Quảng Trị sau sắp xếp năm 2025 gồm cả tỉnh Quảng Bình cũ, trải từ đèo Ngang tới gần Huế. Điều đáng biết nhất về làng nghề ở đây là nó ít ồn ào: không có những làng nghề vang danh như ở đồng bằng sông Hồng, nhưng có nghề dệt của người Bru – Vân Kiều và người Pa Kô ở miền núi phía tây, nghề nấu rượu gạo có tiếng ở vùng Hải Lăng cũ, nghề biển dọc những làng chài như Cảnh Dương, và món khoai deo phơi nắng hanh của vùng Quảng Bình cũ.
Lý do nhiều làng nghề ở đây không được nhắc tên cũng là một phần của hồ sơ: chiến tranh tàn phá nặng nề, nhiều làng phải dựng lại từ đất trắng, nghề đứt quãng một thế hệ. Bài này đi theo từng dải đất, từ núi xuống biển, ghi lại nghề nào còn sống, nghề nào đang được làm lại, và đến thăm sao cho phải phép.
Từ núi xuống biển: dải đất nào nghề ấy
Địa hình Quảng Trị mới là một dải hẹp ngang, núi gần biển. Mỗi dải đất cho một nhóm nghề khác nhau:
| Dải đất | Vùng cũ để định vị | Nghề tiêu biểu | Người làm | Tình trạng |
|---|---|---|---|---|
| Núi phía tây | Hướng Hoá, Đakrông cũ và miền núi Quảng Bình cũ | Dệt vải, đan gùi, đan mây tre | Người Bru – Vân Kiều, Pa Kô và các dân tộc khác | Đang được khôi phục, có nhóm dệt |
| Gò đồi đất đỏ | Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ cũ | Trồng và chế biến hồ tiêu, nghề nông là chính | Nông dân | Nghề nông nhiều hơn nghề thủ công |
| Đồng bằng hẹp | Hải Lăng, Triệu Phong cũ; đồng bằng Quảng Bình cũ | Nấu rượu gạo, làm bánh, đan lát, chằm nón | Các gia đình nông thôn | Nghề phụ, quy mô nhỏ |
| Ven biển cát trắng | Dọc biển từ Quảng Bình cũ tới Cửa Việt | Đánh bắt, đan và vá lưới, chế biến hải sản, khoai deo | Ngư dân, phụ nữ làng biển | Còn sống mạnh theo mùa biển |
Những làng nước mắm, làm mắm ven biển ở đây không đi sâu trong hồ sơ này; chúng thuộc nhóm làng nước mắm, làng mắm đã có bài riêng ở nơi khác.
Vì sao nhiều làng nghề Quảng Trị đứt quãng
Quảng Trị là vùng chịu chiến tranh ác liệt bậc nhất trong thế kỷ hai mươi. Nhiều làng ven sông Thạch Hãn, quanh Cồn Tiên, Dốc Miếu bị san phẳng; người dân sơ tán đi xa nhiều năm. Khi trở về, việc đầu tiên là rà phá bom mìn, dựng nhà, khai hoang ruộng, chứ chưa ai nghĩ đến nghề phụ. Những người già biết nghề mất dần, đồ nghề cũng không còn.
Vì vậy câu chuyện làng nghề Quảng Trị khác với nhiều tỉnh: không phải giữ một nghề liên tục qua nhiều trăm năm, mà là nhặt lại từng mảnh. Có làng nhờ trí nhớ của vài cụ còn sống mà dựng lại được cách nấu rượu, cách đan, cách dệt; có nghề chỉ còn trong lời kể.
Vùng Quảng Bình cũ cũng chịu bom đạn nặng, đặc biệt các làng ven biển và dọc đường giao thông. Nghề biển là thứ hồi phục nhanh nhất vì gắn với miếng ăn hằng ngày; các nghề thủ công khác hồi phục chậm hơn và nhiều nghề đến nay vẫn chỉ làm trong phạm vi gia đình.
Hiểu điều này giúp bạn đọc làng nghề Quảng Trị bằng con mắt khác: đừng tìm những phố nghề đông đúc, hãy tìm những người đang làm lại nghề với sự kiên nhẫn rất lớn.
Dệt trên khung căng lưng của người vùng cao
Người Pa Kô và người Bru – Vân Kiều ở miền núi phía tây dệt bằng loại khung căng lưng: người dệt ngồi duỗi chân trên sàn, một đầu khung buộc vào cột nhà hay gióng cố định, đầu kia vòng dây qua lưng, ngả người ra sau để giữ sợi căng. Một tấm vải đi qua những bước chính sau:
- Chuẩn bị sợi. Xưa trồng bông, cán, bật, se sợi bằng tay; nay nhiều nơi mua sợi công nghiệp để rút ngắn thời gian.
- Nhuộm. Màu chủ đạo thường là đen, đỏ, trắng; màu tự nhiên lấy từ cây rừng, củ, lá, có nơi nay dùng thêm thuốc nhuộm.
- Mắc sợi dọc. Căng sợi dọc theo chiều dài tấm vải, sắp màu theo mẫu đã định trong đầu người dệt.
- Dệt và cài hoa văn. Luồn sợi ngang, dập chặt bằng thanh gỗ; hoa văn tạo bằng cách nhặt sợi dọc, có nơi xâu cả hạt cườm vào sợi. Người Pa Kô là nhóm gần gũi với người Tà Ôi ở vùng A Lưới cũ của Huế, nên lối dệt cài cườm gặp ở cả hai phía dãy núi.
- Ghép tấm. Khung căng lưng chỉ dệt được tấm hẹp, nên váy, áo, tấm choàng thường ghép từ nhiều tấm.
Một tấm choàng có hoa văn cườm có thể mất nhiều tuần, vì mỗi hạt cườm phải xâu sẵn đúng thứ tự trước khi dệt, sai một hạt là lệch cả hàng hoa văn. Hoa văn không chỉ để đẹp: nó cho biết người mặc thuộc cộng đồng nào, và nhiều mẫu được dùng riêng trong dịp cưới hỏi, lễ của làng. Khi xem, bạn nên hỏi ý nghĩa thay vì đoán, và không tự ý ngồi vào khung dệt.
Rượu gạo vùng Hải Lăng cũ và những nghề trên đồng bằng
Đồng bằng Quảng Trị hẹp và nhiều cát, nghề phụ của nông dân chủ yếu là chế biến từ lúa gạo. Nổi tiếng nhất là rượu gạo vùng Hải Lăng cũ, được người địa phương gọi theo tên làng Kim Long. Nghề nấu rượu ở đây làm theo lối truyền thống: gạo nấu chín, rải men lá, ủ trong chum cho lên men, rồi chưng cất bằng nồi và ống dẫn làm lạnh. Gạo ngon, nước giếng tốt và men đúng là ba thứ người làng nhắc đi nhắc lại; phần rượu đầu và rượu cuối của một lần chưng thường được tách riêng chứ không trộn chung. Phần lớn bí quyết nằm ở men, thứ mỗi nhà tự làm từ bột gạo trộn với một số loại lá, củ.
Nói về rượu là nói về nghề, không phải chuyện uống. Rượu nấu thủ công cần được làm đúng cách để an toàn; người lớn dùng thì có chừng mực, không cho trẻ em, và không lái xe sau khi uống.
Bên cạnh rượu, các làng đồng bằng còn làm bánh, đan rổ rá, chằm nón theo mùa nông nhàn, chủ yếu cho chợ quê. Rổ, rá, nia, sàng đan bằng tre, nứa vẫn cần cho việc phơi lúa, sàng gạo, nhất là trong những tháng mùa màng bận rộn. Những nghề này nhỏ, thường không có tên làng nghề riêng, nhưng vẫn là sinh kế của nhiều gia đình, nhất là phụ nữ lớn tuổi.
Vùng Quảng Bình cũ: làng biển Cảnh Dương và mùa khoai deo
Cảnh Dương là làng biển có tiếng ở vùng Quảng Bình cũ, sống bằng nghề đánh bắt từ nhiều đời. Nghề biển ở đây không chỉ là ra khơi: phụ nữ đan lưới, vá lưới, phơi cá, chế biến hải sản; đàn ông sửa thuyền, chuẩn bị ngư cụ. Làng có lễ hội cầu ngư và đua thuyền vào dịp đầu năm, là lúc cả làng cùng góp sức, cảm ơn biển và cầu mùa yên ổn.
Chiều muộn trên bãi cát, mấy bà ngồi thành vòng quanh tấm lưới trải dài, kim đan bằng tre lách qua lách lại nhanh tới mức nhìn không kịp. Lũ trẻ chạy quanh, thỉnh thoảng bị gọi lại nhặt giúp mấy phao lưới lăn xa.
Trên đất cát pha của vùng Quảng Bình cũ, khoai lang mọc tốt, và người dân làm khoai deo để để dành. Khoai luộc hoặc hấp chín, bóc vỏ, thái lát hay để nguyên củ nhỏ, đem phơi nhiều nắng trên phên tre cho tới khi dẻo quánh, ngọt đậm. Mùa nắng hanh là mùa phơi khoai, sân nhà nào cũng vàng ươm những phên khoai. Khoai deo thuộc nhóm nghề ẩm thực, ở đây chỉ ghi để bạn biết nó gắn với dải đất cát nào.
Ba con đường nghề đang sống lại ở Quảng Trị
Từ trí nhớ người già. Ở nhiều làng, cách nấu rượu, cách đan một kiểu rổ hay cách dệt một mẫu hoa văn được dựng lại nhờ vài người cao tuổi còn nhớ. Con cháu ngồi bên cạnh, làm theo, ghi lại; có khi phải làm hỏng nhiều mẻ mới ra đúng thứ các cụ mô tả.
Từ nhóm phụ nữ trong bản. Các nhóm dệt ở miền núi phía tây gom những người còn biết nghề lại, dạy cho người trẻ, chia nhau việc se sợi, nhuộm, dệt. Làm theo nhóm giúp có đủ sản phẩm để mang ra chợ phiên hay gửi đi xa, điều mà một gia đình riêng lẻ khó làm được.
Từ đặc sản thành nghề. Rượu gạo, khoai deo, các món chế biến từ hải sản được đưa đi bán xa như đặc sản quê; nhu cầu ấy kéo theo việc làm đều đặn quanh năm thay vì chỉ làm lúc nông nhàn. Mặt trái là có nơi làm vội, làm số lượng, nên người làng giữ nghề kỹ thường nhấn mạnh làm đúng cách cũ.
Làng nghề Quảng Trị hôm nay và đến thăm cho phải phép
Hôm nay, nghề dệt vùng cao đang được các nhóm phụ nữ khôi phục, làm sản phẩm cho khách bên cạnh vải dùng trong nhà. Rượu gạo, khoai deo trở thành đặc sản đem đi xa. Nghề biển vẫn mạnh, có thêm tàu lớn và máy móc, nhưng việc đan vá lưới bằng tay vẫn còn. Những nghề thủ công nhỏ ở đồng bằng thì co lại, người trẻ đi làm xa. Điều đáng mừng là sau nhiều chục năm đứt quãng, đã có những người trẻ quay về học dệt, học nấu rượu theo cách của ông bà, coi đó vừa là sinh kế vừa là cách giữ lại một phần ký ức của làng.
Khi đến các bản vùng cao, bạn nên đi cùng người địa phương hoặc cán bộ bản, hỏi trước khi chụp ảnh người, ăn mặc kín đáo, không bước vào gian nhà hay nơi đặt đồ thờ của gia đình khi chưa được mời. Ở làng biển, tránh đi vào khu vực neo đậu thuyền khi người ta đang lên xuống hàng, không giẫm lên lưới đang phơi. Ở nhà nấu rượu, bếp lò và nồi chưng cất rất nóng, hãy đứng đúng chỗ chủ dặn và giữ trẻ em ở xa.
Câu hỏi thường gặp
Sau sắp xếp năm 2025, làng nghề Quảng Bình cũ thuộc tỉnh nào?
Tỉnh Quảng Bình cũ đã hợp nhất vào tỉnh Quảng Trị, nên các làng nghề như làng biển Cảnh Dương hay vùng làm khoai deo nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Khi tìm hiểu, bạn vẫn sẽ gặp tên Quảng Bình cũ được dùng để định vị.
Quảng Trị có làng nghề truyền thống nào?
Quảng Trị có nghề dệt của người Bru – Vân Kiều, Pa Kô ở miền núi phía tây, nghề nấu rượu gạo vùng Hải Lăng cũ, các nghề biển như đan vá lưới, chế biến hải sản, cùng nhiều nghề nhỏ như đan lát, chằm nón, làm bánh ở các làng đồng bằng.
Vì sao ít làng nghề Quảng Trị được biết tên?
Chiến tranh tàn phá nặng khiến nhiều làng bị san phẳng, người dân sơ tán lâu năm, nghề bị đứt quãng một thế hệ. Sau chiến tranh, ưu tiên là dựng nhà, khai hoang, nên nhiều nghề chỉ được khôi phục gần đây và còn ở quy mô gia đình.
Khung dệt căng lưng khác khung dệt thường thế nào?
Khung căng lưng không có giá đứng: một đầu buộc vào cột hay gióng cố định, đầu kia vòng qua lưng người dệt, người dệt ngả người ra sau để giữ sợi căng. Khung này gọn, dễ mang theo nhưng chỉ dệt được tấm vải hẹp, nên trang phục thường ghép từ nhiều tấm.
Khoai deo được làm như thế nào?
Khoai lang được luộc hoặc hấp chín, bóc vỏ, thái lát hay để nguyên củ nhỏ, rồi phơi trên phên tre nhiều nắng cho tới khi dẻo và ngọt đậm. Mùa nắng hanh là mùa làm khoai deo ở các làng đất cát vùng Quảng Bình cũ.
Đến thăm bản làng vùng cao Quảng Trị cần lưu ý gì?
Nên đi cùng người địa phương, hỏi ý trước khi chụp ảnh người, ăn mặc kín đáo và không vào gian nhà hay nơi đặt đồ thờ khi chưa được mời. Không tự ý ngồi vào khung dệt, hỏi ý nghĩa hoa văn thay vì đoán, và tôn trọng thời gian làm việc của gia đình.