sống nhờ các dịp lễ hội làng và những gia đình đón khách ở nhà sàn.

Làm bánh của vùng thấp. Ngoài bánh chưng Bờ Đậu, vùng thấp của tỉnh còn có nhiều nhà làm bánh chưng, bánh giầy, bánh trứng kiến của người Tày theo mùa. Đây là nghề gắn với lễ Tết hơn là sản xuất quanh năm.

Chế biến chè quy mô lớn. Bên cạnh chè sao tay, nhiều nơi đã dùng máy sao, máy vò, xưởng chế biến. Chè thủ công và chè máy cùng tồn tại, mỗi loại một người mua riêng.

Hiểu lầm về chè Thái và điều đúng

Chè Thái Nguyên nổi tiếng đến mức có nhiều lời đồn đi kèm. Người trong nghề thường phải giải thích đi giải thích lại những điều dưới đây, nhất là với khách lần đầu tới xóm chè.

Hiểu lầmĐiều đúng
Chè Thái chỉ có ở Tân CươngNgoài Tân Cương còn La Bằng, Trại Cài, Khe Cốc và nhiều vùng khác, mỗi vùng một nét vị riêng
Cứ là chè Tân Cương thì vị như nhauCùng một vùng nhưng giống chè, lứa hái, tay sao, nhất là lượt đánh hương làm vị khác nhau rõ rệt
Móc câu là tên một giống chèMóc câu là cách gọi theo hình dáng cánh chè vò xoăn, cong như chiếc lưỡi câu nhỏ, không phải tên giống
Sao chè chỉ cần một lầnChè búp phải qua diệt men, vò, sao khô nhiều lượt rồi mới đánh hương, có khi kéo tới nửa đêm
Chè càng đắng càng đậmChè ngon có vị chát dịu rồi ngọt hậu; đắng gắt thường do hái lá già hoặc sao cháy

Những điều đúng ở trên đều do người làm chè đúc kết từ chính đôi tay mình, chứ không phải từ sách vở. Khi được mời một chén chè trong nhà, bạn nên ngắm màu nước, ngửi hương trước khi uống, và hỏi chủ nhà mẻ chè ấy được hái lứa nào: đó là cách trò chuyện mà người làng chè thường rất thích.

Nghề chè hôm nay và chuyện giữ vị

Nghề chè Thái Nguyên đứng trước một bài toán quen thuộc của mọi làng nghề có tiếng: làm sao giữ chất lượng khi nhu cầu tăng. Một số nhà tăng số lứa hái, dùng nhiều máy, chè ra nhiều hơn nhưng vị nhạt đi. Những nhà khác chọn giữ hái tay, sao tay, chấp nhận ít hàng để giữ tiếng. Người trẻ trở về làng chè ngày một nhiều hơn khi chè được giá, mang theo cách làm mới như trồng chè theo hướng sạch, ghi nhật ký vườn.

Một chuyện nữa người làm chè hay nói là đất đô thị: những đồi chè gần thành phố có lúc bị thu hẹp bởi đường sá, nhà cửa. Giữ đồi chè vì thế cũng là giữ nghề. Ở chiều ngược lại, sự gần gũi với thành phố giúp nhiều gia đình đón khách tới xem hái và sao chè vào cuối tuần.

Khi đến xóm chè, bạn có thể xin đứng xem hái và sao, nhưng nên đứng ngoài khu tôn quay và bếp, không chạm vào tôn đang nóng, và để trẻ em đứng xa lò. Lối đi giữa các luống chè hẹp, đi nhẹ, tránh giẫm lên gốc chè và bẻ búp.

Câu hỏi thường gặp

Bắc Kạn cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ năm 2025, Bắc Kạn cũ được hợp nhất vào tỉnh Thái Nguyên. Vì vậy hồ Ba Bể, vùng Na Rì làm miến dong và các bản Tày quanh đó nay nằm trong hồ sơ làng nghề tỉnh Thái Nguyên, gọi kèm tên vùng cũ.

Đánh hương chè là gì?

Đánh hương là lượt sao cuối cùng khi chè đã gần khô, người làm tăng nhiệt và đảo nhanh tay trên tôn hoặc chảo. Công đoạn này làm chè dậy mùi thơm như cốm và quyết định nhiều tới hương vị chè, mỗi gia đình có cách làm riêng.

Vì sao chè búp chỉ hái một tôm hai lá?

Phần búp non trên cùng gồm một tôm và hai lá kế bên có nhiều chất tạo vị và hương nhất, lá già hơn làm chè chát và kém thơm. Hái đúng phần này cũng giúp cây chè ra lứa búp sau đều hơn.

Bánh chưng Bờ Đậu có gì khác bánh chưng nơi khác?

Bánh chưng Bờ Đậu được người làng gói chặt tay bằng lá dong, luộc lâu trên củi nên nếp dẻo rền. Nghề ở đây sinh ra từ việc bán cho người đi đường trên quốc lộ, vì vậy nồi bánh đỏ lửa quanh năm chứ không chỉ dịp Tết.

Miến dong thủ công khác miến công nghiệp ở điểm nào?

Miến dong làm thủ công từ tinh bột củ dong riềng thường có màu trong hơi ngà, sợi không đều tuyệt đối, khi nấu dai và không bị nát. Miến công nghiệp đều sợi hơn, đôi khi pha thêm loại bột khác để rẻ và dễ làm.

Học sinh tìm hiểu nghề chè Thái Nguyên nên hỏi những gì?

Nên hỏi về các công đoạn từ hái tới đánh hương, thời gian một mẻ chè, những thay đổi khi máy móc vào làng và cách các gia đình giữ chất lượng chè. Ghi lại lời kể của người lớn tuổi trong làng chè sẽ làm bài viết sinh động hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138