Vùng Bình Định cũ, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Gia Lai, có một bộ làng nghề mang dấu "đất võ": làng rèn Tây Phương Danh, nơi tương truyền từng rèn binh khí cho nghĩa quân Tây Sơn; làng rượu Bàu Đá; làng bún Song Thằng; làng nón ngựa Phú Gia; xứ dừa Tam Quan với nghề xơ dừa và bánh tráng nước dừa. Dưới đất còn có dấu tích lò gốm Chăm Gò Sành, nhắc rằng nghề ở đây có trước cả người Việt.
Hồ sơ này dành cho phần duyên hải của tỉnh Gia Lai mới, tức vùng Bình Định cũ. Nghề của các buôn làng cao nguyên Gia Lai được kể ở hồ sơ làng nghề Tây Nguyên; nón ngựa Phú Gia đã có hồ sơ riêng ở nơi khác nên ở đây chỉ nhắc tên.
Làng nghề vùng Bình Định cũ
Bảng tra nhanh các làng nghề quen tên của vùng, kèm vùng cũ để dễ định vị:
| Làng, vùng | Nghề | Vùng cũ | Sản phẩm tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Tây Phương Danh | Rèn | Bình Định cũ | Dao, rựa, cuốc, đồ nông cụ, đồ võ |
| Bàu Đá | Nấu rượu | An Nhơn cũ | Rượu gạo trắng trong |
| Song Thằng | Làm bún | An Nhơn cũ | Bún tươi, bánh hỏi |
| Gò Sành | Gốm Chăm (di chỉ) | An Nhơn cũ | Mảnh gốm men, phế tích lò cổ |
| Phú Gia | Nón ngựa | Phù Cát cũ | Đã có hồ sơ riêng ở nơi khác |
| Tam Quan | Xơ dừa, bánh tráng nước dừa | Hoài Nhơn cũ | Chỉ xơ dừa, thảm, dây, bánh tráng dừa |
Khác với xứ Quảng nơi nghề dàn theo một con sông, nghề vùng Bình Định cũ tụ quanh đồng bằng An Nhơn, nơi từng là kinh đô Đồ Bàn của Chăm Pa rồi thành đất của nhà Tây Sơn. Đất kinh đô cũ nuôi nghề cho cả triều đình lẫn quân đội, và một phần những nghề ấy sống tới hôm nay.
Rèn Tây Phương Danh: nghề lửa của đất võ
Làng rèn Tây Phương Danh là cái tên gắn chặt nhất với hình ảnh "đất võ". Tương truyền, thời Tây Sơn, thợ làng rèn giáo mác, đao kiếm cho nghĩa quân; khi hoà bình thì quay về rèn dao, rựa, cuốc, lưỡi cày cho nông dân. Lời truyền ấy khó kiểm chứng từng chi tiết, nhưng nó giải thích vì sao người làng vẫn giữ cách rèn những món đồ võ như côn có đầu sắt, đao, mác cho các lò võ trong vùng.
Đầu ngõ, tiếng búa đến trước khi thấy lò: một tiếng búa nhỏ gõ nhịp, rồi hai tiếng búa tạ nặng dồn theo. Người thợ cả ngồi bên đe, tay kìm xoay thanh thép đỏ au, búa nhỏ chỉ chỗ; hai người thợ phụ đứng đối diện quai búa tạ đúng vào chỗ búa nhỏ vừa gõ, nhịp đều như giã gạo. Ở làng rèn, búa nhỏ của thợ cả là "lời nói": gõ vào đe là bảo dừng, gõ nhanh là bảo nện mạnh hơn.
Một con dao làm theo lối cũ qua các bước: chọn thép, thường là thép nhíp xe cũ vì dẻo và cứng; nung đỏ trong lò than; quai búa dàn mỏng, tạo dáng sống và lưỡi; nguội bớt rồi mài thô; nung lại và trui, tức nhúng lưỡi vào nước hoặc dầu ở đúng độ đỏ để lưỡi cứng mà sống dao vẫn dẻo; cuối cùng là mài bén, tra cán. Khâu trui là bí quyết của từng lò, quyết định dao bén lâu hay mẻ nhanh. Nghề rèn nói chung ở các vùng khác sẽ được kể ở mục những nghề mỹ nghệ ít gặp.
Lò rèn có than hồng, thép nung đỏ và vảy sắt bắn khi quai búa. Người đến xem đứng cách xa đe, không đứng phía sau lưng người quai búa, không tự cầm búa thử, và luôn giữ trẻ em ngoài khu lò.
Rượu Bàu Đá: nghề của nước giếng và men
Rượu Bàu Đá mang tên vùng đất ở An Nhơn cũ, nơi nhiều nhà đời nối đời nấu rượu gạo. Người làng hay nói rượu ngon nhờ ba thứ: gạo, men và nước. Nước nấu lấy từ giếng làng; men là men tự làm, mỗi nhà một công thức gia truyền; gạo nấu thành cơm, trộn men, ủ trong chum cho lên men vài ngày rồi mới chưng cất.
Chưng cất là khâu người làng cẩn trọng nhất. Rượu ra đầu nồi rất nặng, rượu cuối nồi nhạt; người nấu chỉ lấy phần giữa, và thử bằng cách rót cao cho rượu sủi tăm, nhìn tăm to nhỏ, tan nhanh hay chậm mà đoán độ rượu. Rượu Bàu Đá xưa được dùng trong lễ cúng đình, cúng giỗ, và trong mâm cỗ của các lò võ.
Đây là nghề, không phải lời khuyến khích uống. Rượu nấu thủ công có độ cồn cao; người lớn dùng thì dùng ít, không cho trẻ em uống hay nếm, và đã uống thì không lái xe. Nghề nấu rượu làng của cả nước sẽ được kể kỹ ở mục làng nghề ẩm thực.
Bún Song Thằng và xứ dừa Tam Quan
Làng Song Thằng, cũng ở vùng An Nhơn cũ, nổi tiếng với bún tươi sợi nhỏ, dai và bánh hỏi. Người làng dậy từ khuya để kịp có bún cho chợ sớm: gạo ngâm, xay bột, ủ cho chua nhẹ, luộc bột rồi nhồi, ép qua khuôn xuống nồi nước sôi, vớt ra xả nước lạnh. Những ngày đám giỗ, đám cưới trong vùng, mâm cỗ không thể thiếu bún, nên nghề sống được qua nhiều thế hệ.
Cũng từ bột gạo ấy, các làng bún vùng An Nhơn cũ làm bánh hỏi: bột ép qua khuôn thành những sợi nhỏ hơn sợi bún, hấp chín rồi xếp thành từng tấm mỏng, ăn với thịt heo quay hoặc lòng heo, rắc hành mỡ. Làm bánh hỏi khó hơn làm bún vì sợi mảnh, hấp quá tay là nát, thiếu lửa là sống. Gần sáng, trong gian bếp ám khói, người mẹ ấn cần ép cho sợi bột rơi xuống nồi nước sôi như mưa trắng, người con vớt ra rổ tre, xả nước lạnh, rồi khoanh từng vắt đặt lên lá chuối cho kịp gánh ra chợ. Bún và bánh hỏi là hai thứ làm nên bữa sáng của vùng, nên các làng bún dậy sớm hơn hầu hết những làng nghề khác.
Ra phía bắc, vùng Hoài Nhơn cũ có Tam Quan, nơi dừa mọc dày dọc các xóm. Từ cây dừa, người Tam Quan làm ra nhiều nghề: tách xơ vỏ dừa, se thành chỉ, bện dây, dệt thảm; nạo cơm dừa trộn bột làm bánh tráng nước dừa nướng giòn, thơm béo. Nghề xơ dừa từng là việc của nhiều nhà, nay một phần chuyển sang làm bằng máy, nhưng hình ảnh những bó chỉ xơ dừa phơi vàng trên sân vẫn còn ở nhiều xóm.
Gò Sành: dấu tích gốm Chăm dưới đồng An Nhơn
Vùng An Nhơn cũ từng là trung tâm của tiểu quốc Vijaya trong lịch sử Chăm Pa, với thành Đồ Bàn. Gần đó, các nhà khảo cổ đã khai quật cụm di chỉ lò gốm được gọi là Gò Sành, tìm thấy lò nung và rất nhiều mảnh gốm có men: bát, đĩa, bình, hũ. Những phát hiện này cho thấy vùng đất này từng có một dòng gốm men của người Chăm, sản phẩm có mặt trong buôn bán đường biển thời trung đại.
Gò Sành không còn là một làng nghề đang chạy lò, nên ở đây không có xưởng để xem. Nhưng biết về Gò Sành giúp hiểu một điều: nghề thủ công ở dải duyên hải này có hai lớp. Lớp dưới là người Chăm với gốm, dệt, xây tháp gạch; lớp trên là người Việt mang nghề từ phía Bắc vào. Ở nhiều làng, hai lớp ấy đã hoà vào nhau theo những cách không ai còn kể rạch ròi.
Những hiểu lầm hay gặp về làng nghề vùng Bình Định cũ
Hiểu lầm: làng rèn chỉ rèn đồ võ. Điều đúng: phần lớn sản phẩm của làng rèn là dao, rựa, cuốc, đồ làm nông, làm bếp. Đồ võ chỉ là một phần nhỏ, làm theo đơn của các lò võ, và là phần làm nên câu chuyện của làng.
Hiểu lầm: rượu Bàu Đá là một nhãn hàng. Điều đúng: Bàu Đá là tên vùng đất và tên một cách nấu rượu của nhiều nhà, không phải tên riêng của một cơ sở nào. Mỗi nhà có men và cách nấu của mình nên rượu mỗi nhà một khác.
Hiểu lầm: Gò Sành là làng gốm đang hoạt động. Điều đúng: Gò Sành là cụm di chỉ khảo cổ của các lò gốm Chăm xưa. Hiện vật được nghiên cứu, trưng bày; không có lò gốm đang nung ở đây.
Hiểu lầm: bún làng nào cũng như nhau. Điều đúng: sợi bún phụ thuộc vào loại gạo, thời gian ủ bột và cỡ lỗ khuôn ép. Bún Song Thằng được nhớ vì sợi nhỏ, dai và hơi chua nhẹ do ủ bột, khác hẳn bún làm nhanh bằng bột khô pha sẵn.
Làng nghề vùng Bình Định cũ hôm nay
Mỗi làng nghề ở đây đang đi một con đường riêng. Làng rèn chịu sức ép lớn từ dao kéo nhà máy giá rẻ; nhiều lò đã gắn búa máy để đỡ sức người quai búa tạ, chỉ giữ tay nghề ở khâu tạo dáng và trui. Lớp thợ trẻ ít hơn trước, nhưng những lò có tiếng vẫn nhận đơn đều, vì dao rèn tay bén lâu, sửa được, mài lại được, thứ mà người làm vườn, làm bếp vẫn cần.
Nghề nấu rượu và làm bún giữ được nhờ gắn với đời sống: đám giỗ, đám cưới, lễ đình vẫn cần. Thay đổi lớn nhất là chuyện quy chuẩn: nấu rượu, làm bún bán ra ngoài nay phải tính tới điều kiện vệ sinh, nhà xưởng, nguồn nước, nên nhiều nhà phải sửa lại bếp, lại kho theo cách mới. Với xứ dừa Tam Quan, máy tách xơ, máy se chỉ thay dần đôi tay, nhưng nghề vẫn tạo việc cho phụ nữ lớn tuổi ở các xóm.
Một điều nữa đáng ghi: ở vùng đất võ, nghề và võ đi cùng nhau. Nhiều lò võ trong vùng đặt đồ ở làng rèn, rượu Bàu Đá có mặt trong những dịp lễ của các lò võ, và những dịp hội võ cũng là dịp người làng nghề gặp nhau. Hiểu mối dây ấy, chuyến đi qua An Nhơn cũ sẽ không chỉ là nhìn từng xưởng riêng lẻ mà thấy cả một nếp sống của vùng.
Câu hỏi thường gặp
Bình Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Định cũ được hợp nhất vào tỉnh Gia Lai. Vì vậy các làng nghề như rèn Tây Phương Danh, rượu Bàu Đá, bún Song Thằng, nón ngựa Phú Gia hay xứ dừa Tam Quan nay đều thuộc tỉnh Gia Lai.
Vì sao làng rèn Tây Phương Danh gắn với nhà Tây Sơn?
Theo lời truyền trong vùng, thợ làng từng rèn binh khí cho nghĩa quân Tây Sơn. Lời truyền này được kể qua nhiều thế hệ và giải thích vì sao làng vẫn giữ cách rèn một số món đồ võ bên cạnh dao, rựa, nông cụ.
Trui thép trong nghề rèn là gì?
Trui là khâu nung lưỡi dao tới độ đỏ nhất định rồi nhúng nhanh vào nước hoặc dầu để thép cứng lại. Làm đúng thì lưỡi bén lâu mà sống dao vẫn dẻo, không gãy; làm sai thì lưỡi giòn, dễ mẻ. Mỗi lò có kinh nghiệm riêng cho khâu này.
Gò Sành là gì?
Gò Sành là cụm di chỉ các lò gốm Chăm cổ ở vùng An Nhơn cũ, nơi khảo cổ học tìm thấy lò nung và nhiều mảnh gốm có men. Di chỉ cho thấy vùng đất này từng có một dòng gốm men Chăm phục vụ cả buôn bán đường biển.
Tam Quan làm những nghề gì từ cây dừa?
Người Tam Quan tách xơ vỏ dừa để se chỉ, bện dây, dệt thảm, và dùng cơm dừa làm bánh tráng nước dừa. Nghề xơ dừa xưa làm tay ở nhiều nhà, nay một phần đã dùng máy nhưng vẫn là nghề quen của vùng.
Đi xem làng rèn cần chú ý gì?
Lò rèn có than hồng, thép đỏ và vảy sắt bắn ra khi quai búa. Người xem nên đứng cách xa đe, không đứng sau lưng người quai búa, không tự cầm dụng cụ, và giữ trẻ em ngoài khu vực lò suốt thời gian ở đó.