GanLien.comGắn Liền
Làng nghề trung du và miền núi phía Bắc

Làng nghề Cao Bằng: rèn Phúc Sen, hương Phja Thắp và nghề của người Tày, Nùng

Hồ sơ làng nghề Cao Bằng: rèn dao Phúc Sen của người Nùng An, hương Phja Thắp giã bằng cối nước, nhà đá Khuổi Ky và vải chàm Tày, kể từng công đoạn.

Glowing steel blade held with tongs over a small charcoal forge in a dim stone-walled family workshop, two Nung blacksmiths seen from behind, hammer raised, warm amber light

Nếu chỉ nhớ một làng nghề ở Cao Bằng, đó là làng rèn Phúc Sen của người Nùng An, vùng Quảng Uyên cũ: gần như nhà nào cũng có một bếp lò, một đe sắt và tiếng búa từ sáng sớm. Con dao Phúc Sen đi khắp các chợ phiên miền núi phía Bắc và được người dùng nhận ra bằng độ sắc, độ bền chứ không bằng nhãn mác. Đứng thứ hai trong trí nhớ người đi nhiều là làng hương Phja Thắp của người Nùng ở vùng Nguyên Bình cũ, nơi bột hương được giã bằng những chiếc cối chạy theo dòng suối.

Quanh hai làng ấy là một lớp nghề dày hơn nhiều người nghĩ: người Tày ở Trùng Khánh cũ dựng nhà bằng đá, người Tày, Nùng dệt và nhuộm vải chàm, người Dao làm giấy bản, thêu và in hoa văn bằng sáp ong. Hồ sơ dưới đây đi qua từng nghề: nghề đến từ đâu theo lời kể trong làng, làm ra thế nào, và hôm nay làng sống với nghề ra sao.

Bản đồ nghề Cao Bằng trong một bảng

Cao Bằng hôm nay vẫn giữ nguyên địa giới tỉnh sau sắp xếp năm 2025, nên các làng dưới đây gọi theo tên làng kèm vùng huyện cũ để người đọc dễ hình dung. Bảng chỉ ghi những làng và nghề đã được nhắc tới nhiều, còn rất nhiều bản nhỏ làm nghề trong nhà mà không thành tên gọi riêng.

Làng, vùngNghềNgười làmSản phẩm tiêu biểuMùa đông việc
Phúc Sen, vùng Quảng Uyên cũRènNgười Nùng AnDao phát, dao thái, cuốc, liềm, kéoQuanh năm, rộn nhất trước Tết và trước vụ nương
Phja Thắp, vùng Nguyên Bình cũLàm hươngNgười NùngHương thắp bằng bột vỏ cây rừngNhững tháng cuối năm âm lịch
Khuổi Ky, vùng Trùng Khánh cũXây nhà đá, chế tác đáNgười TàyNhà sàn chân đá, tường đá, cối, máng đáMùa khô
Nhiều bản Tày, NùngDệt, nhuộm chàmPhụ nữ Tày, NùngVải chàm, áo dài năm thân, khănNông nhàn sau mùa gặt
Các bản người DaoGiấy bản, thêu, in sáp ongNgười DaoGiấy chép sách dòng họ, váy áo thêuMùa khô, mùa cưới

Đọc bảng sẽ thấy một điểm chung: nghề ở Cao Bằng phần lớn sinh ra để phục vụ chính đời sống bản làng, từ con dao phát nương tới nén hương ngày giỗ. Chỉ khi đường sá mở ra, sản phẩm mới đi xa, và chính chất lượng làm cho người trong bản dùng đã giúp chúng có chỗ đứng ngoài chợ.

Phúc Sen: làng rèn của người Nùng An

Phúc Sen nằm trong một thung lũng đá vôi, ruộng ít, đá nhiều. Theo lời truyền trong làng, chính cái nghèo đất ấy đẩy người Nùng An tìm đến nghề rèn từ nhiều đời trước, và nghề được giữ trong từng gia đình, cha truyền con, anh dạy em. Người làng kể rằng trước kia thợ phải gánh sản phẩm đi bộ qua nhiều ngày đường tới các chợ phiên, đổi dao lấy lúa, lấy muối, lấy vải, và tên làng cứ thế theo con dao đi xa.

Hình ảnh quen thuộc ở Phúc Sen là xưởng rèn nhỏ ngay trong nhà hay sát bên hiên: một bếp than, một bễ thổi gió, một cái đe, vài chiếc búa lớn nhỏ và chậu nước trui. Một xưởng thường có hai người, người cầm kìm giữ phôi và gõ búa nhỏ chỉ chỗ, người kia quai búa tạ theo nhịp. Ngày trước bễ được kéo bằng tay, nay nhiều nhà dùng quạt điện, máy mài, máy cắt để giảm sức, nhưng những công đoạn quyết định độ sắc vẫn nằm trong tay người thợ.

Buổi sáng ở Phúc Sen bắt đầu bằng mùi than đá và tiếng búa đổ từ đầu thung lũng xuống. Ở một xưởng ven đường, người thợ già kẹp thanh thép đỏ rực, gõ nhẹ một tiếng vào cạnh đe như ra hiệu; người con trai quai búa tạ xuống đúng chỗ ấy, ba nhịp, rồi dừng để cha xoay phôi. Không ai nói một câu, chỉ có tiếng thép và tiếng thở.

Một con dao Phúc Sen ra đời như thế nào

Người làng tính công một con dao bằng nhịp búa chứ không bằng giờ đồng hồ. Trình tự dưới đây là cách chung mà thợ rèn Phúc Sen hay kể; mỗi nhà có thể khác ở chỗ chọn thép, độ trui và cách mài.

  1. Chọn thép. Thợ ưa dùng thép nhíp xe tải cũ, loại thép có độ đàn hồi, chịu va đập tốt. Thanh nhíp được cắt thành phôi theo kích cỡ dao định làm.
  2. Nung phôi. Phôi vùi vào bếp than, bễ thổi đều cho tới khi thép chuyển màu đỏ cam. Thợ nhìn màu thép để biết lúc nào lôi ra, quá lửa thì thép giòn, non lửa thì khó dát.
  3. Quai búa tạo dáng. Hai người phối hợp dát mỏng, kéo dài lưỡi, tạo sống dao và chuôi. Phôi phải nung lại nhiều lần, mỗi lần gõ được chừng vài chục nhát.
  4. Sửa dáng và mài thô. Dao nguội bớt thì được gọt lại sống, chuốt mép, mài thô cho thẳng lưỡi.
  5. Trui thép. Trui là nhúng thép đang nóng vào nước cho cứng lại. Đây là bước giữ bí quyết của từng nhà: nung lưỡi tới đúng màu rồi nhúng nhanh vào nước, có nhà nhúng một phần lưỡi để lưỡi cứng mà sống vẫn dẻo. Trui quá thì dao mẻ, trui non thì dao quằn.
  6. Mài tinh và tra cán. Lưỡi được mài trên đá cho tới khi đạt độ sắc mong muốn, rồi tra cán gỗ, đóng khâu sắt. Một con dao tốt phát cây nứa không quằn, chặt xương không mẻ.

Người Phúc Sen hay nói, con dao tốt là con dao mà người mua dùng mấy năm vẫn quay lại tìm đúng nhà cũ. Vì thế nhiều thợ không chịu làm vội để chạy số lượng, nhất là ở bước trui và bước mài.

Phja Thắp: hương giã bằng cối nước

Phja Thắp là một bản người Nùng ở vùng Nguyên Bình cũ. Điều làm làng khác các làng hương dưới xuôi là nguồn bột và cách giã: thay vì mua bột sẵn, người làng lấy vỏ và lá của một số loài cây rừng có mùi thơm, phơi khô rồi giã thành bột bằng những chiếc cối gỗ đặt bên dòng suối. Dòng nước đổ vào một đầu chày, đầy thì chày bật lên, nước chảy hết thì chày rơi xuống cối, cứ thế đêm ngày.

Bột giã xong được rây mịn, trộn với nước và chất kết dính làm từ vỏ cây, rồi người thợ lăn hoặc se bột quanh những que tre đã chẻ sẵn, phơi trên giàn trước sân. Mùa cuối năm, sân nhà nào cũng có những bó hương xếp hình rẻ quạt dưới nắng hanh, màu nâu sẫm chứ không đỏ rực như hương nhuộm phẩm. Mùi hương nhẹ, có vị hăng của vỏ cây, người dùng quen nói là “mùi rừng”.

Hôm nay nhiều nhà đã dùng máy nghiền thay cho cối nước và máy se thay cho tay, nhưng tiếng cối nước vẫn còn ở vài nơi. Với người Phja Thắp, nén hương gắn với bàn thờ tổ tiên và ngày Tết, nên nghề không chỉ là sinh kế mà còn là cách giữ một thói quen của cả bản.

Những nghề khác của Cao Bằng

Nhà đá Khuổi Ky. Ở vùng Trùng Khánh cũ, người Tày làng Khuổi Ky dựng nhà sàn có chân đá, tường đá, bậc đá, cả cối giã và máng nước cũng bằng đá. Nghề chẻ đá, ghè đá, xếp đá không vữa được truyền theo kinh nghiệm: biết thớ đá, biết đặt viên lớn dưới viên nhỏ trên để tường đứng vững qua nhiều mùa mưa.

Vải chàm của người Tày, Nùng. Áo dài năm thân màu chàm sẫm của phụ nữ Tày, Nùng được làm từ vải tự dệt, nhuộm bằng nước lá chàm ngâm ủ. Mỗi tấm vải phải nhúng, phơi lặp lại nhiều lần mới lên được màu xanh đen bền màu; người làm lâu năm nhìn màu nước trong chum là biết chàm còn khoẻ hay đã yếu.

Giấy bản và in sáp ong của người Dao. Người Dao ở Cao Bằng giữ nghề làm giấy bản từ vỏ cây để chép sách của dòng họ, ghi lại phả hệ, bài hát, phong tục. Phụ nữ Dao Tiền còn dùng sáp ong nóng chảy vẽ hoa văn lên vải trước khi nhuộm chàm, chỗ có sáp giữ màu trắng, thành những đường hoa văn mảnh.

Nghề ăn uống. Bánh cuốn, bánh áp chao, lạp sườn hun khói, miến dong và hạt dẻ Trùng Khánh là những thứ khách hay nhắc. Đó là nghề của bếp nhà nhiều hơn là làng nghề, và chuyện sâu về từng món thuộc mục làng nghề ẩm thực.

Làng nghề Cao Bằng hôm nay

Phúc Sen là ví dụ hiếm hoi về một làng nghề miền núi vừa giữ nghề vừa sống được bằng nghề. Máy móc vào làng giúp người thợ đỡ nặng nhọc, sản phẩm đi xa hơn nhờ đường sá và người buôn trung gian. Mặt khác, người trẻ có thêm lựa chọn đi làm xa, nên câu chuyện truyền nghề không còn tự nhiên như thời con trai lớn lên là đứng bên đe. Nhiều gia đình vẫn cố giữ ít nhất một người theo nghề.

Với làng hương và nghề vải chàm, thách thức lớn là nguồn nguyên liệu. Cây rừng làm bột hương phải khai thác có chừng mực, cây chàm phải trồng lại hằng năm, mà công nhuộm thì nhiều, giá vải công nghiệp lại rẻ. Một số bản đã chuyển sang làm sản phẩm nhỏ, dễ mang theo, dành cho khách đến thăm, giữ lại kỹ thuật dù số lượng không nhiều như xưa.

Nhà đá Khuổi Ky thì đối mặt với chuyện khác: xây nhà bê tông nhanh và rẻ hơn, nên những người còn biết xếp tường đá đúng kiểu ngày một ít. Mỗi lần có một ngôi nhà cũ được tu sửa đúng cách, là một lần nghề có dịp được truyền lại cho lớp sau.

Đến thăm cho phải phép

Ở các xưởng rèn, khách nên đứng ở chỗ chủ nhà chỉ, cách xa bếp lửa và đường quai búa; mạt thép nóng có thể văng xa hơn người ta nghĩ. Không tự cầm búa, cầm kìm hay chạm vào thép vừa ra lò, trẻ em phải có người lớn giữ bên cạnh. Muốn chụp ảnh người thợ đang làm thì hỏi trước, và đừng đứng chắn lối người quai búa lùi lại.

Ở làng hương và các bản người Dao, người Tày, bạn nên chào chủ nhà trước khi bước vào sân, không tự ý giẫm lên giàn phơi hay chạm vào sách chép tay. Những ngày nhà có việc lễ, có thể chủ nhà sẽ ngại đón khách; khi đó lùi lại một bước là cách cư xử đẹp nhất.

Cũng nên nhớ rằng người làng đang làm việc chứ không biểu diễn. Một câu hỏi đúng lúc, khi người thợ dừng tay lau mồ hôi, thường được đáp lại cởi mở hơn nhiều so với những câu hỏi chen vào giữa nhịp búa.

Câu hỏi thường gặp

Làng rèn Phúc Sen nay thuộc tỉnh nào?

Làng rèn Phúc Sen thuộc tỉnh Cao Bằng, nằm trong vùng Quảng Uyên cũ. Cao Bằng giữ nguyên địa giới tỉnh sau đợt sắp xếp năm 2025, và từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 không còn cấp huyện, nên người ta quen gọi làng kèm tên vùng huyện cũ.

Vì sao dao Phúc Sen được nhiều người tin dùng?

Người thợ chọn thép nhíp xe có độ đàn hồi tốt, quai búa nhiều lần cho thép chắc, và giữ kỹ bước trui lưỡi theo kinh nghiệm của từng nhà. Nhờ đó lưỡi dao cứng mà sống vẫn dẻo, dùng lâu ít mẻ, ít quằn.

Hương Phja Thắp khác hương làm ở đồng bằng thế nào?

Bột hương Phja Thắp làm từ vỏ và lá cây rừng có mùi thơm, phơi khô rồi giã, nhiều nhà từng dùng cối chạy bằng sức nước suối. Hương thường có màu nâu sẫm, mùi hăng nhẹ của vỏ cây, không nhuộm màu đỏ như nhiều loại hương bán ở chợ.

Khuổi Ky có phải làng nghề không?

Khuổi Ky nổi tiếng với những ngôi nhà sàn có chân, tường và bậc bằng đá của người Tày. Đây là nghề xây dựng và chế tác đá truyền theo kinh nghiệm hơn là một làng sản xuất hàng hoá, nhưng kỹ thuật chẻ, ghè và xếp đá không vữa rất đáng tìm hiểu.

Học sinh làm bài tìm hiểu nghề truyền thống Cao Bằng nên bắt đầu từ đâu?

Có thể chọn một nghề rồi tìm hiểu ba ý: nghề có từ bao giờ theo lời kể trong làng, các công đoạn làm ra sản phẩm, và làng hôm nay giữ nghề ra sao. Rèn Phúc Sen và hương Phja Thắp là hai ví dụ dễ hỏi chuyện người lớn trong tỉnh.

Đưa trẻ nhỏ vào xưởng rèn có an toàn không?

Có thể cho trẻ đứng xem nếu chủ xưởng đồng ý, nhưng người lớn phải giữ trẻ ở xa bếp than, đe và chậu nước trui. Mạt thép nóng có thể văng ra khi quai búa, nên tuyệt đối không cho trẻ chạm vào dụng cụ hay sản phẩm vừa ra lò.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138