GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Bắc Trung Bộ

Làng nghề Hà Tĩnh: mộc Thái Yên, rèn Trung Lương và những nghề trong câu ví

Hồ sơ làng nghề Hà Tĩnh: thợ mộc Thái Yên bên sông La, lò rèn Trung Lương, phường vải phường nón trong câu ví, kẹo cu đơ và làng nghề hôm nay.

Carpenters fitting a mortise joint into a heavy wooden roof truss in a riverside workshop, wood shavings on the floor, warm side light, close-up of hands

Hà Tĩnh có hai làng nghề mà người trong nghề cả nước đều biết tên: làng mộc Thái Yên ở vùng Đức Thọ cũ, bên dòng sông La, và làng rèn Trung Lương ở vùng Hồng Lĩnh cũ, dưới chân núi Hồng. Một làng sống bằng gỗ và đục chạm, một làng sống bằng thép và lửa lò, cùng làm ra những thứ người nông dân xứ gió Lào cần nhất: căn nhà đứng vững qua bão và con dao, chiếc cuốc dùng được nhiều năm.

Nhưng nghề ở Hà Tĩnh còn sống trong câu hát. Những làn điệu ví, giặm của Nghệ Tĩnh, đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, có cả ví phường vải, ví phường nón, sinh ra từ những tối các cô gái ngồi quay sợi, chằm nón và các chàng trai đến hát đối. Hồ sơ này đi từ xưởng mộc, lò rèn tới những nghề nhỏ trong nhà, và kể làng nghề Hà Tĩnh hôm nay giữ nghề ra sao.

Bốn mảng nghề làm nên tiếng Hà Tĩnh

Mộc Thái Yên. Làng thợ mộc lâu đời ở vùng Đức Thọ cũ, làm nhà gỗ, đồ thờ, bàn ghế, tủ, đồ chạm. Thợ Thái Yên từng đi làm khắp vùng Nghệ Tĩnh và nhiều nơi khác, theo lời người làng.

Rèn Trung Lương. Làng rèn ở vùng Hồng Lĩnh cũ, nổi tiếng với dao, rựa, cuốc, liềm và đồ nghề cho thợ mộc, thợ xây; nhịp búa của làng có từ nhiều đời, theo lời các cụ.

Nghề trong nhà. Quay sợi, dệt vải, chằm nón, đan lát từng là việc của gần như mọi gia đình nông thôn Hà Tĩnh lúc nông nhàn, và là đất sinh ra các phường hát ví.

Nghề bếp và nghề biển. Kẹo cu đơ, bánh đa vừng, muối phơi cát ở các đồng muối ven biển; ba nghề này thuộc nhóm ẩm thực và nghề muối, hồ sơ tỉnh chỉ ghi để định vị.

Sợi dây nối các nghề. Nhìn kỹ sẽ thấy các nghề Hà Tĩnh nương nhau: thợ mộc cần đục, rìu của lò rèn; lò rèn cần cán gỗ của thợ mộc; phường vải, phường nón làm ra đồ dùng cho chính những gia đình ấy. Một làng nghề ở đây hiếm khi đứng một mình.

Thái Yên: làng thợ mộc bên sông La

Thái Yên nằm bên sông La, con sông chở gỗ từ rừng miền tây về xuôi. Có gỗ đi qua cửa nhà, có những mùa nước lụt không cày cấy được, người làng học đẽo, đục, bào mà thành nghề. Gỗ quen dùng là mít, lim, gõ và những loại gỗ rừng chịu mối mọt; gỗ mít được ưa cho đồ thờ vì thớ mịn, chạm sắc mà lên màu vàng ấm theo năm tháng. Theo lời truyền trong làng, nghề mộc ở đây có từ nhiều trăm năm và người làng giữ tục thờ tổ nghề mộc; tên tổ và ngày giỗ nên hỏi chính các cụ trong làng vì mỗi tài liệu chép một khác.

Sân xưởng phủ một lớp phoi bào vàng nhạt, đi lên nghe lạo xạo. Người thợ già ngồi trên chiếc ghế thấp, kẹp miếng gỗ mít giữa hai đầu gối, gõ đục từng nhát nhẹ cho ra cánh hoa sen. Bên cạnh, cậu cháu chừng mười bảy tuổi đẩy bào dọc một cây xà dài, chốc chốc dừng lại nghe ông nhắc: bào theo thớ, đừng bào ngược.

Thứ làm nên tiếng thợ Thái Yên là độ chuẩn của mộng. Nhà gỗ xứ Nghệ Tĩnh dựng không dùng đinh, các cấu kiện ăn với nhau bằng mộng, chốt, nêm. Mộng chặt quá thì không lắp được, lỏng quá thì nhà rung trong gió bão. Người thợ giỏi lấy mực, đục mộng mà khi ghép bộ khung chỉ cần gõ vồ là khít, không phải sửa.

Ngày nay làng làm nhiều đồ nội thất, đồ thờ, sập, tủ chè cho thị trường rộng, có xưởng dùng máy cưa, máy bào, máy chạm vi tính. Bộ phận làm nhà gỗ truyền thống ít hơn trước nhưng vẫn còn, phục vụ những gia đình muốn dựng lại nhà xưa hay tu sửa đình, nhà thờ họ.

Từ cây gỗ tới bộ khung nhà: việc của thợ mộc

Một ngôi nhà gỗ truyền thống qua tay nhiều người, mỗi công đoạn có tên gọi và dụng cụ riêng. Bảng dưới tóm theo trình tự thợ Thái Yên thường làm:

Công đoạnLàm gìDụng cụ chínhAi làm
Chọn và xẻ gỗChọn cây đủ tuổi, xẻ thành cột, kèo, xà, ván; để gỗ khô cho khỏi cong vênhCưa, rìuThợ cả quyết, thợ phụ làm
Lấy mựcVạch đường cắt, vị trí mộng trên từng cấu kiện theo một cây thước tầm riêng của công trìnhỐng mực, thước tầmThợ cả
Đục mộng, bàoĐục lỗ mộng, đẽo đầu mộng, bào nhẵn mặt gỗĐục, bào, vồThợ chính
Chạm trổChạm hoa lá, mây, con vật trên đầu kèo, ván gió, bẩy hiênBộ đục chạm nhiều cỡThợ chạm lâu năm
Dựng khungLắp vì kèo, dựng cột, ghép xà theo thứ tự; nhiều làng chọn ngày lành để dựngVồ, dây, đòn kêCả đội thợ cùng chủ nhà
Lợp và hoàn thiệnLợp ngói, lắp ván, cửa, đánh dầu bảo vệ gỗDụng cụ thợ hồ, thợ mộcThợ phụ, thợ hồ

Cây thước tầm là chi tiết người ngoài ít để ý: mỗi công trình có một cây thước riêng ghi các kích thước chuẩn, thợ cả giữ, và mọi cấu kiện đều đo theo nó. Mất thước tầm giữa chừng là chuyện lớn của cả đội thợ.

Trung Lương: lò rèn dưới chân núi Hồng

Làng rèn Trung Lương ở vùng Hồng Lĩnh cũ, nơi núi Hồng Lĩnh nhìn xuống đồng bằng ven sông. Đồ rèn của làng phục vụ trước hết người làm nông và người làm thợ: dao phát, rựa, cuốc bàn, liềm gặt, đục, rìu cho chính thợ mộc. Người làng nói vui rằng thợ mộc Thái Yên và thợ rèn Trung Lương là hai anh em, một bên cần lưỡi đục sắc, một bên cần người dùng biết quý đồ tốt.

Lò rèn ở đây chia rõ vai: thợ cả giữ phôi bằng kìm, quyết định chỗ đập và lúc đưa phôi vào lò; thợ phụ quai búa. Phôi được nung, đập, nung lại nhiều lượt cho tới khi ra hình. Khâu khó nhất là trui, tức nung đỏ phần lưỡi rồi nhúng cho cứng; trui non thì lưỡi mềm, mau quằn, trui già thì giòn, dễ mẻ. Mỗi nhà có cách nhìn màu thép và đếm nhịp riêng, coi là vốn quý của gia đình.

Cũng như các làng rèn khác, Trung Lương nay dùng búa máy, quạt gió điện, máy mài, một số hộ lên xưởng lớn. Nhưng tiếng búa tay vẫn còn ở những lò nhỏ chuyên đồ đặt riêng, như dao cho người làm bếp kỹ tính hay đục cho thợ chạm.

Phường vải, phường nón: những nghề đi vào câu ví

Ở Hà Tĩnh và Nghệ An xưa, các cô gái thường tụ lại thành phường để cùng làm việc vào buổi tối: phường vải ngồi quay sợi, phường nón ngồi chằm nón, phường cấy cùng ra đồng. Các chàng trai trong làng hoặc làng bên tìm đến, đứng ngoài ngõ cất lời ví, bên trong vừa làm vừa đối đáp. Ví phường vải trở thành một lối hát có lề lối riêng, từ chặng hát chào, hát mời tới hát đố, hát xe kết, rồi hát tiễn.

Điều thú vị là nhịp câu ví ăn khớp với nhịp tay làm nghề. Chiếc xa quay sợi kêu đều, câu hát chậm rãi kéo dài; câu đố đặt ra thường mượn chính dụng cụ trong nghề: con suốt, cái xa, sợi chỉ, vành nón, để thử tài người đối đáp. Muốn hát hay phải hiểu nghề, và người giỏi nghề thường cũng là người giỏi hát.

Ngày nay nghề quay sợi trong nhà gần như không còn, chằm nón cũng thưa, nhưng dân ca ví, giặm vẫn được các câu lạc bộ ở làng xã tập luyện và biểu diễn. Nghe một câu ví phường vải là nghe lại một nếp sinh hoạt của làng nghề, khi nghề không chỉ để kiếm sống mà còn là cái cớ để người ta gặp nhau.

Lễ giỗ tổ và cách nghề được truyền

Nhiều làng nghề Hà Tĩnh giữ tục thờ tổ nghề ở đình hay ở nhà thờ họ. Lễ giỗ tổ thường giản dị: mâm lễ, hương, buổi họp mặt của những người làm nghề, nhắc chuyện nghề và nhắc nhau giữ uy tín làng. Đây cũng là dịp người làm nghề đi xa trở về, góp công góp của tu sửa nơi thờ.

Nghề mộc, nghề rèn ở đây chủ yếu truyền theo dòng họ và theo lối học việc: theo thợ từ lúc còn nhỏ, làm việc vặt, đứng xem, rồi được giao việc dễ, việc khó dần. Một thợ mộc muốn được gọi là thợ cả phải biết lấy mực cả bộ khung nhà, điều chỉ đến sau nhiều năm. Ngày nay có thêm lớp đào tạo nghề, trường trung cấp, nhưng các nhà trong làng vẫn coi việc tự tay dạy con cháu là quan trọng nhất.

Điều làm các làng lo là người trẻ đi làm xa. Có những xưởng phải thuê thợ nơi khác về, dạy lại từ đầu, và dần dần cái gọi là nghề của làng trở thành nghề của xưởng.

Làng nghề Hà Tĩnh hôm nay và đến thăm

Hà Tĩnh là dải đất chịu gió Lào mùa hè và bão lũ mùa thu. Nghề ở đây vì thế mang tính bền chắc: nhà gỗ chịu gió, đồ rèn chịu việc nặng. Hôm nay, làng mộc chuyển nhiều sang đồ nội thất, làng rèn lên xưởng, nghề trong nhà lùi dần trước hàng công nghiệp. Bụi gỗ, khói lò là chuyện chung của làng nghề và đang được các nơi xử lý bằng cách gom xưởng, lắp thiết bị hút bụi.

Nếu đến thăm, bạn đi ban ngày, xin phép chủ xưởng trước khi vào. Ở xưởng mộc, tránh đứng gần máy cưa, máy bào đang chạy; ở lò rèn, đứng xa đe và hướng tia lửa, không cho trẻ em lại gần. Nếu may mắn gặp buổi sinh hoạt của câu lạc bộ ví, giặm ở làng, hãy ngồi nghe trọn một chặng hát; đó là cách gần nhất để hiểu làng nghề xứ Nghệ Tĩnh từng sống thế nào.

Câu hỏi thường gặp

Hà Tĩnh có những làng nghề truyền thống nào nổi tiếng?

Nổi tiếng nhất là làng mộc Thái Yên ở vùng Đức Thọ cũ và làng rèn Trung Lương ở vùng Hồng Lĩnh cũ. Ngoài ra tỉnh có nghề làm kẹo cu đơ, bánh đa vừng, làm muối ven biển và các nghề trong nhà như quay sợi, chằm nón từng rất phổ biến.

Nghề mộc Thái Yên có gì đặc biệt?

Thợ Thái Yên nổi tiếng về làm nhà gỗ không dùng đinh, các cấu kiện ăn khớp bằng mộng, chốt, nêm, cùng với nghề chạm trổ trên đầu kèo, ván gió. Ngày nay làng làm thêm nhiều đồ nội thất và đồ thờ, nhưng vẫn còn thợ dựng được nhà gỗ truyền thống.

Ví phường vải liên quan gì đến làng nghề?

Ví phường vải sinh ra từ những tối các cô gái tụ lại quay sợi, các chàng trai đến hát đối. Nhịp câu hát ăn với nhịp xa quay sợi, câu đố mượn dụng cụ của nghề. Đây là một phần của dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh đã được UNESCO ghi danh.

Trui thép trong nghề rèn là gì?

Trui là công đoạn nung đỏ phần lưỡi rồi nhúng vào nước hoặc chất lỏng khác cho thép cứng lại. Trui đúng độ thì lưỡi vừa sắc vừa bền; non quá lưỡi mềm và quằn, già quá lưỡi giòn và mẻ. Mỗi lò có kinh nghiệm riêng và thường giữ kín.

Sau sắp xếp năm 2025, Thái Yên và Trung Lương thuộc đâu?

Cả hai vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh, tỉnh được giữ nguyên khi sắp xếp. Vì không còn cấp huyện, người ta thường dùng tên vùng cũ là Đức Thọ cho Thái Yên và Hồng Lĩnh cho Trung Lương để định vị khi tìm hiểu.

Đi xem xưởng mộc, lò rèn cần lưu ý gì về an toàn?

Nên đi ban ngày, xin phép chủ xưởng, đứng đúng chỗ được chỉ. Tránh xa máy cưa, máy bào đang chạy, xa đe và hướng tia lửa ở lò rèn, mặc quần áo gọn, giày kín mũi. Trẻ em luôn có người lớn giữ bên cạnh và không chạm vào dụng cụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138