GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Cửu Long

Làng nghề Khmer Nam Bộ: đường thốt nốt, đệm bàng, ghe ngo và nghề quanh mái chùa

Hồ sơ nghề của người Khmer Nam Bộ ở An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long: nấu đường thốt nốt, đan đệm bàng, giã cốm dẹp, đóng ghe ngo và trang trí chùa.

Palm sugar syrup bubbling in wide iron pans over a wood stove under a thatched roof, Khmer cook stirring with a long paddle seen from the side, smoky amber light

Điều đáng biết nhất về nghề của người Khmer Nam Bộ là nghề đi theo lịch lễ của phum sóc: đường thốt nốt nấu nhiều nhất vào mùa khô, cốm dẹp giã rộn trước lễ Ok Om Bok, ghe ngo được sửa sang mấy tháng trước mùa đua, đệm bàng, khăn dệt cần cho những dịp lễ lớn. Nghề ở đây không chỉ để bán; nhiều sản phẩm trước hết là lễ vật, là đồ dùng của cộng đồng.

Người Khmer sống tập trung ở các vùng Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ, Bạc Liêu cũ, vùng Bảy Núi và vùng Kiên Giang cũ. Sau sắp xếp năm 2025, các vùng ấy nay thuộc Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau và An Giang. Hồ sơ này đi qua những nghề tiêu biểu, kể công đoạn và cách mỗi nghề gắn với đời sống phum sóc.

Nghề của phum sóc ở đâu: bảng tra nhanh

Bảng dưới gom những nghề tiêu biểu của người Khmer ở miền Tây. Làng đã có bài riêng ở nơi khác được ghi chú.

NghềVùng cũNay thuộcGắn với dịp nào
Nấu đường thốt nốtVùng Bảy NúiAn GiangMùa khô, quanh năm có nước thốt nốt
Dệt thổ cẩm (làng Văn Giáo)Vùng Bảy NúiAn GiangĐã có bài riêng ở nơi khác
Đan đệm bàngVùng Giang Thành, Kiên Giang cũAn GiangĐồ dùng hằng ngày, mùa khô phơi bàng
Giã cốm dẹpTrà Vinh cũ, Sóc Trăng cũVĩnh Long, Cần ThơMùa nếp mới, lễ Ok Om Bok
Đóng, sửa ghe ngoSóc Trăng cũ, Trà Vinh cũCần Thơ, Vĩnh LongMấy tháng trước mùa đua
Vẽ, đắp trang trí chùaKhắp các phum sócNhiều tỉnhKhi dựng mới, trùng tu chùa

Điều cần nhớ: những nghề này không nằm gọn trong một "làng nghề" có tên trên bản đồ. Chúng rải theo phum sóc, và mỗi phum sóc có người giỏi một nghề khác nhau.

Nghề đi theo lịch lễ

Năm của người Khmer Nam Bộ có ba lễ lớn: Chôl Chnăm Thmây, tết năm mới vào giữa tháng tư dương lịch; Sene Dolta, lễ nhớ ông bà tổ tiên vào cuối tháng tám âm lịch; và Ok Om Bok, lễ cúng trăng vào rằm tháng mười âm lịch. Mỗi lễ đều cần những thứ do chính phum sóc làm ra: bánh, cốm, đường, vải, đèn.

Vì vậy, nghề ở đây có nhịp riêng. Trước Chôl Chnăm Thmây, nhà nhà làm bánh, sửa sang nhà cửa, chùa chiền. Trước Sene Dolta, phụ nữ gói bánh tét, bánh ít để đem lên chùa. Trước Ok Om Bok, cả xóm thức khuya giã cốm dẹp, thanh niên tập chèo ghe ngo, thợ sửa ghe làm suốt ngày.

Nhịp ấy làm cho nghề thủ công Khmer khác nghề của nhiều nơi: không phải lúc nào cũng làm để bán, mà nhiều khi làm vì đến mùa thì phải làm. Người giữ nghề giỏi nhất thường cũng là người thuộc lễ nhất, biết thứ gì cần cho dịp nào, làm theo cách nào cho đúng.

Ngôi chùa là trung tâm của nhịp ấy. Chùa là nơi học chữ, nơi cất ghe ngo, nơi các nghệ nhân dạy nghề vẽ, nghề chạm cho người trẻ, và là nơi cả phum sóc tụ về trong ngày lễ.

Nấu đường thốt nốt: từ ngọn cây xuống chảo

Cây thốt nốt cao vút trên bờ ruộng vùng Bảy Núi là hình ảnh không lẫn vào đâu được. Trình tự dưới đây là cách làm truyền thống theo lời người trong nghề; mỗi nhà có kinh nghiệm riêng ở từng khâu.

  1. Leo cây. Người leo dùng những cây tre buộc dọc thân làm thang, leo lên ngọn từ sáng sớm. Đây là khâu nguy hiểm nhất.
  2. Xử lý buồng hoa. Buồng hoa đực hoặc buồng trái được kẹp, bóp, cắt đầu theo cách riêng để nước ngọt chảy ra.
  3. Hứng nước. Ống tre được treo dưới chỗ cắt để hứng nước suốt đêm hoặc nửa ngày. Người ta có cách riêng để nước không bị chua.
  4. Gom và lọc. Nước thốt nốt được mang xuống, lọc sạch, đổ vào chảo lớn.
  5. Nấu. Chảo đặt trên bếp củi, nước được nấu nhiều giờ, khuấy liên tục cho cô lại, chuyển dần từ trong sang vàng rồi nâu.
  6. Đổ khuôn, gói. Khi đường đủ độ, đổ vào khuôn thành bánh hoặc để dạng sệt, gói bằng lá thốt nốt hoặc đựng trong vỏ khô.

Vì nghề leo cây quá nguy hiểm, số người còn theo ít dần. Nhiều nơi đã làm thêm bậc thang chắc chắn hơn, có người dùng dây an toàn. Khách đến xem chỉ nên đứng dưới gốc, không thử leo, và không đứng sát bếp khi chảo đường đang sôi.

Mùa nấu đường đông nhất thường rơi vào mùa khô, khi nước thốt nốt ra nhiều và ngọt. Vào mùa mưa, nước loãng hơn, nấu lâu hơn. Mùi đường thốt nốt mới nấu, thơm như mùi cơm cháy pha mật, là thứ ai từng đi qua những bếp đường ở vùng Bảy Núi đều nhớ.

Đệm bàng và cốm dẹp: hai nghề của đồng ruộng

Cỏ bàng mọc trên vùng đất phèn trũng, thân tròn, rỗng, dai. Người Khmer ở vùng Giang Thành của Kiên Giang cũ và nhiều nơi khác nhổ bàng về, phơi khô, rồi dùng chày hoặc trục đập cho dẹp, có khi nhuộm màu, sau đó đan thành đệm, bao, giỏ, nón. Bao bàng ngày trước dùng để đựng lúa, đệm bàng trải nằm, che nắng. Nay đệm bàng được đan thêm thành túi xách, đồ trang trí.

Trên khoảng sân đất trước nhà sàn, hai người phụ nữ ngồi đối diện nhau, giữa là tấm đệm bàng đang đan dở. Tay họ đưa nan bàng lên xuống nhịp đều, thỉnh thoảng dừng lại vuốt cho nan phẳng. Đám trẻ ngồi bên, đứa lớn chuốt nan, đứa nhỏ đếm số hàng.

Cốm dẹp là nghề của mùa nếp mới. Nếp vừa gặt được rang trong chảo đất hoặc chảo gang, rồi đổ ngay vào cối, giã bằng chày dài cho hạt dẹp. Hai, ba người thay nhau giã, một người đảo, nhịp chày đều đặn vang khắp xóm. Cốm dẹp đúng lệ được trộn với dừa nạo, chuối, để cúng trăng trong lễ Ok Om Bok.

Hai nghề có chung một điều: đều dùng thứ có sẵn trên ruộng, đều cần nhiều tay cùng làm, và đều là dịp để cả nhà, cả xóm ngồi lại với nhau.

Ghe ngo và nghệ nhân trang trí chùa

Ghe ngo là niềm tự hào của mỗi phum sóc. Đó là chiếc ghe dài, thon, mũi và lái cong vút, đủ chỗ cho vài chục tay chèo ngồi thành hai hàng. Ghe được làm từ thân gỗ lớn, khoét hoặc ghép, rồi sơn vẽ hoa văn rực rỡ. Đóng một chiếc ghe ngo mới là việc lớn của cả cộng đồng, cần thợ giỏi, gỗ tốt và công sức của nhiều người.

Quanh năm, ghe ngo được cất cẩn thận trong khuôn viên chùa. Mấy tháng trước mùa đua, ghe được đưa ra, sửa chỗ hư, sơn lại, rồi làm lễ hạ ghe xuống nước. Thanh niên tập chèo mỗi chiều. Mùa đua dịp Ok Om Bok là lúc cả phum sóc dồn sức cho chiếc ghe của mình.

Nghề vẽ, đắp, chạm trang trí chùa cũng là một nghề quý của người Khmer. Những hoa văn uốn lượn, hình chim thần, rắn thần trên mái, trên cột, trên lan can được các nghệ nhân làm bằng tay. Người học nghề thường bắt đầu từ khi còn nhỏ, học trong chùa, theo các bậc thợ lớn tuổi qua nhiều công trình.

Hai nghề này cho thấy một điều: với người Khmer, tay nghề cao nhất thường được dành cho những thứ thuộc về cả cộng đồng, chứ không phải cho đồ dùng riêng.

Hiểu lầm phổ biến về nghề của người Khmer

Nhiều người biết đến nghề Khmer qua vài món quà hay vài tấm ảnh lễ hội, nên dễ có những hình dung lệch. Bảng dưới đặt cạnh nhau hiểu lầm hay gặp và điều đúng hơn.

Hiểu lầmĐiều đúng hơn
Đường thốt nốt là đặc sản làm ra để bán cho kháchĐường thốt nốt trước hết là thứ ngọt dùng hằng ngày và trong lễ của phum sóc; bán cho khách là phần sau
Ghe ngo là thuyền đua thể thaoGhe ngo thuộc về cộng đồng, gắn với lễ Ok Om Bok; cuộc đua là một phần của lễ
Nghề Khmer đã mai một hếtNhiều nghề vẫn sống nhờ gắn với lễ; đến mùa, người đi xa trở về làm cùng gia đình
Trang trí chùa do thợ thuê từ nơi khác làmNhiều chùa do chính nghệ nhân Khmer trong vùng vẽ, đắp, chạm, có người học nghề ngay trong chùa
Đệm bàng là đồ cũ, không ai dùngĐệm bàng nay được đan thành túi, giỏ, đồ trang trí, và vẫn được dùng trong nhiều nhà ở phum sóc

Hiểu đúng nghề của một cộng đồng bắt đầu từ việc hỏi nó dùng vào đâu trong đời sống của chính họ. Khi bạn hỏi một người nấu đường thốt nốt "nhà mình ăn đường này thế nào", câu trả lời thường mở ra cả một góc văn hoá mà sản phẩm bày bán không nói hết.

Phum sóc hôm nay và đến thăm cho phải phép

Nghề của người Khmer hôm nay cũng đổi thay như mọi nơi. Người trẻ đi làm công nhân ở thành phố nhiều, người leo thốt nốt ít dần, đệm bàng cạnh tranh với đồ nhựa. Nhưng chính vì nghề gắn với lễ, nên nhiều nghề vẫn được giữ: đến mùa, người đi xa lại về giã cốm, chèo ghe, gói bánh.

Một số nơi đã đưa nghề vào du lịch cộng đồng: khách đến xem nấu đường thốt nốt, xem đan đệm bàng, nghe kể về ghe ngo. Đó là cách giúp người giữ nghề có thêm thu nhập, nhưng cũng cần sự tôn trọng từ phía khách.

Khi đến phum sóc, bạn nên ăn mặc kín đáo, nhất là khi vào chùa: không mặc quần đùi, áo hở vai, cởi giày dép trước khi vào chánh điện. Không leo lên ghe ngo, không chạm vào tượng và đồ thờ. Xin phép trước khi chụp ảnh người, đặc biệt là các vị sư và người lớn tuổi. Ở bếp đường thốt nốt, đứng xa chảo đang sôi; trẻ em đi cùng phải có người lớn giữ.

Câu hỏi thường gặp

Người Khmer Nam Bộ có những nghề thủ công tiêu biểu nào?

Tiêu biểu là nấu đường thốt nốt ở vùng Bảy Núi, dệt thổ cẩm, đan đệm bàng, giã cốm dẹp, đóng và sửa ghe ngo, cùng nghề vẽ, đắp, chạm trang trí chùa. Nhiều nghề gắn với lịch lễ của phum sóc hơn là chỉ để bán.

Sau năm 2025, các vùng có nhiều người Khmer nay thuộc tỉnh nào?

Sóc Trăng cũ nay thuộc Cần Thơ, Trà Vinh cũ nay thuộc Vĩnh Long, Bạc Liêu cũ nay thuộc Cà Mau, Kiên Giang cũ nay thuộc An Giang. Vùng Bảy Núi vẫn thuộc An Giang như trước.

Vì sao nghề leo cây thốt nốt ngày càng ít người làm?

Cây thốt nốt rất cao, người leo dựa vào cây tre buộc dọc thân, ngày nào cũng phải leo sớm và leo nhiều cây nên rất nguy hiểm và nặng nhọc. Người trẻ đi làm xa nhiều, nên số người còn leo được ít dần.

Đệm bàng được làm từ gì?

Đệm bàng làm từ cỏ bàng, loài cỏ thân tròn, rỗng mọc trên đất phèn trũng. Bàng được nhổ về, phơi khô, đập dẹp, có khi nhuộm màu rồi đan thành đệm, bao, giỏ, nón và ngày nay cả túi xách.

Cốm dẹp gắn với lễ nào của người Khmer?

Cốm dẹp gắn với lễ Ok Om Bok, lễ cúng trăng vào rằm tháng mười âm lịch. Cốm làm từ nếp mới rang rồi giã dẹp, trộn với dừa nạo và chuối để làm lễ vật, sau đó cả nhà cùng ăn.

Khách đến chùa Khmer xem ghe ngo cần lưu ý gì?

Khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không leo lên ghe ngo, không chạm vào tượng và đồ thờ, xin phép trước khi chụp ảnh các vị sư và người lớn tuổi. Giữ yên lặng trong khuôn viên chùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138