GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Hải Phòng: tượng gỗ Bảo Hà, đúc Mỹ Đồng và nghề vùng Hải Dương cũ

Hồ sơ làng nghề Hải Phòng sau khi nhập Hải Dương cũ: tạc tượng Bảo Hà, đúc đồng Mỹ Đồng, chạm gỗ Đông Giao, gốm Cậy, rối nước và nghề hôm nay.

Half-carved wooden figure clamped on a workbench, chisels and mallet beside a pile of jackfruit wood chips, overhead view, quiet village workshop, warm afternoon light

Người ta thường nghĩ tới Hải Phòng như thành phố cảng, ít ai gắn nó với làng nghề. Nhưng điều đáng biết nhất là Hải Phòng có những làng tạc tượng, đúc đồng lâu đời, và từ ngày 1/7/2025, khi Hải Dương cũ nhập vào, thành phố còn có thêm cả một vùng gốm, chạm gỗ, kim hoàn và rối nước nổi tiếng. Bảo Hà tạc tượng, Mỹ Đồng đúc đồng, Đông Giao chạm gỗ, gốm Cậy, cùng các làng đã có hồ sơ riêng như Chu Đậu, Châu Khê.

Hồ sơ này đi qua hai lớp: phần Hải Phòng cũ ven biển, cửa sông, và phần Hải Dương cũ ở giữa đồng bằng. Mỗi làng được kể ngắn về nghề, gốc tích theo lời truyền và đời sống hôm nay, với một phần đi sâu vào công đoạn tạc tượng gỗ.

Hiểu lầm thường gặp về làng nghề Hải Phòng

Vì Hải Phòng quen được nhìn qua cảng, nhà máy, nên có vài hiểu lầm hay gặp. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều hay nghĩ và điều đúng hơn:

Hay nghĩThực tế
Hải Phòng là thành phố công nghiệp, không có làng nghề thủ côngHải Phòng cũ có các làng tạc tượng, đúc đồng, đan lát lâu đời; sau sáp nhập còn thêm cả vùng làng nghề Hải Dương cũ
Gốm Hải Dương chỉ có Chu ĐậuNgoài Chu Đậu còn gốm Cậy với dòng gốm men lam dân dụng, dù nghề ở làng đã thu hẹp nhiều
Phố Hàng Bạc ở Hà Nội tự sinh ra nghề bạcTheo lời truyền, một phần thợ bạc Hàng Bạc có gốc từ làng Châu Khê, vùng Hải Dương cũ
Rối nước chỉ có ở Hà NộiVùng Hải Dương cũ có những phường rối nước làng lâu đời, như ở Hồng Phong; nhiều phường diễn trên ao làng
Làng nghề nào cũng còn đông người làmCó làng đã cơ giới hoá và mở rộng, có làng chỉ còn vài nhà giữ nghề; bức tranh rất khác nhau

Những ô trong bảng cũng là gợi ý để bạn đọc tiếp các phần dưới: mỗi hiểu lầm mở ra một làng, một nghề mà ít người nhắc tới khi nói về thành phố này.

Bảo Hà: làng tạc tượng và con rối gỗ

Bảo Hà ở vùng Vĩnh Bảo cũ là làng nổi tiếng với nghề tạc tượng gỗ, làm đồ thờ, đồ sơn son thếp vàng. Tượng của làng có mặt ở nhiều đình, chùa, đền khắp miền Bắc. Cái thú vị là làng còn nổi tiếng với nghề tạc con rối, gắn với các phường rối cổ; người ta nói tay thợ làm tượng cũng là tay thợ làm rối, vì hai nghề đều cần hiểu dáng người, nét mặt và cách gỗ bắt sơn.

Theo lời truyền, nghề ở Bảo Hà có từ lâu đời, gắn với một vị tổ được làng thờ ở đình. Ngày hội làng thường có rước, tế, và các tích trò rối được diễn lại. Những gì thật cụ thể về năm tháng nghề đến làng thì tài liệu còn khác nhau, nên khi tìm hiểu, bạn nên nghe trực tiếp người làng kể hơn là tin một con số in sẵn.

Một chi tiết người làng hay kể: xưa thợ Bảo Hà thường đi theo từng tốp tới các làng khác, ở lại cả tháng để tạc tượng, làm đồ thờ ngay tại đình nơi đặt hàng. Nhờ những chuyến đi ấy mà tay nghề của làng lan rộng, và cũng vì thế mà nhiều ngôi đình ở xa vẫn còn tượng mang dáng dấp Bảo Hà, dù không ai ghi lại tên người thợ.

Hôm nay, nghề tạc tượng ở Bảo Hà vẫn sống nhờ nhu cầu tu bổ đình, đền và làm đồ thờ cho gia đình. Thợ trẻ học dùng thêm máy cưa, máy mài để làm phôi nhanh, nhưng các công đoạn tạc mặt, tạc tay vẫn phải làm bằng đục. Những bức tượng có thần thái nhất vẫn là của những người thợ có nhiều chục năm cầm đục.

Tạc một pho tượng gỗ: các công đoạn chính

Mỗi làng, mỗi nhà có cách làm riêng, nhưng nhìn chung việc tạc một pho tượng gỗ để thờ đi qua các bước sau:

  1. Chọn gỗ. Gỗ mít là loại hay dùng vì thớ mịn, ít nứt, dễ đục và bắt sơn tốt. Gỗ phải khô kỹ để tượng không nứt sau này.
  2. Pha phôi. Khúc gỗ được cưa, đẽo thành khối thô có tỷ lệ gần với pho tượng: đầu, thân, phần đế. Thợ cả thường vạch tỷ lệ bằng mắt và kinh nghiệm hơn là bằng thước.
  3. Đục thô. Dùng đục to tạo dáng ngồi, đứng, tư thế tay, nếp áo lớn. Ở bước này pho tượng đã có hình nhưng chưa có hồn.
  4. Đục tinh. Đổi sang đục nhỏ để làm mặt, mắt, ngón tay, nếp áo mịn. Đây là công đoạn quyết định, thường do thợ giỏi nhất làm.
  5. Làm nhẵn và bó sơn. Tượng được đánh nhẵn, trám những vết nứt nhỏ, rồi phủ lớp lót để chuẩn bị sơn.
  6. Sơn son thếp vàng. Phủ nhiều lớp sơn, mài giữa các lớp, rồi dán vàng quỳ hoặc bạc lên những phần cần sáng. Vàng quỳ thường được đặt từ các làng dát vàng chuyên nghề.
  7. Làm lễ. Với tượng thờ, nhiều nơi có lễ trước khi rước tượng về đình, đền, theo phong tục của nơi đặt tượng.

Trong sân một nhà ở Bảo Hà, pho tượng mới đục thô dựng nghiêng vào cột, xung quanh là vỏ bào gỗ mít vàng ươm. Người thợ ngồi ngay ngắn trước mặt tượng, gõ từng nhát vồ nhẹ lên cán đục, như đang trò chuyện với khúc gỗ.

Mỹ Đồng và nghề kim loại ven sông

Mỹ Đồng ở vùng Thuỷ Nguyên cũ là làng đúc đồng có tiếng của Hải Phòng. Thợ làng đúc chuông, đỉnh, tượng, đồ thờ và đồ gia dụng bằng đồng. Giống các làng đúc khác ở đồng bằng, công đoạn chính gồm làm mẫu, làm khuôn bằng đất sét trộn trấu, nấu đồng, rót khuôn, phá khuôn rồi nguội, chạm, đánh bóng. Nghề đúc đồng nói chung đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về các làng đúc, nên ở đây chỉ ghi nhận Mỹ Đồng như một mắt xích trong bản đồ nghề kim loại của thành phố.

Điều nên biết khi nghĩ tới nghề đúc là an toàn. Lò nấu đồng rất nóng, kim loại lỏng nguy hiểm, nên xưởng đúc không phải nơi để khách đứng gần. Nếu được chủ nhà mời xem, bạn nên đứng đúng chỗ được chỉ, không tự cầm dụng cụ, giữ trẻ em ở xa.

Vùng ven biển của Hải Phòng cũ còn có những nghề gắn với biển và sông như đan lưới, sửa thuyền, làm nước mắm ở Cát Hải. Làng nước mắm đã có hồ sơ riêng; đóng thuyền gỗ và đan lưới sẽ được kể ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp và nghề biển. Những nghề này không ồn ào nhưng là xương sống của đời sống làng ven biển suốt nhiều thế hệ.

Vùng Hải Dương cũ: gỗ, gốm, bạc và rối nước

Đông Giao. Làng ở vùng Cẩm Giàng cũ, nổi tiếng nghề chạm khắc gỗ. Thợ Đông Giao làm đồ gỗ mỹ nghệ, bàn ghế chạm, tranh gỗ, cả những món đồ lớn cho đình chùa. Nhiều năm nay làng làm cả hàng xuất khẩu, xưởng rộng, máy móc hỗ trợ nhiều, nhưng phần chạm tinh vẫn cần tay thợ.

Gốm Cậy. Làng gốm ở vùng Bình Giang cũ, gắn với dòng gốm men lam dân dụng. Nghề gốm ở Cậy đã thu hẹp nhiều so với xưa, chỉ còn một số nhà giữ lò, nhưng tên gốm Cậy vẫn được giới nghiên cứu nhắc tới như một trung tâm gốm cổ của xứ Đông.

Chu Đậu và Châu Khê. Chu Đậu là dòng gốm hoa lam nổi tiếng, Châu Khê là làng kim hoàn gắn với phố Hàng Bạc. Cả hai đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về những làng ấy, ở đây chỉ nhắc để thấy vùng Hải Dương cũ dày nghề thế nào.

Rối nước Hồng Phong. Vùng Ninh Giang cũ có phường rối nước làng Hồng Phong, một trong những phường rối nước làng lâu đời của đồng bằng. Rối nước làng được kể kỹ ở hồ sơ riêng về các làng rối.

Nghề làm bánh. Bánh gai Ninh Giang và bánh đậu xanh là hai món gắn tên với vùng, thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Làng nghề Hải Phòng hôm nay và đến thăm cho phải phép

Sau sáp nhập, Hải Phòng có một bức tranh làng nghề rộng hơn nhiều: vừa có nghề ven biển, vừa có nghề đồng bằng. Những làng làm hàng có thị trường như đồ gỗ chạm, đồ đồng, bánh đặc sản thì vẫn sôi động, có nơi mở rộng thành cụm sản xuất. Những nghề cần nhiều năm học như tạc tượng, rối nước, gốm thủ công thì phụ thuộc vào vài gia đình và vài người thợ lớn tuổi.

Một điểm chung là các làng đều đang tìm cách kể chuyện nghề cho người ngoài: xưởng mở cửa cho học sinh đến xem, phường rối diễn cho khách, làng gốm mở lớp nặn cho trẻ em. Đó là cách để nghề có thêm người biết, thêm người quý, và có thể có thêm người theo.

Đô thị hoá cũng chạm tới làng nghề nơi đây. Vùng Thuỷ Nguyên cũ, nơi có Mỹ Đồng, đổi thay rất nhanh với đường sá, khu đô thị mới; đất làng đắt lên, xưởng đúc phải tính chuyện dời ra chỗ rộng, xa nhà ở. Ở vùng Hải Dương cũ, nhiều làng đứng giữa hai lực kéo: khu công nghiệp gần nhà trả lương đều, còn nghề của ông bà thì thu nhập lúc lên lúc xuống. Những nhà giữ nghề thường là những nhà có người lớn tuổi còn khoẻ tay và con cháu chịu học thêm cách bán hàng, cách kể chuyện nghề.

Khi đến, nên nhớ xưởng là nơi làm việc của gia đình. Chào và hỏi trước khi vào, đứng đúng chỗ ở xưởng có lò, có máy, không tự thao tác, giữ trẻ em bên cạnh. Ở đình làng nơi thờ tổ nghề, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ảnh. Những câu hỏi về nghề của ông bà, về lễ giỗ tổ thường mở ra cuộc chuyện dài hơn mọi tấm biển giới thiệu.

Câu hỏi thường gặp

Hải Dương cũ có thuộc Hải Phòng không?

Có. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hải Dương cũ nhập vào thành phố Hải Phòng, nên các làng nghề như Đông Giao, gốm Cậy, Chu Đậu, Châu Khê và các phường rối nước vùng Ninh Giang cũ nay đều thuộc Hải Phòng.

Làng Bảo Hà ở Hải Phòng nổi tiếng với nghề gì?

Bảo Hà ở vùng Vĩnh Bảo cũ nổi tiếng với nghề tạc tượng gỗ, làm đồ thờ sơn son thếp vàng, và gắn với nghề tạc con rối của các phường rối cổ. Tượng của làng có mặt ở nhiều đình, đền miền Bắc.

Vì sao gỗ mít hay được dùng để tạc tượng?

Gỗ mít có thớ mịn, ít nứt, dễ đục và bắt sơn tốt, nên được nhiều làng tạc tượng ưa dùng. Gỗ phải được phơi, sấy khô kỹ trước khi tạc, nếu không tượng dễ nứt khi đổi mùa, nhất là ở vùng ven biển ẩm.

Gốm Cậy có còn làm không?

Nghề gốm ở làng Cậy, vùng Bình Giang cũ, đã thu hẹp nhiều so với xưa và chỉ còn một số nhà giữ lò. Tên gốm Cậy vẫn được giới nghiên cứu nhắc tới như một trung tâm gốm men lam dân dụng của xứ Đông.

Làng đúc đồng ở Hải Phòng là làng nào?

Làng đúc đồng được nhắc nhiều nhất ở Hải Phòng là Mỹ Đồng, thuộc vùng Thuỷ Nguyên cũ, làm chuông, đỉnh, tượng, đồ thờ và đồ gia dụng. Xưởng đúc có lò nóng và kim loại lỏng, nên khách chỉ nên xem từ chỗ chủ nhà chỉ.

Đến làng nghề Hải Phòng có xem được rối nước không?

Một số phường rối nước làng ở vùng Hải Dương cũ vẫn diễn vào dịp hội làng, lễ Tết hoặc khi có đoàn đặt trước. Lịch diễn không cố định như nhà hát, nên bạn nên hỏi trước người trong phường hoặc chính quyền địa phương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138