GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Hà Nội: phố nghề Thăng Long, đình thờ tổ giữa phố và vành làng ven đô

Hồ sơ làng nghề Hà Nội: phố nghề do thợ các làng lên kinh kỳ lập nên, đình thờ tổ giữa phố, dát vàng quỳ Kiêu Kỵ, mộc Liên Hà và nghề hôm nay.

Thin squares of gold leaf being lifted with bamboo tweezers from dark paper sheets, close-up of hands on a low wooden table, small family workshop, warm window light

Điều đáng biết nhất về làng nghề Hà Nội là nhiều nghề của thành phố này không sinh ra ở đây mà từ các làng quanh đồng bằng đi lên. Thợ bạc, thợ đúc, thợ nhuộm, thợ thêu rời làng lên kinh kỳ, ở chụm lại thành phường, phường thành phố, rồi tên nghề thành tên phố: Hàng Bạc, Lò Rèn, Hàng Thiếc, Ngũ Xã. Giữa những con phố ấy vẫn còn những ngôi đình nhỏ thờ tổ nghề của làng gốc, cách quê cũ cả trăm cây số.

Vòng ra ngoài là vành làng ven đô của Hà Nội trước khi mở rộng: Bát Tràng và Kim Lan làm gốm bên sông Hồng, Kiêu Kỵ dát vàng bạc quỳ, Liên Hà và Vân Hà làm mộc, Ninh Hiệp buôn vải và thuốc bắc. Hồ sơ này đi từ phố nghề trong lòng thành ra các làng ấy; vùng Hà Tây cũ, nơi làng nghề dày đặc nhất của Hà Nội ngày nay, có một hồ sơ riêng.

Khi làng lên kinh kỳ: phố nghề hình thành thế nào

Kinh thành Thăng Long xưa cần đủ thứ: bạc nén để đổi chác, đồ đồng cho đình chùa, vải nhuộm cho quan dân, đồ thiếc, đồ rèn cho thợ thuyền. Người làm ra những thứ ấy phần lớn ở các làng chung quanh. Theo lời kể còn lưu trong các phố cổ, thợ thường lên kinh theo từng nhóm cùng làng, thuê đất ở gần nhau, lập phường để bảo ban nhau, giữ giá và giữ nghề. Một phố nhiều khi là cả một làng thu nhỏ ở giữa thành.

Lối sống ấy để lại dấu vết rõ đến hôm nay. Nhà ống mặt tiền hẹp, sâu hun hút: phía trước bày hàng, phía sau là xưởng, trên gác là chỗ ở. Người trong phường thường cưới hỏi với người cùng làng gốc, tết nhất về quê, giỗ tổ thì làm ở đình phố. Nhiều gia đình đã ở phố năm, sáu đời nhưng khi kể về mình vẫn nói "nhà gốc ở làng".

Cũng vì thế mà muốn hiểu phố nghề Hà Nội phải nhìn ngược về các làng. Thợ bạc Hàng Bạc gắn với những làng chạm bạc ở Hải Dương cũ và Thái Bình cũ; thợ đúc Ngũ Xã nhận gốc vùng Kinh Bắc; nghề nhuộm, nghề thêu cũng có làng mẹ ở quanh đồng bằng. Phố là nơi bán và làm cho gần khách; làng là nơi giữ nguồn thợ và giữ tổ. Hai đầu ấy nối nhau suốt nhiều thế kỷ, và một phần sợi dây đó còn chưa đứt.

Tra nhanh: phố nghề trong lòng Hà Nội và làng gốc theo lời truyền

Bảng dưới gom những phố nghề hay được nhắc nhất. Cột làng gốc ghi theo lời truyền trong phố; chỗ nào không chắc thì để trống thay vì đoán.

Phố, phườngNghề xưaLàng gốc theo lời truyềnHôm nay
Hàng BạcĐúc nén bạc, chạm bạc, kim hoànChâu Khê (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng); thợ chạm từ Đồng Xâm (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên)Còn nhiều cửa hàng vàng bạc, còn đình thờ tổ nghề
Ngũ XãĐúc đồngNăm làng đúc vùng Kinh Bắc, nay thuộc Bắc NinhNghề đúc gần như không còn trong phố, còn tên và chuyện kể
Lò RènRèn dao, kéo, đồ sắtKhông rõVài lò nhỏ, chủ yếu bán đồ kim khí
Hàng ThiếcGò đồ thiếc, tôn, đèn dầuKhông rõVẫn còn tiếng gò, làm đồ tôn và đèn trung thu
Hàng MãLàm đồ mã, đèn lồng, đồ chơi tết Trung thuKhông rõĐông nhất dịp rằm tháng Bảy và Trung thu
Yên Thái (vùng Bưởi)Xeo giấy dóLàng tại chỗ, ven Hồ TâyNghề xeo gần như đã dứt, còn trong ký ức

Cần đọc bảng này như một bản đồ về các mối dây, không phải danh sách để đi xem xưởng. Trong phố cổ hôm nay, phần nhiều là cửa hàng; nghề làm tay thật sự còn lại ở vài nhà và ở các làng gốc.

Đình thờ tổ giữa phố: nơi phường nghề nhớ về làng

Đi chậm trong phố cổ, bạn sẽ gặp những cánh cổng nhỏ kẹp giữa hai cửa hàng, bên trong là sân hẹp và một gian thờ. Nhiều nơi trong số đó là đình của một phường nghề, thờ người được coi là tổ nghề của làng gốc. Dễ gặp nhất là đình Kim Ngân trên phố Hàng Bạc, gắn với phường thợ bạc. Có nơi thờ một vị tổ, có nơi thờ chung các vị tổ của mấy làng cùng nghề lên phố.

Đình phố không rộng như đình làng nhưng có chức năng giống hệt: là chỗ phường họp bàn, chỗ làm lễ giỗ tổ, chỗ dạy dỗ người mới vào nghề về lệ phường. Theo lời các cụ trong phố, xưa thợ mới phải làm lễ trình tổ thì mới được nhận vào phường; ai làm hàng gian, hàng kém có thể bị phường phạt, nặng thì không được hành nghề trong phố nữa. Lệ ấy giữ cho tên phố gắn liền với chất lượng.

Hôm nay phường hội theo nghĩa cũ không còn, nhiều gia đình đã đổi nghề, nhưng ngày giỗ tổ vẫn có người thắp hương, có con cháu từ các nơi về. Với người ngoài, gian đình nhỏ giữa phố là dấu tích dễ thấy nhất cho thấy Hà Nội từng là nơi hội tụ của thợ thuyền cả vùng. Nếu đến, bạn nên coi đó là nơi thờ tự của một cộng đồng: hỏi người trông coi trước khi vào, ăn mặc kín đáo, không chụp ảnh khi đang có lễ.

Vành làng ven đô: những nghề còn sống quanh Hà Nội cũ

Bát Tràng và Kim Lan. Hai làng gốm bên bờ sông Hồng phía đông thành phố. Bát Tràng là cái tên ai cũng biết, Kim Lan là làng gốm cổ nằm ngay cạnh, ít được nhắc hơn; cả hai đã có hồ sơ riêng ở các trang chuyên về gốm, ở đây chỉ nhắc để thấy gốm là trục nghề lớn của vành ven đô.

Kiêu Kỵ. Làng ở vùng Gia Lâm cũ, nổi tiếng với nghề dát vàng bạc quỳ: biến một mẩu vàng thành những tờ vàng mỏng tới mức gió thổi bay được, dùng để thếp đồ thờ, câu đối, tượng gỗ. Đây là nghề cung ứng cho hàng trăm nghề khác, nên ít người biết đến tên làng dù sản phẩm của làng có mặt ở rất nhiều ngôi đình.

Liên Hà và Vân Hà. Hai làng ở vùng Đông Anh cũ, nổi tiếng nghề mộc, đặc biệt là đồ gỗ chạm khắc và đồ gỗ cao cấp. Những bộ bàn ghế, sập, tủ chè chạm tinh xuất phát từ các xưởng gia đình ở đây, với nhiều đời thợ truyền tay.

Ninh Hiệp. Làng ở vùng Gia Lâm cũ có truyền thống buôn vải và thuốc bắc. Đây không hẳn là làng làm ra sản phẩm mà là làng nghề buôn, một dạng nghề cũng lâu đời không kém, với cả hệ thống chợ, kho và mạng lưới bạn hàng đi khắp miền Bắc.

Những làng nghề ăn uống. Làng Vòng làm cốm, vùng Thanh Trì làm bánh cuốn, Phú Đô làm bún. Đây là những nghề ăn uống gắn với tên làng, được viết kỹ ở mục làng nghề ẩm thực; trong hồ sơ tỉnh chỉ cần biết chúng là phần không tách rời của vành ven đô.

Dát vàng quỳ Kiêu Kỵ: một mẩu vàng thành nghìn tờ mỏng

Nghề dát vàng quỳ ít được kể vì xưởng nhỏ, làm trong nhà và người làng xưa giữ nghề rất kỹ. Theo những gì người làng kể lại, các công đoạn chính đi theo trình tự sau, mỗi bước đòi hỏi độ khéo riêng:

  1. Làm giấy quỳ. Đây là phần ít người ngờ tới: tờ giấy dùng để kẹp vàng phải chế riêng. Giấy dó được quét nhiều lớp hỗn hợp có muội than và chất kết dính, phơi khô, ép phẳng, lặp lại nhiều lần cho mặt giấy đen bóng, dai và trơn. Giấy quỳ tốt quyết định vàng có mỏng đều hay không.
  2. Nấu và cán vàng. Vàng được nấu chảy, đổ thành thỏi nhỏ, rồi cán, đập cho mỏng dần thành lá. Lá vàng sau đó được cắt thành những mẩu vuông nhỏ.
  3. Kẹp và đập. Từng mẩu vàng đặt xen giữa các tờ giấy quỳ, xếp thành tập, bọc lại. Người thợ dùng búa đập đều tay lên tập giấy rất nhiều lượt. Tiếng búa đều đặn, nhẫn nại là âm thanh quen thuộc của làng ngày trước.
  4. Tách và cắt. Khi vàng đã mỏng như ý, thợ mở tập, dùng kẹp tre nhấc từng tờ vàng ra, cắt vuông thành tờ theo cỡ. Chỉ một hơi thở mạnh cũng có thể làm tờ vàng bay hoặc nhàu.
  5. Đóng tập. Tờ vàng thành phẩm được kẹp vào các tập giấy lót để giao cho thợ sơn son thếp vàng, thợ tạc tượng, thợ làm đồ thờ khắp nơi.

Trong một gian nhà hẹp, người thợ ngồi xếp bằng trước tấm phản gỗ, khép hờ cửa cho gió khỏi lùa. Bà cầm kẹp tre, nín thở nhấc một tờ vàng mỏng như cánh chuồn, đặt lên tờ giấy lót rồi mới thở ra. Cảnh ấy cho thấy vì sao nghề này cần sự tĩnh lặng hơn bất cứ thứ gì khác.

Giấy Bưởi và đồng Ngũ Xã: nghề còn tên, mất xưởng

Có những nghề của Hà Nội nay chỉ còn trong tên đất và trong trí nhớ. Vùng Bưởi ven Hồ Tây, với làng Yên Thái, từng là nơi xeo giấy dó nổi tiếng của kinh thành: người ta ngâm, giã vỏ cây dó, khuấy bột trong bể rồi dùng liềm xeo vớt từng lớp mỏng, ép, phơi trên tường. Giấy Bưởi từng dùng để viết, in tranh, làm giấy sắc phong. Khi đô thị lan ra, nhà cửa dày lên, nước và đất cho nghề không còn, nghề xeo lụi dần. Người ta vẫn nhắc "giấy Bưởi" như một thứ của quá khứ.

Phường Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch là câu chuyện tương tự. Theo lời truyền, thợ đúc đồng từ năm làng vùng Kinh Bắc lên đây lập phường, lấy tên Ngũ Xã. Họ đúc chuông, đỉnh, tượng, đồ thờ cho kinh thành. Dấu ấn còn thấy rõ là pho tượng đồng lớn ở chùa Ngũ Xã, được thợ phường đúc vào giữa thế kỷ trước. Ngày nay khu Ngũ Xã nổi tiếng với phố ẩm thực hơn là lò đúc; nghề đúc đồng nay sống ở các làng đúc như Đại Bái ở Bắc Ninh hay Tống Xá ở vùng Nam Định cũ.

Hai câu chuyện cho thấy một quy luật chung của làng nghề ven đô: nghề cần không gian, nước, lò, chỗ phơi. Khi đất thành phố đắt lên và nhà ở chen lấn, nghề hoặc dời ra xa, hoặc thu lại thành cửa hàng, hoặc chỉ còn trong tên phố. Hiểu điều này giúp bạn đọc tên phố Hà Nội như đọc một cuốn lịch sử nghề.

Làng nghề Hà Nội hôm nay và đến thăm cho phải phép

Trong phạm vi Hà Nội cũ, bức tranh hôm nay khá rõ: phố nghề trong lòng thành chủ yếu đã chuyển sang buôn bán, chỉ vài nhà còn làm tay; các làng ven đô thì chia hai ngả. Những nghề gắn với thị trường lớn như gốm, mộc đã cơ giới hoá một phần, mở rộng xưởng, có thêm cửa hàng trưng bày. Những nghề nhỏ, cung ứng cho nghề khác như dát vàng quỳ thì ít hộ theo, phụ thuộc vào số người còn đặt làm đồ thờ, tượng gỗ.

Một thay đổi dễ thấy là người trẻ ở làng ven đô có nhiều lựa chọn việc làm hơn hẳn thế hệ trước. Nghề muốn giữ được người phải nuôi được người. Vì thế, nhiều gia đình giữ nghề theo cách mới: con cái học thiết kế, làm hàng theo đơn riêng, kể chuyện nghề cho khách, trong khi cha mẹ vẫn giữ những công đoạn cần tay quen.

Nếu muốn đến một làng nghề ven đô, chỉ cần nhớ vài điều. Xưởng là nơi làm việc của một gia đình, hãy chào và hỏi trước khi bước vào. Ở chỗ có lò nung, máy cưa, máy tiện, đứng đúng chỗ chủ nhà chỉ, không tự cầm dụng cụ, giữ trẻ nhỏ bên cạnh. Ở đình thờ tổ, ăn mặc kín đáo và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh. Những điều nhỏ ấy giúp người làng sẵn lòng kể cho bạn nghe nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp

Phố Hàng Bạc ở Hà Nội có liên quan gì tới làng nghề?

Theo lời truyền trong phố, Hàng Bạc hình thành từ những thợ đúc bạc, chạm bạc ở các làng như Châu Khê (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng) và Đồng Xâm (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên) lên kinh kỳ làm ăn. Trên phố vẫn còn đình Kim Ngân là nơi phường thợ bạc thờ tổ nghề.

Dát vàng quỳ là nghề gì và làm ở đâu?

Dát vàng quỳ là nghề đập vàng hoặc bạc thành những tờ cực mỏng, kẹp trong giấy quỳ đã chế riêng, để thếp lên đồ thờ, tượng gỗ, câu đối. Ở Hà Nội, nghề này gắn với làng Kiêu Kỵ thuộc vùng Gia Lâm cũ, một làng có truyền thống giữ nghề lâu đời.

Giấy Bưởi còn được làm ở Hà Nội không?

Nghề xeo giấy dó ở vùng Bưởi, làng Yên Thái ven Hồ Tây gần như đã dứt khi đô thị lan rộng và không còn chỗ ngâm, phơi. Tên giấy Bưởi giờ chủ yếu còn trong ký ức và sách vở; nghề giấy dó hiện được giữ ở một số làng khác ngoài Hà Nội cũ.

Vì sao nhiều phố cổ Hà Nội mang tên nghề?

Thợ thủ công từ các làng quanh đồng bằng lên kinh thành thường ở tập trung theo làng và nghề, lập phường để giữ nghề, giữ giá. Lâu dần nơi họ ở được gọi theo món hàng làm hay bán, như Hàng Bạc, Hàng Thiếc, Lò Rèn, nên tên phố phản ánh nghề của cư dân.

Làng nghề Hà Nội nào ở phía Đông Anh, Gia Lâm cũ?

Vùng Gia Lâm cũ có Bát Tràng, Kim Lan làm gốm, Kiêu Kỵ dát vàng bạc quỳ và Ninh Hiệp buôn vải, thuốc bắc. Vùng Đông Anh cũ có Liên Hà, Vân Hà làm mộc chạm khắc. Đây là các làng nằm trong địa giới Hà Nội trước lần mở rộng năm 2008.

Đến đình thờ tổ nghề trong phố cổ cần lưu ý gì?

Đình thờ tổ là nơi thờ tự của một cộng đồng nghề, nên bạn nên ăn mặc kín đáo, chào và hỏi người trông coi trước khi vào, không chụp ảnh lúc đang có lễ và không tự ý đụng vào đồ thờ. Dịp giỗ tổ thường đông người của phường quay về.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138