Quảng Ninh có ba lớp nghề chồng lên nhau, và chính sự chồng lớp ấy làm tỉnh này khác các tỉnh miền núi khác. Lớp cũ nhất là nghề gốm vùng Đông Triều ở phía tây tỉnh, nơi đất sét và than ở gần nhau. Lớp thứ hai sinh ra từ đất mỏ: nghề khắc than đá mỹ nghệ, biến những cục than cứng, đen bóng thành tượng, thành đồ trưng bày. Lớp thứ ba là nghề của biển: đan lưới, phơi cá, giã chả mực, làm sá sùng khô của các làng chài.
Quảng Ninh giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025. Ngoài vùng biển và vùng mỏ, tỉnh còn có miền núi phía đông bắc với người Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ, và chính ở đó còn những nghề thêu, dệt, làm miến dong ít người miền xuôi biết. Hồ sơ dưới đây đi từ tây sang đông, từ lò gốm tới bến cá rồi lên vùng núi.
Gốm vùng Đông Triều: đất sét bên than
Vùng Đông Triều ở phía tây Quảng Ninh, giáp Hải Phòng (nay gồm cả vùng Hải Dương cũ), có nhiều đồi đất sét và nằm gần các mỏ than. Theo lời kể của người làm gốm trong vùng, nghề đã có từ lâu, các lò gốm xưa làm chum, vại, chậu, bình, nồi đất, những vật dụng của nhà nông. Sự có mặt của than ngay bên cạnh giúp lò gốm ở đây có nguồn nhiên liệu ổn định, điều mà nhiều làng gốm khác không có.
Gốm Đông Triều ngày nay đa dạng: từ chậu cảnh, lu, vại tới bình hoa, đồ trang trí sân vườn, có cả xưởng thủ công lẫn xưởng lớn dùng lò ga, lò điện. Đặc điểm hay được nhắc là gốm có xương chắc, nhiều sản phẩm phủ men màu nâu, men xanh hoặc để mộc, hợp với sân vườn và ban công. Khách từ Hà Nội về Hạ Long thường đi ngang vùng này mà không biết rằng hai bên đường có những lò gốm đã đỏ lửa nhiều thế hệ.
Trong một xưởng nhỏ, người thợ ngồi bên bàn xoay, hai bàn tay ướt bùn ôm lấy khối đất đang quay, đẩy lên rồi ép xuống, ba lần, bốn lần, cho đất “thuần” lại. Rồi ngón cái ấn vào giữa, miệng chậu mở ra như một bông hoa. Phía sau, hàng chục chiếc chậu mộc đang hong dưới mái tôn chờ ngày vào lò.
Nếu bạn là người thích gốm, nên đặt gốm Đông Triều cạnh các làng gốm phía bắc khác như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (vùng Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng) hay Phù Lãng (Bắc Ninh) để thấy mỗi vùng có cách chọn đất, chọn men, chọn lò riêng.
Từ cục than đến tượng than đá mỹ nghệ
Than đá mỹ nghệ là một nghề trẻ so với gốm, sinh ra từ chính đất mỏ: người thợ chọn loại than cứng, ít vết nứt, đủ khối để chạm khắc. Than giòn và dễ vỡ theo thớ, nên mỗi nhát đục phải tính trước. Trình tự chung như sau.
- Chọn khối than. Người thợ chọn những cục than cứng, sáng bóng, ít vân nứt. Một khối đẹp nhìn thấy được ánh kim khi xoay dưới ánh sáng.
- Phác dáng. Thợ vẽ phác hoặc tưởng tượng hình khối ngay trên mặt than, chọn mặt nào làm mặt chính, chỗ nào giữ nguyên vân tự nhiên.
- Cưa, đục thô. Dùng cưa, đục, máy cầm tay để bỏ phần thừa. Đây là bước dễ vỡ hỏng nhất, nên thợ đi từng chút một.
- Chạm chi tiết. Đục nhỏ, dao khắc, mũi mài tạo chi tiết: nếp áo, cánh hoa, vây cá, đường mây. Có thợ để lại một phần thô ráp làm nền tương phản.
- Mài và đánh bóng. Giấy ráp từ thô tới mịn, rồi vải mềm đánh bóng, có nơi phủ thêm lớp bảo vệ để than không bám bụi, không làm đen tay người cầm.
Bụi than là thứ người làm nghề phải để ý nhất: xưởng cần thông gió, thợ đeo khẩu trang, và khách đến xem không nên đứng sát chỗ cưa, mài. Một tượng than đá nhỏ có thể mất vài ngày, tượng lớn tính bằng tuần, vì chỉ một vết nứt ngầm cũng có thể làm hỏng cả khối.
Nghề của làng chài: xưa và nay
Quảng Ninh có bờ biển dài và nhiều đảo. Nghề biển ở đây đổi thay rất nhanh trong vài chục năm gần đây, nhất là khi phần lớn cư dân các làng chài nổi trên vịnh Hạ Long đã lên bờ định cư. Bảng dưới đây đặt nghề xưa cạnh nghề nay để thấy những gì còn, những gì đã khác.
| Nghề | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Đan và vá lưới | Đan tay bằng sợi gai, sợi bông, nhuộm vỏ cây cho bền | Lưới sợi tổng hợp mua sẵn, người già vẫn ngồi vá lưới ở bến |
| Giã chả mực | Mực tươi giã tay trong cối đá, nặn viên rồi rán | Vẫn giữ giã tay ở nhiều nhà vì giã máy làm chả bở, mất độ dai |
| Phơi sá sùng, cá, mực | Phơi nắng trên giàn tre ven bãi | Thêm sấy, nhưng hàng phơi nắng vẫn được ưa hơn |
| Làm nước mắm | Ủ chượp trong thùng gỗ, chum sành | Một số nơi như Cái Rồng vẫn giữ nghề, vùng làng mắm đã có nhiều hồ sơ riêng |
| Sống trên bè, nhà nổi | Cả gia đình ở trên thuyền, trên nhà bè | Phần lớn đã lên bờ, nghề nuôi trồng và dịch vụ thay dần |
Chả mực là ví dụ rõ nhất về nghề còn sức sống: mực phải tươi, giã liên tục cho tới khi thịt mực dẻo quánh, nặn viên đều tay. Người làm lâu năm nói tiếng chày phải đều, nhanh, nếu giã chậm thì chả không dai. Phần sâu về nghề làm món ăn thuộc mục làng nghề ẩm thực; ở đây chỉ ghi nhận nó như một nghề của làng biển.
Miền núi Bình Liêu: miến dong và kim chỉ Dao
Phía đông bắc Quảng Ninh là vùng núi Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên cũ, nơi người Tày, Dao, Sán Chỉ sinh sống. Ở Bình Liêu, nghề làm miến dong được nhiều gia đình người Tày theo đuổi: củ dong riềng được rửa, nghiền, lọc lấy tinh bột, rồi tráng thành bánh, phơi, thái sợi. Mùa làm miến rơi vào cuối năm, khi trời hanh khô, những phên miến phơi trắng trên các bãi trống trông như từng dải mây hạ xuống.
Phụ nữ người Dao Thanh Phán ở vùng núi này nổi tiếng với kim chỉ: áo, khăn, xà cạp được thêu những hoa văn nhỏ, dày, nhiều màu, có những dải hoa văn chạy liền nhiều gang tay. Con gái được dạy cầm kim từ khi còn nhỏ, bộ áo cưới thường là công sức của nhiều năm. Người Tày Bình Liêu còn giữ hát then, đàn tính, gắn với những nghề làm đàn trong gia đình.
Những nghề này nhỏ, gắn với từng nhà, ít khi gọi là “làng nghề” theo nghĩa hành chính. Nhưng chính chúng làm nên một Quảng Ninh khác với hình ảnh vịnh biển và khu mỏ, và là lý do người làm du lịch văn hoá bắt đầu chú ý tới vùng núi phía đông bắc tỉnh. Đến đây vào mùa làm miến, bạn sẽ thấy cả một nếp sinh hoạt xoay quanh những phên tre phơi sợi trắng, trẻ con chạy giữa các hàng phơi, người lớn canh trời từng giờ.
Hiểu lầm hay gặp về nghề ở Quảng Ninh
Vì Quảng Ninh thường được nhắc qua vịnh Hạ Long và than, nhiều người nghĩ tỉnh này không có làng nghề đáng kể. Thực tế khác khá nhiều. Bảng dưới đây gom những hiểu lầm hay nghe khi trò chuyện với khách từ nơi khác tới.
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Quảng Ninh chỉ có mỏ than và du lịch biển | Tỉnh có gốm vùng Đông Triều, nghề biển, nghề của người Dao, Tày, Sán Chỉ ở vùng núi phía đông bắc |
| Than đá mỹ nghệ là hàng ép từ bột than | Hàng chạm tay được đục từ khối than nguyên, mỗi món một dáng, vân than không lặp lại |
| Chả mực nào cũng giã tay | Có chả giã máy, có chả giã tay; người trong nghề phân biệt bằng độ dai và thớ thịt khi cắn |
| Làng chài trên vịnh vẫn sống như xưa | Phần lớn cư dân đã lên bờ; nghề đổi sang nuôi trồng, chế biến, dịch vụ, kỹ năng biển đi theo họ |
| Miến dong chỉ có ở đồng bằng | Người Tày Bình Liêu làm miến dong từ củ dong riềng trồng trên nương, phơi vào mùa hanh khô |
Hiểu đúng những điều này giúp người đọc, nhất là học sinh làm bài tìm hiểu địa phương, thấy rằng nghề ở Quảng Ninh không đứng yên mà luôn đi theo nguồn nguyên liệu trước mặt: đất sét, than, cá mực, củ dong. Mỗi khi nguồn ấy đổi thay, nghề cũng đổi theo, có nghề mạnh lên, có nghề lui vào trong bếp nhà, và chính sự xoay xở ấy là câu chuyện đáng kể nhất.
Làng nghề Quảng Ninh hôm nay
Sự phát triển nhanh của du lịch và đô thị kéo theo cả cơ hội lẫn sức ép. Gốm Đông Triều có thêm khách mua đồ trang trí, nhưng cũng phải cạnh tranh với gốm công nghiệp. Than đá mỹ nghệ nhờ khách du lịch mà có đầu ra, đồng thời phải giữ được chất lượng chạm khắc để không biến thành hàng lưu niệm làm vội. Nghề biển thì đổi từ đánh bắt sang nuôi trồng, chế biến, dịch vụ.
Điểm đáng chú ý là nhiều nghề ở Quảng Ninh không mất đi mà chuyển dạng. Người làng chài lên bờ vẫn mang theo kỹ năng vá lưới, đóng thuyền nhỏ, chế biến hải sản; người Dao vẫn thêu, chỉ là thêu thêm những món nhỏ cho khách. Giữ nghề ở đây không có nghĩa là giữ nguyên, mà là giữ được người biết làm.
Khi đến xưởng gốm hay xưởng than đá, bạn nên đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, tránh khu lò nung và khu cưa mài, không tự cầm dụng cụ; trẻ em đi cùng phải có người lớn giữ. Ở bến cá, đừng đứng chắn lối người khuân hàng, và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm.
Câu hỏi thường gặp
Quảng Ninh có những làng nghề truyền thống nào nổi bật?
Nổi bật nhất là nghề gốm ở vùng Đông Triều, nghề khắc than đá mỹ nghệ của vùng mỏ, các nghề biển như đan vá lưới, giã chả mực, phơi hải sản, cùng nghề làm miến dong và thêu thùa của người Tày, người Dao ở vùng núi Bình Liêu.
Than đá mỹ nghệ được làm từ loại than nào?
Người thợ chọn loại than cứng, sáng bóng, ít vết nứt, đủ lớn để chạm khắc. Than giòn và dễ vỡ theo thớ nên mỗi nhát đục phải tính trước, sau đó mài và đánh bóng nhiều lượt để bề mặt không còn bám bụi.
Gốm Đông Triều khác gốm Bát Tràng ra sao?
Gốm vùng Đông Triều thiên về đồ dùng và đồ sân vườn như chum, vại, chậu cảnh, bình lớn, xương gốm chắc và men thường màu nâu, xanh hoặc để mộc. Gốm Bát Tràng ở Hà Nội nổi tiếng với đồ dùng trong nhà và men vẽ trang trí đa dạng hơn.
Vì sao chả mực Hạ Long thường được giã tay?
Người làm nghề cho rằng giã tay liên tục làm thịt mực dẻo quánh, chả dai và giòn sần sật. Giã bằng máy nhanh hơn nhưng dễ làm thịt mực nóng lên, chả bở và mất độ dai mà khách quen vẫn tìm.
Làng chài trên vịnh Hạ Long bây giờ còn không?
Phần lớn cư dân các làng chài nổi trên vịnh đã lên bờ định cư trong khoảng hơn một thập kỷ gần đây. Nghề biển vẫn còn trong các gia đình ấy nhưng đã chuyển dần sang nuôi trồng, chế biến hải sản và làm dịch vụ.
Học sinh muốn tìm hiểu nghề truyền thống Quảng Ninh nên chọn đề tài nào?
Có thể chọn một nghề gắn với đặc điểm riêng của tỉnh, chẳng hạn khắc than đá cho thấy mối liên hệ giữa nghề và vùng mỏ, hoặc giã chả mực cho thấy nghề của làng biển. Hỏi người lớn trong nhà về công đoạn và thay đổi qua các thời kỳ sẽ giúp bài cụ thể hơn.