GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Duyên hải Nam Trung Bộ

Làng nghề Quảng Ngãi: mạch nha Thi Phổ, đường phổi, gốm Mỹ Thiện và thổ cẩm Hrê

Hồ sơ làng nghề Quảng Ngãi: xứ mía đường với mạch nha Thi Phổ, đường phổi, kẹo gương; gốm Mỹ Thiện bên sông; thổ cẩm Hrê vùng núi và nghề biển ven bờ.

Thick golden malt syrup slowly poured from a ladle into a clay jar in a smoky family kitchen, sacks of sprouted rice nearby, warm amber firelight, close-up

Quảng Ngãi đáng biết nhất vì là xứ đường: mía trồng dọc hai bờ sông Trà Khúc và sông Vệ đã nuôi một chuỗi nghề ngọt gồm đường phổi, đường phèn, mạch nha Thi Phổ, kẹo gương. Bên cạnh đó là gốm Mỹ Thiện bên sông Trà Bồng, nghề dệt thổ cẩm của người Hrê ở vùng núi phía tây, và những nghề của dân biển ven bờ. Từ 1/7/2025, tỉnh Quảng Ngãi mới gồm cả Kon Tum cũ, nên bức tranh nghề nay kéo lên tận vùng cao nguyên.

Hồ sơ này tập trung vào phần duyên hải của tỉnh, tức Quảng Ngãi cũ. Nghề của các buôn làng vùng Kon Tum cũ (dệt, đan, tạc tượng gỗ) được kể trong hồ sơ làng nghề Tây Nguyên.

Bốn nghề làm nên tên Quảng Ngãi

Đường phổi và đường phèn. Hai thứ đường làm thủ công từ mật mía, từng là món quà đi xa của tỉnh. Đường phổi xốp, nhẹ, màu vàng nhạt, bẻ ra thấy lỗ li ti như lá phổi nên mới có tên; đường phèn là những khối tinh thể trong, kết lại chậm trên que tre.

Mạch nha Thi Phổ. Mạch nha nấu từ gạo nếp và mầm lúa ở vùng Mộ Đức cũ, sánh như mật, màu hổ phách. Người Quảng Ngãi ăn mạch nha kẹp bánh tráng nướng, hoặc dùng làm nền cho kẹo gương, kẹo đậu phộng.

Gốm Mỹ Thiện. Làng gốm bên sông Trà Bồng ở vùng Bình Sơn cũ, xưa làm chum, vại, lu, hũ có tráng men cho cả vùng chứa nước, chứa mắm, chứa đường. Nay làng làm ít hơn nhiều, nhưng vẫn là dòng gốm có men hiếm hoi của dải đất này.

Thổ cẩm Hrê. Người Hrê ở vùng núi phía tây tỉnh dệt vải nền chàm sẫm điểm hoa văn đỏ, dùng làm váy, khố, tấm choàng và chăn. Nghề do phụ nữ giữ, học từ mẹ, từ bà, gắn với những dịp lễ của cộng đồng.

Mạch nha Thi Phổ: một nồi nấu qua đêm

Ở vùng Thi Phổ, nhiều nhà vẫn nấu mạch nha theo lối cũ. Khâu nào cũng chậm, và mỗi nhà có một chút khác về tỷ lệ, nhưng khung chung như sau:

  1. Làm mộng. Lúa được ngâm nước rồi ủ trong bao, tưới đều vài ngày cho nảy mầm ngắn. Mầm lúa chứa men tự nhiên, là thứ biến tinh bột thành đường.
  2. Nấu cơm nếp. Gạo nếp nấu thành cháo đặc hoặc cơm nhão, để nguội bớt tới độ ấm tay.
  3. Ủ cho ngọt. Mộng lúa giã nhỏ trộn vào nếp, đậy kín vài giờ. Hỗn hợp loãng dần, ngọt dần; người nấu nếm để biết đã "ra đường" đủ chưa.
  4. Ép, lọc. Bỏ vào bao vải ép lấy nước ngọt, lọc lại cho trong.
  5. Cô. Nấu nhỏ lửa nhiều giờ, khuấy đều để không khê đáy. Nước cạn dần thành dòng mật sánh màu hổ phách; múc lên đổ xuống thấy kéo sợi là được.
  6. Vào hũ. Mạch nha để nguội, cho vào hũ sành hoặc lọ, đậy kín.

Đêm nấu mạch nha, gian bếp chỉ có tiếng lửa tí tách và tiếng đũa cả quệt vào thành chảo; người con thức canh lửa, người mẹ cứ một lát lại múc lên một vá, nghiêng cho chảy xuống, nhìn sợi mạch nha mảnh như tơ rồi gật đầu bảo chờ thêm. Bếp và chảo mạch nha rất nóng, mạch nha đang sôi bám vào da gây bỏng nặng, nên khách đến xem chỉ đứng ngoài, trẻ em không lại gần bếp.

Xứ mía đường: đường phổi, đường phèn và kẹo gương

Mía từng phủ kín bãi bồi hai bờ Trà Khúc. Mỗi mùa ép mía, các lò đường thủ công đỏ lửa suốt đêm: mía ép bằng che, nước mía nấu thành mật, từ mật làm ra các loại đường. Đường phổi là khâu cần tay nghề nhất: mật được nấu tới độ, rồi người thợ đánh liên tục bằng đũa lớn cho mật trắng dần, phồng lên và đông lại thành khối xốp, sau đó cắt thành miếng mỏng. Đường phèn thì cần thời gian hơn sức: mật cô vừa độ được đổ vào vò, thả que tre hoặc sợi dây vào, đậy kín ủ nhiều ngày cho tinh thể kết bám dần.

Kẹo gương là món sinh ra từ cả chuỗi ấy: mạch nha nấu với đường, trộn đậu phộng, rắc mè, trải lên bánh tráng thật mỏng, để nguội thì mặt kẹo trong và bóng như mặt gương. Kẹo gương, mạch nha, đường phổi vì vậy không phải ba nghề rời mà là ba nhánh của cùng một vùng mía.

Những thập niên gần đây, nhà máy đường và đường tinh luyện làm phần lớn lò đường thủ công tắt lửa. Đường phổi, đường phèn làm tay nay chủ yếu làm quà, làm theo mùa Tết. Mạch nha giữ được nhiều nhà làm hơn vì vẫn được ưa làm quà và làm nguyên liệu kẹo. Nghề ăn của tỉnh sẽ được kể kỹ ở mục làng nghề ẩm thực; trong hồ sơ tỉnh, điều cần nhớ là cả chuỗi nghề ngọt này đứng trên một nền: bãi mía phù sa.

Gốm Mỹ Thiện bên sông Trà Bồng

Làng gốm Mỹ Thiện nằm bên sông Trà Bồng ở vùng Bình Sơn cũ, phía bắc tỉnh. Điều làm Mỹ Thiện khác nhiều làng gốm miền Trung là đồ gốm có tráng men: chum, vại, lu, hũ, có cả chậu, bình hoa, con giống trang trí. Gốc tích làng được kể theo nhiều cách, phần lớn nói thợ gốm từ nơi khác đến lập lò từ vài trăm năm trước; vì các lời kể không thống nhất nên chỉ nên xem như truyền miệng.

Công việc ở một lò gốm Mỹ Thiện xưa xoay quanh đất và lửa: đất sét lấy ven sông, ngâm, nhồi kỹ; thợ chuốt trên bàn xoay; phơi cho se mặt; tráng men bằng cách nhúng hoặc dội; xếp lò và đốt củi nhiều ngày đêm. Những món đồ to như chum, lu được làm từng phần rồi ghép. Thời chum vại còn là đồ thiết yếu của mỗi nhà, gốm Mỹ Thiện xuôi ghe đi khắp vùng.

Khi đồ nhựa, đồ inox thay chum vại, số lò giảm mạnh, chỉ còn ít nhà giữ nghề. Những năm gần đây có nỗ lực làm lại gốm trang trí, gốm mỹ thuật từ nền men cũ. So sánh Mỹ Thiện với các lò gốm khác dọc duyên hải được kể trong hồ sơ riêng về làng gốm ven biển Nam Trung Bộ.

Thổ cẩm Hrê: tấm vải của những làng vùng núi

Người Hrê sống chủ yếu ở vùng núi phía tây Quảng Ngãi cũ, quanh các vùng Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà cũ. Vải Hrê dễ nhận bởi nền chàm đen hoặc xanh rất sẫm, trên đó chạy những dải hoa văn màu đỏ, có khi điểm trắng, vàng: hình răng cưa, hình thoi, những đường gãy như sườn núi. Bộ váy, tấm khố, tấm choàng của người Hrê vì vậy nhìn từ xa đã thấy đậm, chắc.

Nghề dệt do phụ nữ đảm nhận. Xưa người Hrê trồng bông, tự cán, bật, se sợi và nhuộm bằng cây chàm, vỏ cây rừng; nay phần nhiều dùng sợi mua sẵn nhưng vẫn có người giữ cách nhuộm cũ. Khung dệt nhỏ gọn, người dệt ngồi dưới sàn, hai chân duỗi thẳng, một đầu khung tì vào lưng để giữ độ căng; hoa văn dệt bằng cách nhặt sợi theo trí nhớ. Một tấm vải lớn có thể mất nhiều tuần, làm xen giữa những ngày lên rẫy.

Tấm vải Hrê không phải đồ trang trí mà là y phục, là của hồi môn, là quà trao trong những dịp quan trọng của gia đình và làng. Khi đến những làng còn dệt, cách tôn trọng nhất là hỏi trước khi chụp người đang dệt, không tự ý cầm hoặc khoác thử những tấm vải dùng cho lễ, và nghe người dệt kể ý nghĩa hoa văn theo cách của họ.

Nghề xưa và nghề nay ở Quảng Ngãi

Bảng dưới đặt cạnh nhau cách các nghề vận hành ngày trước và hôm nay, để thấy nghề nào đổi, nghề nào thu lại:

NghềNgày trướcHôm nay
Đường mía thủ côngLò đường đỏ lửa khắp bãi ven sông mỗi mùa épCòn ít lò, chủ yếu làm quà và làm theo mùa Tết
Mạch nhaNhà nào trong vùng cũng có người biết nấuNhiều nhà vẫn nấu, giữ được nhờ nhu cầu làm quà và làm kẹo
Gốm Mỹ ThiệnChum, vại, lu cho cả vùng, xuôi ghe đi bánÍt lò, chuyển dần sang gốm trang trí
Thổ cẩm HrêTự trồng bông, nhuộm chàm, dệt mặc hằng ngàyDùng thêm sợi công nghiệp, dệt cho lễ hội, làm quà, một số nhóm phụ nữ giữ nghề
Nghề biển ven bờGhe nhỏ, lưới tay, phơi khô hải sảnTàu lớn hơn, nhiều dịch vụ hậu cần nghề cá

Ven biển, Quảng Ngãi còn có đồng muối Sa Huỳnh ở vùng Đức Phổ cũ, đã có hồ sơ riêng ở nơi khác, và những làng chài sống bằng ghe lưới, phơi cá, phơi mực. Đảo Lý Sơn nổi tiếng với cách trồng tỏi trên lớp cát trắng lấy từ biển phủ lên ruộng, một kiểu canh tác hơn là nghề thủ công, nên không đưa vào hồ sơ làng nghề.

Đến thăm làng nghề Quảng Ngãi

Mùa đẹp để thấy nghề ngọt là những tháng nắng đầu năm, khi vụ mía chín và gần Tết các nhà nấu mạch nha, làm kẹo gương nhiều nhất. Lò gốm thì phụ thuộc lịch nung của từng nhà, nên hỏi trước. Ở các làng Hrê, nghề dệt làm xen việc rẫy, không có giờ cố định cho khách; đến những nơi có nhóm dệt thì báo trước qua người trong làng.

Ở bếp mạch nha, lò đường, lò gốm, khách chỉ đứng ngoài nhìn, không tự khuấy chảo hay đưa củi vào lò. Mạch nha và mật mía đang sôi gây bỏng sâu hơn nước sôi vì bám dính vào da; trẻ em cần có người lớn giữ suốt. Khi được mời nếm, hãy nếm từ chén chủ nhà đưa, đừng tự múc từ chảo.

Muốn hiểu sâu hơn, hãy hỏi người làm về mùa: mía chín tháng nào, mạch nha nấu nhiều vào lúc nào trong năm, mẻ gốm gần nhất nung khi nào, tấm vải đang dệt dành cho dịp gì. Những câu hỏi ấy cho thấy nghề ở Quảng Ngãi không tách khỏi đồng ruộng, bãi sông và rẫy núi; mỗi nghề có lịch riêng, và người làng sống theo lịch ấy chứ không theo lịch của khách.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là đường phổi?

Đường phổi là loại đường làm từ mật mía, được đánh liên tục khi còn nóng để không khí lẫn vào, khi đông lại thành khối xốp, nhẹ, có lỗ li ti như lá phổi. Tên gọi đến từ hình dáng ấy, và đây là món quà quen thuộc của Quảng Ngãi.

Mạch nha Thi Phổ làm từ gì?

Mạch nha Thi Phổ làm từ gạo nếp và mầm lúa. Mầm lúa giã nhỏ trộn với nếp nấu chín để tinh bột chuyển thành đường, sau đó lọc lấy nước và cô nhỏ lửa nhiều giờ tới khi sánh, màu hổ phách.

Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Kon Tum cũ được hợp nhất với Quảng Ngãi thành tỉnh Quảng Ngãi mới. Vì vậy nghề của các buôn làng vùng Kon Tum cũ nay cũng thuộc tỉnh Quảng Ngãi, dù về văn hoá vẫn gần với Tây Nguyên.

Gốm Mỹ Thiện khác gốm đất nung thông thường thế nào?

Gốm Mỹ Thiện có tráng men và nung ở nhiệt độ cao trong lò củi, nên chum, vại, lu có mặt bóng, ít thấm nước, chứa được mắm, nước, đường lâu năm. Gốm đất nung thông thường không có men, xốp hơn và nung nhiệt thấp hơn.

Thổ cẩm Hrê có những màu gì?

Vải Hrê thường có nền chàm đen hoặc xanh rất sẫm, hoa văn chủ đạo màu đỏ, đôi khi điểm trắng hoặc vàng. Hoa văn là các dải răng cưa, hình thoi và đường gãy, dệt bằng cách nhặt sợi theo trí nhớ của người dệt.

Kẹo gương có liên quan gì đến mạch nha?

Kẹo gương dùng mạch nha nấu với đường làm phần kết dính, trộn đậu phộng, mè rồi trải lên bánh tráng mỏng. Khi nguội mặt kẹo trong và bóng như gương. Vì vậy kẹo gương là một nhánh của cùng chuỗi nghề mía đường và mạch nha.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138